[SMCC] tuc nhuom rang cua nguoi xua

Rang den h?t huy?n

Vietsciences-Võ Quang Y?n         02/04/2006


Rang den ai nh? cho mình
D? duyên mình th?m, d? tình ra say

Ca dao

Bác si Hocquard k? chuy?n vào cu?i th? k? 19, m?t v? quan ta du?c m?i d? m?t d? 
h?i t?i dinh Th?ng s? Pháp ? Sài Gòn. Th?y v? quan mãi ng?m quan khách khiêu
vu, m?t si quan Pháp l?i thì th?m h?i ý ki?n ông ta v? các ph? n? Pháp. V? quan 
thành th?t tr? l?i : "Các bà d?p l?m, có di?u rang các bà gi?ng nhu rang
chó !" (1). Ý ông mu?n nói rang các bà quá tr?ng. L? t?t nhiên, viên si quan 
Pháp r?t ng?c nhiên nhung ông ta không hi?u du?c m?t ngu?i Vi?t h?i dó không
th? hình dung m?t ngu?i d?p mà không có hàm rang den lánh dã du?c h?ng bao th? 
h? van, thi, h?a si ca t?ng.

Nh? hàng tre th?ng d?t mang

Nh? cô con gái hàm rang den huy?n

Phong t?c nhu?m rang, xâm mình kh?i d?u t? thu? thu?ng c? xa xam, truy?n thuy?t 
d?t vào th?i d?i Hùng Vuong. N?u thói xam mình v? sau du?c b?, t?c nhu?m
rang thành công t?n t?i qua nhi?u th?i bu?i, ngay c? lúc quân dô h? Trung Qu?c 
b?t dân ta bãi b?. Nhung t?c nhu?m rang cung nhu t?c búi tóc không ch?ng
c? l?i du?c ?nh hu?ng Tây phuong và ch? hon m?t n?a th? k? là d?n d?n các c? 
ch?u c?t tóc, các bà c?o rang tr?ng (3). Nghe nói nh?ng cô giáo là nh?ng ngu?i
d?u tiên không mu?n gi? rang den n?a nhung sáng di s?m, chi?u v? mu?n, luôn 
ph?i tìm cách l?n tránh cha m? còn cho dàn bà con gái có rang tr?ng là không
d?ng d?n. May mà các bác lính th? tùng chinh sang M?u qu?c còn gi? rang den. 
Nghe nói lính ta nh? con, thu?ng b? quân Maroc, Sénégal cao to hành hung,
áp b?c. M?t si quan Pháp, d? tránh lôi thôi, phi?n nhi?u, bèn phao tin d?n mà 
ông b?a d?t : nh?ng ngu?i có rang den an th?t ngu?i ! T? d?y lính th? ta
du?c yên thân.

Tôi còn nh? h?i nh?, m?i khi m? tôi hay ch? tôi nhu?m rang là c? nhà r?n r?p vì 
các bà t? nhu?m l?y, không qua tay các th?y nhu?m nhu ? các gia dình quan
l?i, ông hoàng bà chúa, cung t?n m? n?,. Nh?ng ngu?i ngo?i qu?c, ngay c? bây 
gi?, thu?ng tin an tr?u thì có rang den. H? không dè mu?n có hàm rang den
d?p ph?i m?t bi?t bao công phu, ch?u d?ng, chu?n b? k? càng, ch? bi?n ch?t 
thu?c, kiên nh?n nhu?m rang r?i sau dó còn ph?i san sóc, b?o du?ng cho l?p son
luôn du?c láng bóng. Nhu?m rang cung nhu son mài, tru?c c?n ph?i có m?t m?t n?n 
s?ch s?. Thu?ng trong luôn hai, ba ngày, các bà ph?i dánh rang, x?a rang
v?i v? cau khô hay than b?t tr?n v?i mu?i s?ng h?m chín, nhai chanh lát, r?i 
súc mi?ng v?i ru?u tr?ng pha nu?c chanh. Các bà không bi?t nhung t?ng tr?i
qua kinh nghi?m, dã tìm ra trong chanh citric acid là m?t acid nh? có kh? nang 
dánh g?, chùi s?ch men rang. Tuy nh?, acid cung tác d?ng ít nhi?u lên môi,
lu?i, n?u rang,.gây nh?c dau tu?ng nhu hai hàm rang lung lay, r?ng du?c. Trong 
giai do?n chu?n b? n?y cung nhu các giai do?n sau, các bà không du?c nhai
d? an dai, c?ng nhu th?t mà ph?i nu?t tr?ng cho nên thu?ng ngu?i ta cho an bún 
tr?n m? heo hay an cháo và trái chua, u?ng nu?c nóng.

