[PWC-MEDIA] [NOVA-perslijst2] Jet schiet weg van neutronenster met een derde van lichtsnelheid

  • From: "David Redeker" <dmarc-noreply@xxxxxxxxxxxxx> ("D.Redeker")
  • To: NOVA-perslijst1 <nova-perslijst1@xxxxxxxxxxx>, NOVA-perslijst2 <nova-perslijst2@xxxxxxxxxxx>, NOVA-astronomenlijst <nova-astronomen@xxxxxxxxxxx>
  • Date: Wed, 27 Mar 2024 16:00:00 +0000

PERSBERICHT

* contactinfo en links naar tekst en beeld staan onderaan dit persbericht *

Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA)
---------------------------------------------------------------------------------------------------
27 maart, 17.00 uur

Jet schiet weg van neutronenster met een derde van lichtsnelheid

Een team van sterrenkundigen met daarbij meerdere Nederlanders heeft voor het 
eerst de snelheid bepaald van een straalstroom van gas die wegschiet bij een 
neutronenster. Het gas in de jet blijkt slechts met een derde van de 
lichtsnelheid te bewegen. De onderzoekers publiceren hun resultaten en 
vernieuwende methode donderdag in Nature.

Neutronensterren en zwarte gaten staan berucht om hun enorme zwaartekracht 
waardoor ze gas uit hun omgeving opslokken. Deze kosmische kannibalen spugen 
echter ook grote hoeveelheden gas terug de ruimte in via krachtige 
straalstromen, jets genoemd. Dit soort jets spelen een belangrijke rol in het 
universum. Sterrenkundigen begrijpen echter nog niet hoe ze precies gevormd 
worden, hoeveel gas er in jets naar buiten schiet en hoe snel de jets bewegen.

Een team van astronomen heeft nu voor het eerst gezien hoe explosies op het 
oppervlak van neutronensterren hun jets doen oplichten. De onderzoekers denken 
dat dit komt doordat de explosies ervoor zorgen dat er extra gas in de jet 
wordt gepompt. Ook konden ze voor het eerst de snelheid van een jet bij een 
neutronenster bepalen.

Radio gecombineerd met röntgen
De onderzoekers vingen in april en oktober 2021 radiostraling op met behulp van 
de Australia Telescope Compact Array<https://www.csiro.au/atca> van CSIRO, het 
wetenschapsagentschap van Australië. Tegelijkertijd bestudeerden ze 
röntgenstraling met de 
Integral<https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Integral_overview>-satelliet
 van ESA. Als de onderzoekers met Integral uitbarstingen van röntgenstraling 
zagen, wat duidt op een explosie aan het oppervlak van de ster, zochten ze in 
de Australische gegevens naar veranderingen in de radiostraling van de jet. 
Daarbij bestudeerden ze twee frequenties van radiostraling, die op 
verschillende plekken in de jet worden uitgezonden.

Vervolgens maten ze met geavanceerde technieken de vertraging tussen de 
röntgenstraling en de radiostraling op de twee verschillende frequenties. 
Daardoor konden ze als het ware traceren hoe gas nabij de neutronenster de jet 
in werd gepompt en door de jet heen bewoog. Hierdoor konden ze de snelheid 
bepalen van het gas in de jet.

De jets bleken met zo'n 114.000 kilometer per seconde te bewegen, dat is 
ongeveer een derde van de lichtsnelheid. Dit is een stuk langzamer dan de 
snelheden die eerder voor de jets van enkele zwarte gaten waren gemeten. De 
onderzoekers vermoeden dat de massa of rotatiesnelheid van een neutronenster of 
een zwart gat bepalend is voor de eigenschappen van jets. Om erachter te komen 
welke specifieke eigenschap de snelheid bepaalt, gaan de onderzoekers het 
onderzoek herhalen bij andere neutronensterren.

Dankzij hoog-risicosubsidie
"Nadat ik het idee voor dit nieuwe experiment had ontwikkeld, lukte het 
jarenlang niet om via de gebruikelijke route waarneemtijd bij een 
radiotelescoop te krijgen," zegt Nathalie 
Degenaar<https://nathaliedegenaar.com/>, sterrenkundige aan de Universiteit van 
Amsterdam. Vakgenoten wezen haar aanvragen steeds af, omdat er relatief veel 
waarneemuren nodig waren terwijl de kans groot was dat het experiment zou 
mislukken.

In 2020 kreeg Degenaar een XS-beurs van NWO die ze samen met toenmalig 
promovendus Jakob van den Eijnden<https://www.jakobvandeneijnden.com/> (nu 
University of Warwick, Verenigd Koninkrijk) had aangevraagd. Die beurs is 
speciaal bedoeld voor zogeheten high-risk-high-gainexperimenten. Met die beurs 
konden de astronomen ruim drie dagen aan waarneemtijd 
kopen<https://www.astronomie.nl/nieuws/nathalie-degenaar-uva-krijgt-xs-beurs-van-nwo-2287>.
 "En nu hebben we dus aangetoond dat de methode werkt. Dat is geweldig," aldus 
Degenaar.