K? thu?t nhu?m rang nhi?u d?t

Nhu?m rang có nhi?u phuong pháp, tùy theo t?ng vùng. ? mi?n Trung, nh?t là ? 
Hu?, noi có nhi?u vua chúa, quan l?i, an choi l?ch s?, li?u thu?c r?t nhi?u,
l?m khi gia truy?n c?n gi? bí m?t (2). Nói gi?n ti?n, thu?ng rang du?c nhu?m 
làm hai d?t. D?t d?u xem nhu là l?p son lót, nhu?m v?i m?t h?n h?p cánh ki?n,
nu?c chanh v?t, ru?u tr?ng, cho n?u thành h?, ph?t lên lá chu?i hay lá d?a, lá 
cau, có khi lên v?i thô hay l?a, r?i cho áp vào rang, nhi?u l?n trong m?t
dêm, cho d?n lúc rang nhu?m màu cánh gián, gi?a d? và nâu d?m nhu màu cánh con 
gián. Sáng hôm sau ph?i c?n th?n l?t lá hay v?i ra, súc mi?ng v?i nu?c m?m
h?o h?ng hay nu?c dua chua d? lo?i tr? m?i can b?. Bây gi? có th? qua d?t th? 
nhì, nhu?m v?i m?t h?n h?p h?c phàn, thanh phàn, b?u bí, l?u bì, qu? ch?,
d?i h?i, dinh huong du?c n?u nóng, tr?n v?i g?o n?p và ru?u tr?ng r?i cung cho 
áp lên rang nhi?u l?n, nhi?u ngày cho d?n lúc rang tr? thành den huy?n.
L?n n?y cung l?i ph?i súc mi?ng k? càng nhu sau d?t d?u d? th?i b? ch?t  nhu?m 
du th?a. Và sau nhi?u ngày ph?i tránh nhai nhi?u, nhai m?nh d? kh?i làm
tróc l?p son dang còn non, m?m.