Eerste auteur Thomas Russell (voorheen Universiteit van Amsterdam, nu werkzaam 
bij het Italiaanse Istituto di Astrofisica Spaziale e Fisica Cosmica in 
Palermo) is opgetogen: "We hadden wel verwacht dat de röntgen-explosies enige 
invloed op de jet zouden hebben, maar zo'n duidelijk effect zagen we niet 
aankomen."

Medeauteur Jakob van den Eijnden vult aan: "Dit is echt een bijzondere 
ontdekking. We hebben nu een herhaalbare aanpak waarmee we er eindelijk achter 
kunnen komen hoe deze jets ontstaan."

Wetenschappelijk artikel
Thermonuclear explosions on neutron stars reveal the speed of their jets. Door: 
Thomas D. Russell, Nathalie Degenaar, Jakob van den Eijnden, Thomas Maccarone, 
Alexandra J. Tetarenko, Celia Sánchez-Fernández, James C.A. Miller-Jones, Erik 
Kuulkers & Melania Del Santo. In: Nature, 28 maart 2024. 
[origineel<https://www.nature.com/articles/s41586-024-07133-5> | 
preprint<https://www.astronomie.nl/upload/files/2024/Russel-et-al-2024.pdf
(pdf)]


EINDE PERSBERICHT
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Meer informatie

Contact
Thomas D. Russell
INAF, Istituto di Astrofisica Spaziale e Fisica Cosmica, Palermo, Italië
thomas.russell@xxxxxxx<mailto:thomas.russell@xxxxxxx>

Nathalie Degenaar
Anton Pannekoek Instituut voor Sterrenkunde, Universiteit van Amsterdam
N.D.Degenaar@xxxxxx<mailto:N.D.Degenaar@xxxxxx>
https://www.uva.nl/profiel/d/e/n.d.degenaar/n.d.degenaar.html
https://nathaliedegenaar.com/

Jakob van den Eijnden
Department of Physics, University of Warwick, Coventry, Verenigd Koninkrijk 
Jakob.Van-den-Eijnden@xxxxxxxxxxxxx<mailto:Jakob.Van-den-Eijnden@xxxxxxxxxxxxx>
https://www.jakobvandeneijnden.com/

Beeld
Beeld is te gebruiken bij de berichtgeving over dit onderwerp, graag credit 
vermelden. Lage resolutie bijgevoegd, hoge resolutie via URL.

Artistieke weergave van kernexplosies op een neutronenster die de straalstromen 
voeden die uit zijn magnetische poolgebieden schieten. (c) Danielle Futselaar 
(artsource.nl), Nathalie Degenaar (UvA) [CC BY-SA 3.0] [medium 
resolutie<https://www.astronomie.nl/upload/images/2024/03/Burst-jet-credit-Danielle-Futselaar-artsource.nl-Nathalie-Degenaar-UvA-CC-BY-SA-30-web.jpg>
 | hoge 
resolutie<https://www.astronomie.nl/upload/images/2024/03/Burst-jet-credit-Danielle-Futselaar-artsource.nl-Nathalie-Degenaar-UvA-CC-BY-SA-30.jpg>
 | video via ESA<https://www.esa.int>]

Over NOVA
De Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) is het 
samenwerkingsverband van de sterrenkundige instituten van de universiteiten van 
Amsterdam, Groningen, Leiden en Nijmegen. Toponderzoekschool NOVA heeft als 
missie het uitvoeren van baanbrekend sterrenkundig onderzoek, het opleiden van 
jonge astronomen op het hoogste internationale niveau en het delen van nieuwe 
ontdekkingen met de samenleving. De NOVA-laboratoria zijn gespecialiseerd in 
het bouwen van state-of-the-art optische/infrarood- en 
submillimeter-instrumentatie voor de grootste telescopen op aarde.

Opgemaakt persbericht
Nederlands: 
https://www.astronomie.nl/nieuws/jet-schiet-weg-van-neutronenster-met-een-derde-van-lichtsnelheid-4048
Engels: 
https://www.astronomie.nl/nieuws/en/jet-ejects-away-from-neutron-star-at-one-third-the-speed-of-light-4048

---------------------------------------------------------------------------------------------------

David Redeker | Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) | NOVA 
Informatiecentrum | Science Park 904 | Postbus 94249 | 1090 GE Amsterdam | 
David mobiel: 0644 588 969 | d.redeker@xxxxxx<mailto:d.redeker@xxxxxx> | 
www.astronomie.nl<http://www.astronomie.nl>


Attachment: Burst-jet-credit-Danielle-Futselaar-artsource.nl-Nathalie-Degenaar-UvA-CC-BY-SA-30-klein.jpg
Description: Burst-jet-credit-Danielle-Futselaar-artsource.nl-Nathalie-Degenaar-UvA-CC-BY-SA-30-klein.jpg

_______________________________________________
NOVA-perslijst2 mailing list
NOVA-perslijst2@xxxxxxxxxxx
https://list.uva.nl/mailman/listinfo/nova-perslijst2

Other related posts:

  • » [PWC-MEDIA] [NOVA-perslijst2] Jet schiet weg van neutronenster met een derde van lichtsnelheid - David Redeker