Rang nhu?m xong còn c?n ph?i chi?c d? c?ng c? l?p son. Thu?ng ngu?i ta dùng m?t 
l?p nh?a ch?y ra t? m?t s? d?a d?t cháy d?t trên m?t cái r?a s?t, dem bôi
thành m?t l?p lên trên rang. ? Hu?, hai li?u thu?c x?a có ti?ng d? chi?c là c? 
x? tán và  c? x? cao (2). C? xí tán g?m có thanh phàn, h?c phàn, ngu b?i,
cam th?o, bình lang, t? tân, b?ch ch?, tam lang, nhu huong, nghi?n thành b?t 
r?i dùng que tam d?p nát m?t d?u d? tô lên rang. C? xí cao g?m có nh?ng ch?t
v?a k?, thêm vào sinh d?a, t?t lê, cánh ki?n, m?t du?c, duong qui n?u trong 
nu?c sôi, cô l?i thành cao tru?c khi dùng. H?c phàn, thanh phàn là nh?ng sulfat
s?t và d?ng có nhi?m v? ?n d?nh ch?t son. B?u bí hay ngu b?i, (hay ngu b?i t?, 
là túi con sâu Schlechtendalia sinensis Bell trên cây mu?i hay diêm phu
m?c Rhus semialata Murray), l?u bì (t?c là v? cây Punica granatum L. dem l?i 
tannin có tính ch?t làm x?m màu lá hái nhu chè, thu?c lá, cà phê , ch?ng oxi
nên b?o qu?n g? du?c lâu ngày và nh?t là tác d?ng lên da, gây tê, c?m máu, gi?i 
d?c, kháng sinh). Còn nh?ng ch?t qu? chi (cây Cinnamomum loureirii Nees
hay C. zeylanicum Nees, ch?a c?m m?o, tê m?i), dinh huong (cây Syzygium 
aromaticum (L.) Merr. et Perry., ch?a cam rang, dau b?ng), cam th?o (thân r? cây
Glycyrrhiza uralensis Fish. hay  G. glabra L., ch?a ho hen, loét d? dày), bình 
lang (trái cây cau Areca catechu L., ch?a giun sán, viêm ru?t l?), t? tân
(cây Asarum sieboldii Miq., ch?a dau rang, c?m l?nh), b?ch ch? (r? cây Angelica 
dahurica Benth. et Hook., ch?a l? m?m, hôi mi?ng), nhu huong (nh?a cây
Pisticia lenticus L., ch?a dau sung, tiêu nh?t), sinh d?a (thân r? cây 
Rehmannia glutinosa (Gaertn.) Lobosh, ch?a dau rang, chóng m?t, ho khan, b?nh 
lao),
t? tân (trái cây Tribulus terrestris L., ch?a dau m?t, kinh nguy?t không d?u), 
m?t du?c (nh?a cây Commiphora momol Engler, thu?c di?u kinh, gi?m dau, tiêu
th?y), duong qui (cây Angelica sinensis (Oliv.) Diels, ch?a thi?u máu, co th? 
suy nhu?c), d?i h?i (trái cây Illicium verum Hook., thu?c trung ti?n, giúp
tiêu hóa), ngoài tính ch?t du?c li?u, là nh?ng ch?t thom c?ng hi?n huong v? cho 
li?u thu?c nhu?m. Du?c b?o v? c?n th?n, rang nhu?m có th? t?n t?i muoi,
hai muoi nam, màu den huy?n luôn lóng lánh gi?a hai dôi môi, không thì nh?ng 
l?p son tróc ra, nh?ng v?t vàng l?t hi?n lên rang g?i là rang c?i m?, ph?i
nhu?m l?i. Trái l?i, t? rang den mu?n tr? l?i tr?ng cung không ph?i d? vì nh?ng 
phuong pháp dùng acid m?nh hay mài rang d?u không thích h?p, có th? làm
hu rang.

Ngày nay ngu?i tr? tu?i khó lòng c?m xúc tru?c m?t n? cu?i v?i hai hàm rang 
den. Nhung nhu?m rang không ph?i ch? là m?t v?n d? m? quan mà còn có m?t lý
do th?c d?ng : t? lâu ngu?i ta dã nh?n th?y rang nhu?m den ít b? sâu rang. Vì 
v?y có vài lu?n án nha y quan tâm d?n d? tài nhu?m rang. Ngoài công trình
c?a nha si Vu Ng?c Hu?nh ? Hà N?i (4), trong s? nh?ng lu?n án t?n tr? ? Tru?ng 
D?i h?c Nha y Paris, ph?n l?n các tác gi? c?t y?u chú tr?ng d?n phong cách,
t?p quán nhu?m rang (7). Hai nha si Phùng Th? Cúc (sau n?y tr? thành nhà diêu 
kh?c có ti?ng Di?m Phùng Th?) và phu quân B?u Di?m (th?y cu Anh van c?a tôi
? Tru?ng Trung h?c Kh?i D?nh) thì d?a lên công tác c?a nhóm Nguy?n Duong H?ng ? 
Hà N?i d? d? ngh? dùng nh?a son trong vi?c phòng ng?a b?nh sâu rang (5).
Nhung di sâu vào khoa h?c nhi?u nh?t có l? là lu?n án c?a nha si Tr?n Van Phú, 
dùng nh?a son d? l?p bít nh?ng kho?ng tr?ng tí hon trong rang (6). Thì ra,
ông cha ta x? lý r?t khoa h?c. Tru?c h?t, nhu dã th?y, mu?n thu?c dính ch?t vào 
men rang, c?n ph?i gây m?t m?t rang s?n sùi. Vì men rang không x?p, m?t
dung d?ch acid y?u nhu citric acid trong chanh d? d? mài mà không dào nh?ng l? 
quá sâu làm hu men rang. Bên ph?n nh?a son cung c?n m?t tr?ng thái d? tr?i
v?i nh?ng h?t son kích thu?c hi?n vi có th? l?t vào b?t c? kho?ng tr?ng ? nào. 
V?i m?t du?ng kính 17-20 angstrom, h?t son nh? hon m?t con trùng nhu 
streptocoque
d?n 250-500 l?n, d? dàng trám h?t m?i l? h?t còn ch? cho vi trùng.

B? cái  phát ti?t sáp nh?a

T? lâu ngu?i ra dã bi?t cây son Rhus vernicifera sp. hay R. succedana L., thu?c 
h? Xoài Anacardiaceae, có nh?a nhung không dùng du?c trong mi?ng vì ch?t
laccol r?t d?c. Nh?a trong thu?c nhu?m rang du?c l?y ra t? m?t côn trùng cánh 
n?a hemiptere tí hon (0,60-0,70mm) s?ng ký sinh t?ng t?p doàn t? 80-100 con
(? Vi?t Nam trung bình 170 con) trên thân, cành nhi?u lo?i cây ? Dông Nam Á. 
Con sâu n?y tùy tác gi? du?c g?i Tachardia lacca R. Bld., Carteria lacca Sign.
hay Coccus laccae Kerr, tru?c khi mang tên thông d?ng ngày nay Laccifer lacca 
Kerr, thu?c h? Sâu cánh ki?n Lacciferidae Cockerell. Tachardia, Carteria
t? Tachard (1709), Carter (1861) là tên nh?ng nhà khoa h?c dã kh?o c?u và miêu 
t? nh?a sâu nhu Kerr (1781), Roxbary (1796). Lacci ngu?n g?c t? ti?ng ?n
D? lakh hay Ph?n t? laksha nghia là tram ngàn vì s? lu?ng sâu trên cây nhi?u vô 
k?, t? d?y phát xu?t nh?ng danh t? Âu M? lak, lac, laque.

Sâu ch?n làm gi?ng du?c bu?c vào cây, có th? cho vào s?t tre nh? hay túi lu?i 
r?i m?c lên cành, ? ch? phân nhánh d? sâu bò sang nhi?u cành. Sâu hút nh?a
cây mà s?ng, tru?ng thành l?n lên thành b? m?i phân hóa d?c, cái. C?  hai lo?i 
(hai ph?n ba là cái) cùng nhau làm t? trong v? cành cây, t? lo?i d?c hình
thoi, m?ng và nh?, t? lo?i cái hình tròn, l?n hon. B? d?c thoát xác, m?c chân, 
m?c cánh, có th? di d?ng du?c d? d?n v?i b? cái. Trong lúc dó b? cái n?m
yên trong t?, ch?  lòi b? ph?n sinh d?c ra ngoài d? giao c?u. Làm xong nhi?m 
v?, b? d?c ki?t l?c ch?t di, hy sinh cho gi?ng nòi. B? cái có ch?a, ph?ng
l?n, cho phát ti?t s?c t? và và sáp, nh?a d? nuôi n?ng và b?o v? b?y con s?p 
d?. M?i b? cái có th? mang d?n m?t ngàn tr?ng (? Vi?t Nam, trung bình t? ba
d?n b?n tram tr?ng) hình b?u d?c nh?, dài, chen l?n trong m?t túi dung d?ch 
nhu?m màu d? son r?t d?p. ?u trùng t? tr?ng n? ra, an s?c t? mà l?n lên làm
dung d?ch d?c l?i, khô d?n. Oái am thay, sâu càng tru?ng thành thì t? m? càng 
ch?t ra, b? cái d?n d?n b? ng?t ch?t, cung hy sinh cho gi?ng nòi nhu b? d?c,
sâu con không ch?u d?ng du?c n?a, lu?ng qua xác m? d? thoát ra ngoài, b?t d?u 
m?t chu k? khác. M?i nam có hai chu k?. Nh?ng b? d?c mùa dông nh? có cánh
có th? bay qua th? tinh nh?ng b? cái ? các cành xa. Theo nguyên t?c, m?i nam có 
th? l?y nh?a hai l?n, song ? Vi?t Nam vì khí h?u ít ôn hoà nên ch? th?c
hi?n du?c m?t l?n. ? M?c Châu, th? 5kg gi?ng trên cây v?i, nh?a thu ho?ch du?c 
là 200 kg. Còn s?c t? c?u t?o trong t? cho sâu con có th? thu ho?ch cùng
lúc v?i nh?a, nhi?u khi tru?c khi tr?ng n? nhung nhu v?y thì m?t di m?t l?a sâu 
m?i (*) .

B?n ch?t c?a các cây trú sâu có ?nh hu?ng r?t l?n lên nh?a son. Chúng ph?i m?c 
? nh?ng vùng không quá nóng, không quá l?nh, c?n ?m u?t nhung d?ng mua quá
nhi?u. ?n D? là nu?c s?n xu?t nh?a nhi?u nh?t trên th? gi?i, kho?ng 50.000 t?n 
m?i nam, xu?t c?ng qua Hoa K?, Indonexia, Canada, D?c, Nh?t, Pháp, Nga ,.
Bên nu?c ?y, nh?a son h?o h?ng du?c l?y t? nh?ng cây kusum Schleichera trijuga 
Willd., dhak Butea frondosa Roxb., arhar Cajanus indicus Sprengl hay C.
cajan (L.) Mills. ? Vi?t Nam, cây trú sâu m?c trong kho?ng cao d? 400-700m. Ta 
cung có cây kusum g?i là d?u tru?ng hay c? phèn (lúc tru?c d?u dùng d? g?i
d?u, nhân h?nh th? dào l?c trong bánh trái), cây dhak g?i là giêng giêng (v? 
cây tán v?i g?ng d? d?p lên v?t r?n hay bò c?p c?n), cây arhar g?i là cây
d?u thi?u hay d?u sang (cây thu?ng du?c dùng d? ch?a dau xuong m?i ch?c). Ngoài 
ra sâu nh?a cung an bám trên các cây chung b?u Combretum quadrangulare
Kurz (trái và v? cây du?c dùng làm thu?c tr? giun), d?u d?u Schleichera oleosa 
(Lour.) Oken., b? d? Ficus religiosa L., sen cát Shorea cochinchinensis
 Pierre, lá ngón Pterocarya tonkinensis Dode, ba ch? Desmodium cephalotes 
Wall., hay m?t s? cây an qu? nhu v?i Litchi sinensis Radk., táo Ziziphus 
mauritiana
Lamk., nhãn Euphoria longan (Lour.) Steud.,. Nh?a son bên ta tùy theo d?a 
phuong du?c g?i cánh ki?n (hay cánh ki?n d?), cành ki?n, ki?n ki?n,. nên có s?
ng? nh?n : có ngu?i cho là cánh con ki?n, có ngu?i hi?u là cành cây ki?n, có 
ngu?i l?i tu?ng là thân con sâu ki?n ki?n hay ki?n vuong,.

Thành ph?n c?u t?o nh?a son

Ngày nay trên th? tru?ng ngu?i ta phân bi?t ba lo?i nh?a son : nh?a thô l?y t? 
thân, cành cây ra còn ch?a t?p ch?t nhu v? cây, lá cây, sâu non, xác b?,
d?m màu, g?i là sticklac t?c là nh?a th?i. Dùng nu?c chi?t xu?t d? dào th?i s?c 
t?, dem phoi khô, giã nát r?i r?a l?c các t?p ch?t thì du?c nh?a màu d?
vàng, còn ch?a chút ít sáp, g?i là seedlac t?c là nh?a h?t. L?i ti?p t?c r?a 
nu?c, làm ròng, l?c s?ch, có khi t?y tr?ng v?i m?t dung d?ch alcali hypochlorit
(11) thì nh?a tinh khi?t màu vàng l?t mang tên shellac t?c là nh?a v?y. Làm l?p 
son lót trong giai do?n nhu?m th? nh?t, nh?a son dóng vai trò ch? ch?t
vì tr?c ti?p k?t dính men rang. Tuy du?c chú ý t? nh?ng th? k? 18, 19, nh?a son 
ch? b?t d?u du?c kh?o c?u tu?ng t?n t? d?u th? k? 20 r?i b?t tung vào nh?ng
th?p niên 70, 80. Chính vào nh?ng nam n?y mà n?y n? nh?ng lu?n án nha y d? c?p 
d?n v?n d? dùng nh?a son d? nhu?m rang (4-7) .

Khi kh?o sát seedlac c?a cây palas, nhóm Mhaskar-Sukh Dev (18) dùng ethanol pha 
nu?c kh? sáp r?i l?y ether làm k?t t?a "nh?a c?ng" tách nó ra kh?i ph?n
"nh?a m?m". Ph?n "nh?a c?ng" còn g?i "nh?a ròng", chi?m 70% t?ng s? nh?a cây, 
du?c dem phân tích qua các phuong pháp s?c ký l?p m?ng và gi?y (18de). 12
acid dã du?c xác d?nh (18d) : butolic (14b,18b,20) , aleuritic (12ab,13,18b), 
jalaric (18ab), shellolic (10,12a,24), epishellolic (18ab,24a), laksholic
(18b), epilaksholic (18b), laccijalaric (18c), laccishellolic (18c), 
epilaccishellolic (18c), laccilaksholic (18d)  và epilaccilaksholic (18d) acid 
cùng
18 amin acid (22). N?u nh?ng tên shellolic, lacksholic, laccishellolic, 
laccilaksholic acid di nhiên t? shellac, lakh mà ra, nh?ng tên butolic, jalaric
acid l?y g?c t? nh?ng tên cây trú sâu Butea monosperma Lamk., jalari Shorea 
talura Roxb. Hai aleuric và butolic acid là nh?ng phân t? dài, m?, nh?ng acid
khác d?u là nh?ng d?n xu?t c?a m?t vòng terpen. Bên c?nh các acid n?y, nhóm 
Gardner (12) còn chi?t xu?t ra du?c nh?ng kerrolic acid (12d), laccolic lacton
(12cd), periolic acid (12c).

Table with 2 columns and 4 rows

  

laccaic acid A

laccaic acid B

  

laccaic acid C

laccaic acid D
table end

Còn hai hóa ch?t quan tr?ng trong nh?a son là hai s?c t? màu vàng erythrolaccin 
(23) và màu d? laccaic acid (8ab,15,23b). C?u t?o c? hai có d?ng su?n 
anthraquinon
mang ba ho?c b?n nhóm hydroxy ; laccaic acid có thêm hai nhóm acid và m?t nhóm 
keton. S?c t? n?y du?c khai thác trong th?c ph?m (15), m? ngh? (19). V?i
bô nhu?m v?i s?c t? nh?a son có kh? nang kh? trùng ch?ng Escherichia coli, 
Bacillus subtilis, Klebsiella pneumoniae, Proteus vulgaris, Pseudomonas 
aeruginosa
(21). G?n dây cây d?u sang Cajanus cajan (L.) Mills du?c kh?o c?u tu?ng t?n 
hon. Lá cây ch?a m?t s? hóa ch?t nhu vitexin, salicylic acid, henritriacontan,
laccerol, longistylin, pinostrobin, b-sitosterol, b-amyrin,. (9). M?c dích các 
nhà kh?o c?u là tìm m?t cây trú sâu c?ng hi?n d? di?u ki?n d? có nh?a son
t?t (17). Theo dông y, nh?a son có tác d?ng làm thanh nhi?t, luong huy?t, gi?i 
d?c, c?m máu, d?u ch?n, tuy v?y ít du?c dùng làm thu?c. Sách xua có nói
d?n ch?ng th? t?, tr? nôn m?a, tiêu ch?y. Shellac phát tri?n nhi?u hon trong 
m?t k? ngh?. Du?c nói nhi?u nh?t là nguyên li?u d? làm dia hát, b?t d?u v?i
nh?ng dia 78 vòng mà ph?n l?n chúng ta d?u bi?t cách dây m?t n?a th? k?, ngày 
nay khó chóng ch?i v?i nh?a nhân t?o. Nh?a son là m?t ch?t ch?u acid, cách
di?n, ch?ng tia c?c tím, còn du?c dùng d? làm vec ni, m?c in, thu?c x?c tóc, 
khuôn rang gi?, bao ch?ng ?m, tô nón n?, dánh bóng sàn nhà, d? g?, tre, v?i,
da,. (*)

Ngày nay, nha y dùng nhi?u nh?a nhân t?o d? l?p bít các l? h?ng trong rang. 
Nh?ng nha si tôi g?p không có ai ch?u huóng v? nh?a son dù là m?t hóa ch?t thiên
nhiên có nhi?u tính ch?t t?t v? s?c k?t dính, d? th?m nu?c (r?t c?n d? x? lý 
trong mi?ng luôn có nu?c mi?ng), thêm vào m?t kích thu?c khá nh? d? dành ch?
các enzym, vi khu?n có th? làm hu rang. Ngành nha y ta có nên chang ti?p t?c 
kh?o c?u (4,5) d? dùng trong công cu?c phòng ng?a b?nh sâu rang ? Nh?a son
t?y tr?ng có th? là m?t thu?c nhu?m rang tr?ng, b?o v? men rang.

Trích Thông tin Khoa h?c và Công ngh? (4) (1997) 61-66 (có s?a ch?a và b? túc 
tài li?u)

Tham kh?o

(*) D? T?t L?i, Nh?ng cây thu?c và v? thu?c Vi?t Nam, nxb Khoa h?c và K? thu?t, 
Hà N?i (1986) 676

1- Dr Hocquard, Une campagne au Tonkin, Hachette, Paris (1882) ; Arlea, Paris 
in l?i (1999) 122

2- A. Sallet, Les laquages des dents et les tinctures dentaires chez les 
Annamites, Bull. Amis Vieux Hué (4) 15 (1928) 223

3- Nguy?n Van Ký, La société vietnamienne face à la modernité, l'Harmattan, 
Paris (1995) 231

                Vài lu?n án nha y v? nhu?m rang

4- Vu Ng?c Qu?nh, Le  laquage des dents en Indochine, Hà N?i 1937

5- B?u Di?m, Phùng Th? Cúc, Le laquage des dents auVietnam. Le shellac en 
dentisterie préventive, Paris 1973

6- Tr?n Van Phú, La résine gomme laque. Orientation des recherches vers son 
emploi dans l'obturation des micro-espaces des dents, Paris 1975

7- Tô Hu? M? (bà Lê Van Lý), Le laquage des dents. Contribution à l'étude des 
mours et coutumes de l'ancien Viet Nam, Paris 1973 ; Trân Th? Phùng Giao (bà
H? Võ Tuân), Réflexions sur le laquage des dents au Vietnam, Toulouse 1978 ; 
Claude Bosq, Noircissement des dents en Asie orientale, Paris 1982 ; Cyril
Bourgaux, Pratiques traditionnelles, culturelles et rituelles intéressant les 
tissus durs et mous de la cavité buccale en Asie et Océanie tropicales, Bordeaux
1989

                Nh?a son

8- Nhóm Burwood : a) R. Burwood, G. Read, K. Schofiels, D.E. Wright, J. Chem. 
Soc. (1965) 6067-73 ; b) id.  (1967) 842-54

9- D. Chen, H. Li, H. Lin, Zhongcaoyao (10) 16 (1985) 2-7

10- Nhóm Cookson-Morisson : a) R.C. Cookson, N. Lewin, A. Morisson, Tetrahedron 
18 (1962) 547-58 ; b) R.C. Cookson, A. Melera, A. Morisson, id. 1321-3

11- M.O. Faruq, M.I.H. Khan, M.M. Alam, M.Z. Haque, M.A. Rahman, Bangladesh J. 
Sci. Ind. Res.(3-4) 27 (1992) 134-40

12- Nhóm Gardner : a) B.B. Schaeffer, Wm.H. Gardner, Ind. Eng. Chem. 30 (1938) 
333-6 ; b) B.B. Schaeffer, H. Weingerger, Wm.H. Gardner, id. 451 ; c) H.
Weingerger, Wm.H. Gardner, id. 454-8 ; d) Wm.H. Gardner, Official Digest 
Federation Paint and Varnish Production Clubs (1938) 473-8 ; e) P.M. Kirk, P.E.
Epoeri, Wm.H. Gardner, J. Amer. Chem. Soc. 63 (1941) 1243-6

13- B.S. Gidvani, J. Chem. Soc. (1944) 306

14- Nhóm Gunstone : a) W. Caruthers, J.W. Cook, N.A. Glen, F.D. Gunstone, J. 
Chem. Soc.(1961) 5251-4 ; b) W.W. Chritie, F.D. Gunstone, H.G. Prentice, id.
(1963) 5768-71

15- K. Harada, R. Higuchi, A. Ohwa, T. Ohtsubo, Japan 75 13,298 (1975) 3 tr.

16- M.G. Hussain, M.H. Ali, M.M. Ali, F.K.N. Chowdhury, J. Acad.Sci. (2) 11 
(1987) 231-2

17- F. Liu, P. Yi, S.Li, Linye Kexue (1) 24 (1988) 106-12

18- Nhóm Mhaskar-Sukh Dev : a) M.S. Wadia, V.V. Mhaskar, Sukh Dev, Tetr. 
Letters (8) (1963) 513 ; b) M.S. Wadia, R.G. Khurana, V.V. Mhaskar, Sukh Dev, 
Tetrahedron
25 (1969) 3841-54 ; c) A.N. Singh, A.B. Upadhye, M.S. Wadia, V.V. Mhaskar, Sukh 
Dev, id. 3855-67 ; d) R.G. Khurana, A.N. Singh, A.B. Upadhye,  V.V. Mhaskar,
Sukh Dev, id. 26 (1970) 4167-75 ; e) A.B. Upadhye,  V.V. Mhaskar, Sukh Dev, id. 
4177-87

19- M. Matsumoto, Y. Yehara, Japan Kokai 78 29,965 (1978) 2 tr.

20- Nhóm Sen Gupta : a) S.C. Sen Gupta, P.K. Bose, J. Sci. Ind. Res.11B (1952) 
458-61 ; b) S.C. Sen Gupta, id. 18B (1959) 210-2

21- R. Singh, A. Jain, S. Panwar, D. Gupta, S.K. Deepti, Dyes and Pigments (2) 
66 (2005) 99-102

22- P.N. Srivastava, R.K. Varshney, Entom.Exp. Appl.(2) 9 (1966) 209-12

23- Nhóm Venkataraman : a) N.S. Bhide, A.V. Rama Rao, K. Venkataraman, Tetr. 
Letters (1) (1965) 33-5 ; b) E.D. Pandhare, A.V. Rama Rao, R. Srinivasan, K.
Venkataraman, Tetrahedron Suppl. (1) 8 (1966) 229-39
24- Nhóm Yates : a) P. Yates, J. Amer. Chem. Soc. 82 (1960) 5764-5 ; b) P. 
Yates, A.C. Mackay, L.M. Pande, M. Amin, Chem. Ind. (1964) 1991 ; c) P. Yates,
G.F. Field, Tetrahedron 26 (1970) 3135-58 ; d) P. Yat'es, P.M. Burke, G.F. 
Field, id. 3159-7
Name: Nguyen Hoang Bao Vu
Home: 210C Hiep Binh Chanh tenement. Thu Duc district Ho Chi Minh City Viet Nam

Home Phone: 7262214
Cell-phone: 0989350014
Yahoo ID: nguyenhoangbaovu
MSN ID: nguyenhoangbaovu
Skype ID: nguyenhoangbaovu
Blog: 360.yahoo.com/nguyenhoangbaovu

Other related posts: