tim hieu ve thi si Hang Mac Tu

From: "Nguyen Hoang Bao Vu" <baovu@xxxxxxxxxxxx>
To: <smcc@xxxxxxxxxxxxx>
Date: Tue, 15 Feb 2005 13:34:16 +0700

Name: Nguyen Hoang Bao Vu
Office: Sao Mai Computer Center for the Blind
12B/C7 Hoang Hoa Tham street, Tan Binh district Ho Chi Minh City Viet Nam
tel: 84 8 849 5069.
Fax: 84 8 293 8300.
Email:
info@xxxxxxxxxxxxxxxx
Website:
www.saomaicenter.org

Home: 210C Hiep Binh Chanh tenement. Thu Duc district Ho Chi Minh City Viet Nam
Cell-phone: 84 913 878 854

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 1: Duyeân kyø ngoä vôùi
nhaø yeâu nöôùc vó ñaïi

Haøn Maëc Töû laø moät nhaø thô coù cuoäc ñôøi vaø soá phaän heát söùc laï kyø.
Trong hôn nöûa theá kyû qua, raát nhieàu cuoán saùch, baøi baùo vieát veà con
ngöôøi naøy nhöng döôøng nhö vaãn coøn nhieàu ñieàu khoâng theå noùi heát.
Nhaân dòp Ñaøi Truyeàn hình TP.HCM chieáu boä phim Haøn Maëc Töû, Thanh Nieân
xin giôùi thieäu loaït baøi tö lieäu veà nhaø thô naøy.

Haøn Maëc Töû naêm 12 tuoåi.

Haøn Maëc Töû teân thaät laø Nguyeãn Troïng Trí, sinh vaøo giôø thìn ngaøy
22/9/1912 taïi laøng Leä Myõ, Ñoàng Hôùi, Quaûng Bình. Luùc coøn nhoû, chaøng
ñaõ ñöôïc ngöôøi anh ñaàu laø moät ngöôøi raát gioûi thô Ñöôøng luaät ñoäng
vieân, höôùng daãn laøm thô, nhôø theá chaøng coù theå saùng taùc thaønh thaïo
thô Ñöôøng töø raát sôùm. Chính nhöõng baøi thô naøy ñaõ daãn daét chaøng gaëp
gôõ nhaø yeâu nöôùc vó ñaïi Phan Boäi Chaâu. Vaø cuoäc gaëp gôõ ñònh meänh ñoù
ñaõ laøm thay ñoåi caû cuoäc ñôøi chaøng veà sau.

AÁy laø vaøo naêm 1925, Phan Boäi Chaâu bò thöïc daân Phaùp baét ôû Trung Quoác
vaø ñöa veà Vieät Nam xeùt xöû. Nhöng döôùi aùp löïc ñaáu tranh ñoøi aân xaù
cuûa caùc taàng lôùp nhaân daân trong nöôùc cuõng nhö dö luaän quoác teá,
chuùng phaûi ñöa nhaø yeâu nöôùc veà giam loûng ôû Hueá. Töø ñoù Phan Boäi
Chaâu trôû thaønh OÂng giaø Beán Ngöï, sôùm toái laáy vaên thô laøm vui. Ñeå
giao löu taâm tình vôùi baïn höõu vaø nhöõng ngöôøi ñoàng chí höôùng, Phan Boäi
Chaâu môû ra Moäng Du thi xaõ, keâu goïi moïi ngöôøi göûi thô vaên ñeán xöôùng
hoïa. Lôøi keâu goïi cuûa nhaø yeâu nöôùc ñöôïc höôûng öùng soâi noåi. Thô töø
caùc nôi göûi veà cho Moäng Du thi xaõ raát nhieàu. Vaø trong soá caùc baøi thô
göûi ñeán, Phan Boäi Chaâu ñaëc bieät taâm ñaéc vôùi ba baøi thô cuûa Haøn Maëc
Töû. Chaøng ñaõ göûi ñeán ba baøi thô Ñöôøng luaät coù teân laø Thöùc khuya,
Chuøa hoang vaø Gaùi ôû chuøa. Ñoù laø vaøo khoaûng naêm 1931.

Nhöõng baøi thô cuûa chaøng ñaõ xoaùy ñuùng taâm traïng nhaø yeâu nöôùc. Phan
Boäi Chaâu ñaõ hoïa laïi ba baøi thô ñoäc ñaùo naøy vaø cho ñaêng taát caû
treân Baùo Traøng An, moät tôø baùo coù nhieàu baïn ñoïc xuaát baûn ôû Hueá
vôùi lôøi ñeà daãn: "Töø khi veà nöôùc ñeán nay, ñöôïc nghe nhieàu veà vaên thô
quoác aâm, song chöa gaëp ñöôïc baøi naøo hay ñeán theá. Hoàng Nam nhaïn Baéc,
öôùc ao coù ngaøy gaëp gôõ ñeå baét tay nhau cöôøi to moät tieáng, aáy laø
thoûa hoàn thô".

Vieäc xöôùng hoïa thô vaên vôùi nhaø yeâu nöôùc Phan Boäi Chaâu ñaõ laøm cho
Haøn Maëc Töû, khi ñoù laáy buùt hieäu Phong Traàn, noåi tieáng ngay laäp töùc.
Laøng vaên xoân xao tröôùc söï xuaát hieän ñaày aán töôïng cuûa moät thi só
môùi. Ñaëc bieät hôn nöõa, taùc giaû coøn ñöôïc Phan Boäi Chaâu toân xöng laø
tieân sinh. Tieáp sau ñoù, Haøn Maëc Töû ra Hueá ñeå tìm thaêm Phan Boäi Chaâu.
Ñaây laø moät vieäc laøm heát söùc nguy hieåm, vì thöïc daân Phaùp seõ chuù yù
ñeán taát caû nhöõng ai coù moái quan heä maät thieát vôùi nhaø yeâu nöôùc
naøy. Sau cuoäc gaëp gôõ, Haøn Maëc Töû thöôøng xuyeân lieân heä thö töø vôùi
Phan Boäi Chaâu, chaøng coøn göûi thô cuûa nhöõng ngöôøi baïn khaùc ra cho
oâng. Maät thaùm Phaùp sau moät thôøi gian theo doõi, cuoái cuøng ñaõ quyeát
ñònh gaït teân chaøng ra khoûi danh saùch nhöõng ngöôøi ñöôïc baûo trôï sang
Phaùp du hoïc. Tieáp ñoù, Sogny, Chaùnh sôû maät thaùm Hueá göûi coâng vaên
vaøo Quy Nhôn yeâu caàu ñieàu tra veà chaøng. Chaùnh sôû maät thaùm Quy Nhôn
laø Veùran goïi chaøng leân tra hoûi nhieàu laàn laøm cho gia ñình heát söùc lo
laéng. Ngöôøi anh ñaàu cuûa chaøng phaûi göûi thö ra Hueá nhôø Thöôïng thö
Nguyeãn Höõu Baøi, moät ngöôøi quen thaân vôùi gia ñình chaøng xöa nay, can
thieäp vôùi chính quyeàn thì chuyeän môùi eâm.

Khoâng ñöôïc ñi du hoïc, cuoäc ñôøi Haøn Maëc Töû reõ sang moät ngaû khaùc. Töø
ñaây, chaøng baét ñaàu böôùc chaân vaøo con ñöôøng vieát baùo. Thôøi gian naøy,
tình hình kinh teá noùi chung raát khoù khaên. Naïn thaát nghieäp traøn lan.
Chaøng laøm theâm coâng vieäc bieân cheùp caùc tôø trích luïc cuõ cho Sôû Ñaïc
ñieàn Quy Nhôn. Nhöng coâng vieäc naøy chæ ñem ñeán cho chaøng moät khoaûn
tieàn ñuû ñeå mua baùo, giaáy vieát vaø tem thö göûi baøi. Roài xaûy ra côn
baõo lôùn naêm 1934 laøm saäp caên nhaø cuûa chaøng ñang ôû. Nôï naàn aäp ñeán.
Haøn Maëc Töû quyeát ñònh rôøi Quy Nhôn, vaøo Saøi Goøn laäp nghieäp baèng con
ñöôøng laøm baùo chuyeân nghieäp.

(coøn tieáp)

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø cuoái: Haøn Maëc Töû hay
Haøn Maïc Töû?

Buùt tích vaø chöõ kyù cuûa Haøn Maëc Töû.
Trong loaït baøi naøy, chuùng toâi ñaõ söû duïng buùt danh Haøn Maëc Töû cho
nhaø thô. Tuy nhieân cuõng xin ñöa ra ñaây vaán ñeà tranh caõi hai buùt danh
naøy cho baïn ñoïc tham khaûo. Vì ñaây laø moät cuoäc tranh caõi thuù vò.

Cho ñeán nay, nhöõng nhaø söu taàm, nghieân cöùu, nhöõng ngöôøi quan taâm vaãn
phaân thaønh 2 "tröôøng phaùi" khaùc nhau: Haøn Maïc Töû vaø Haøn Maëc Töû. Vì
theá caùc cuoán saùch, baøi baùo in ra cuõng chia laøm 2 nhoùm: nhoùm Maëc vaø
nhoùm Maïc.

Nhöõng "ñaïi bieåu tieân phong" cho "tröôøng phaùi Maïc" coù theå keå: Giaùo sö
Hoaøng Nhö Mai, Giaùo sö Vaên Taâm, nhaø söu taàm Phaïm Xuaân Tuyeån. Phaïm
Xuaân Tuyeån ñaõ laøm moät baûn thoáng keâ nhöõng taøi lieäu söû duïng chöõ
Maïc nhö sau: Baùo Ngöôøi Môùi trong caùc soá chuyeân ñeà veà Töû naêm 1941,
Traàn Thanh Maïi trong cuoán saùch vieát veà Töû naêm 1942, Hoaøi Thanh - Hoaøi
Chaân trong Thi nhaân Vieät Nam naêm 1942, Phoù tieán só Phuøng Quyù Nhaâm
treân Kieán Thöùc Ngaøy Nay soá 47, giaùo sö Haø Minh Ñöùc trong Toång taäp
Vaên hoïc Vieät Nam soá 27, giaùo sö Leâ Ñình Kî trong Thô Môùi - Nhöõng böôùc
thaêng traàm - 1993, giaùo sö Vuõ Ngoïc Khaùnh trong taäp Thô tình yeâu - 1995,
giaùo sö Haø Vinh - Khoa tieáng Vieät - Ñaïi hoïc Toång hôïp Haø Noäi trong
Taïp chí Vaên Hoïc - 1995, giaùo sö Nguyeãn Ñaêng Maïnh - Phoù tieán só Traàn
Ñaêng Xuyeàn trong saùch Nhöõng baøi vaên hay vaø khoù - 1995...

Coøn nhöõng ngöôøi theo "tröôøng phaùi Maëc" goàm nhöõng ai? Coù leõ hai ngöôøi
quan troïng nhaát laø Nguyeãn Baù Tín, em ruoät nhaø thô vaø Quaùch Taán, baïn
thaân nhaø thô. Nguyeãn Baù Tín ñaõ duøng Maëc trong hai cuoán saùch quan
troïng cuûa mình, cuoán Haøn Maëc Töû anh toâi - 1991 vaø Haøn Maëc Töû trong
rieâng tö - 1994. Quaùch Taán cuõng duøng Maëc trong Boùng ngaøy qua - 2000.
Nhöõng ngöôøi khaùc coù theå keå: Cheá Lan Vieân trong Tuyeån taäp Haøn Maëc
Töû - 1987, Löõ Huy Nguyeân trong Haøn Maëc Töû thô vaø ñôøi - 1994, Traàn Thò
Huyeàn Trang trong Haøn Maëc Töû höông thôm vaø maät ñaéng, Vöông Trí Nhaøn
trong Haøn Maëc Töû - Hoâm qua vaø hoâm nay...

Nguyeãn Baù Tín cho bieát, buùt danh Haøn Maëc Töû ñaõ coù tröôùc, coøn buùt
danh Haøn Maïc Töû chæ laø baïn beø ñaët cho ñeå treâu ñuøa: "Coù nhieàu hoâm
anh ngoài thöø treân chieác gheá maây, nhìn qua böùc maønh tre saùo tröôùc
cöûa, ñôïi chò Cuùc ñi ngang qua, troâng anh ñeán thieåu naõo. Chò Cuùc bieát
ñieàu ñoù, veà sau keå vôùi con gaùi chò Nhö Leã raèng: Nghó toäi nghieäp anh
quaù. Baïn beø ñeán chôi troâng thaáy anh ngoài buoàn baõ nhö keû thaát tình,
neân thöôøng treâu côït anh laø con ngöôøi sau böùc reøm laïnh vaø goïi ñuøa
anh laø Haøn Maïc Töû. Chöõ Haøn ôû ñaây coù nghóa laø laïnh vaø chöõ Maïc
khoâng daáu laø böùc maøn. Hai chöõ Haøn Maïc laø böùc reøm laïnh. Anh chæ
cöôøi, khoâng noùi gì, cuõng khoâng ñeå yù ñeán nöõa. Maõi veà sau khi anh qua
ñôøi coøn nhieàu ngöôøi vaãn töôûng laàm buùt hieäu cuûa anh laø Haøn Maïc
Töû". OÂng Tín cho bieát, Töû voán raát ngöôõng moä trieát gia Maëc Dòch thôøi
Chieán Quoác, noåi tieáng chuû tröông thuyeát Kieâm aùi, neân anh cuõng töï
nhaän thuoäc moân phaùi Maëc Dòch, thöông yeâu heát moïi ngöôøi. Chöõ Maëc Töû
coù yù nghóa laø moân ñoà Maëc Dòch. Chöõ Maïc Töû thì khoâng coù yù nghóa gì.
Chöõ Haøn Maëc Töû noùi leân yù nghóa moät thi só ngheøo naøn, nhöng tình
thöông roäng raõi bao la.

Quaùch Taán thì keå tæ mæ hôn vaø coù phaàn khaùc Nguyeãn Baù Tín. Quaùch Taán
cho bieát, khi môùi böôùc vaøo laøng thô, Töû laáy buùt danh laø Minh Dueä Thò.
Sau ñoåi laø Phong Traàn. Töû noåi tieáng vôùi buùt danh Phong Traàn nhôø cuoäc
xöôùng hoïa thô vaên lòch söû vôùi Phan Boäi Chaâu. Khi Quaùch Taán quen thaân
Töû, Quaùch Taán cheâ buùt danh Phong Traàn khoâng hôïp vôùi Töû. Vì theá Töû
ñoåi qua buùt danh Leä Thanh. Buùt danh naøy ñaõ gaén chaët vôùi taäp thô Leä
Thanh Thi Taäp cuûa Töû. Nhöng ñöôïc ít laâu Quaùch Taán laïi cheâ. Töû laïi
ñoåi qua Haøn Maïc Töû. Quaùch Taán laïi cheâ nöõa. Khi ñoù Töû noåi noùng.
Quaùch Taán lieàn gôïi yù: "Ñaõ coù reøm thì theâm boùng traêng vaøo. Hoûi coøn
caûnh naøo neân thô baèng?". Nghe vaäy, Töû theâm "boùng traêng" laø daáu aù
treân ñaàu chöõ a neân chöõ Maïc thaønh ra Maëc. Töø ñoù buùt danh ñoåi nghóa
töø kieáp reøm laïnh ra anh chaøng buùt möïc. Buùt danh naøy khieán Töû raát
thích vaø duøng luoân.

Lôøi giaûi thích treân ñaây nghe cuõng thaät coù lyù nhöng maáy chuïc naêm nay
vaãn khoâng thuyeát phuïc ñöôïc nhöõng ngöôøi theo "tröôøng phaùi Maïc", cho
neân cuoäc tranh caõi naøy chöa bieát bao giôø keát thuùc neáu khoâng tìm ñöôïc
buùt tích cuûa chính nhaø thô ñeå chöùng minh ai ñuùng ai sai.

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 2: Nhaø baùo ñöôïc nhieàu
chính khaùch neå troïng

Haøn Maëc Töû luùc laøm baùo ôû Saøi Goøn.
Thaùng 7 naêm 1934, töø Quy Nhôn, Haøn Maëc Töû khaên goùi leân ñöôøng vaøo
Saøi Goøn ñeå laøm baùo theo lôøi thuùc giuïc, ruû reâ cuûa maáy ngöôøi baïn
thaân. Sau moät thôøi gian lang thang chôø vieäc ôû Saøi Goøn, chaøng ñöôïc
môøi phuï traùch trang vaên chöông cho tôø baùo Trong khueâ phoøng...

Chaøng vöøa saùng taùc, vöøa bieân taäp baøi vôû, laïi kieâm luoân vieäc söûa
baûn in, vì theá thu nhaäp cuõng khaù. Nhöng chaøng luoân caûm thaáy aùy naùy
vì tôø baùo mang teân Trong khueâ phoøng maø noùi chuyeän vaên chöông thì coù
veû khoâng oån. Tuy theá, do chuû baùo ñoái xöû quaù töû teá neân chaøng cuõng
laáy laøm vui. Nhöng coù moät laàn, nhöõng ngöôøi baïn cuûa chaøng vieát baøi
gaây söï vôùi ai ñoù, bò coâng kích laïi. Treân moät tôø baùo ôû Saøi Goøn,
trong muïc "Caâu chuyeän taàm phaøo" coù baøi vieát mæa mai "nhöõng trang nam
töû laäp nghieäp trong phoøng the", yù noùi nhoùm laøm baùo Trong khueâ phoøng
soáng nhôø vaøo vieäc khai thaùc "thoâng tin khueâ phoøng", vôùi nhieàu caâu
mæa mai raát dung tuïc khieán chaøng bò soác, khoâng ñeán toøa soaïn nöõa. Chuû
buùt phaûi cöû ngöôøi tôùi nhaø troï cuûa chaøng laáy baøi vaø an uûi maõi
chaøng môùi trôû laïi laøm vieäc.

ÔÛ Saøi Goøn ít laâu chaøng ñaõ trôû neân noåi tieáng. Nhieàu chính khaùch kính
neå vaø ñeán laøm quen khi bieát chaøng töøng coù moái lieân heä vôùi Phan Boäi
Chaâu vaø bò maät thaùm Phaùp theo doõi. Töø ñoù chaøng quan taâm hôn ñeán
nhöõng thoâng tin chính trò. Chaøng ñònh laøm moät nhaø caùch maïng chaêng? Töø
nhöõng xöôùng hoïa vôùi nhaø yeâu nöôùc Phan Boäi Chaâu, boû qua caû cô hoäi
quan troïng laø sang Phaùp du hoïc ñeán choã giao du vôùi caùc nhaân vaät chính
trò khoâng ñôn thuaàn laø nhöõng vieäc laøm ngaãu höùng cuûa moät chaøng thanh
nieân treû tuoåi. Nhaø baùo De Lachevrotieøre, moät nghò vieân Phaùp lai da
maøu raát thích tìm chaøng ñeå noùi chuyeän. Qua De Lachevrotieøre, chaøng quen
nhieàu nhoùm chính trò khaùc nhau. Moät soá nhoùm coøn baøy toû thaùi ñoä
choáng Phaùp. Tuy nhieân, laâu daàn chaøng caûm thaáy chaùn naûn khi nhaän ra
nhöõng nhoùm chính trò naøy duø hoâ haøo caùch maïng nhöng hoï chæ laø nhöõng
con baøi cuûa Phaùp maø thoâi.

Ñaàu naêm 1935, chaøng veà Hueá, trong moät ñeâm buoàn lang thang treân beán
soâng Höông, chaøng ñaõ laøm baøi thô Ñeâm khuya töï tình vôùi soâng Höông ñeå
taëng Phan Boäi Chaâu vôùi nhieàu taâm söï ray röùt: "Baây giôø chæ coù ñoâi
ta/Bao nhieâu taâm söï Haèng Nga bieát roài/Thuôû nöôùc non ñeán hoài non
nöôùc/Soâng Höông ñaønh xuoâi ngöôïc ñoâng taây/Soi loøng chæ coù ñaùm
maây/Ñaùm maây phuù quyù nhöõng ngaøy lao ñao/Sao maët soâng xanh xao ra
daùng/Sao tình soâng lai laùng khoân ngaên". Baøi thô ñöôïc ñaêng treân baùo
Coâng Luaän soá ra ngaøy 2/3/1935. Nhieàu caâu chöõ boäc loä raát roõ yù höôùng
cuûa chaøng: "Maëc ai khanh töôùng coâng haàu/Khoâng theøm chung ñænh, löng
baàu gioù traêng/Sao trôøi ñaát ñaõi ñaèng ra theá/Sao möa nguoàn chôùp beå
luoân ñeâm", "Nhaø ai khieâu vuõ naêm canh/Hôi men söïc nöùc döôùi thaønh ñoâ
xöa/Sao töùc toái troâi böøa ñi maõi/Chaúng buoàn nghe coâ laùi thôû
than/Thuyeàn em ñaäu beán Höông giang/Chôø ngöôøi quaân töû lôõ laøng tình
duyeân". Ñeâm khuya töï tình vôùi soâng Höông mang hôi höôùng Treân doøng Höông
giang cuûa Toá Höõu. "OÂ hay! Soùng chaûy daït daøo/Chieác thuyeàn voâ ñònh
laïc vaøo beán meâ". Hôi thô tuy uûy mò hôn nhöng tình thô cuõng laø theá. Haøn
Maëc Töû nhìn theá söï baèng con maét cuûa moät ngöôøi muoán laøm moät caùi gì
ñeå vôõ tung söï ñeø neùn.

Ngoaøi vieäc phuï traùch trang vaên chöông cho tôø Trong khueâ phoøng, Haøn
Maëc Töû coøn vieát cho khaù nhieàu baùo neân kieám ñöôïc nhieàu tieàn nhuaän
buùt. Ngoaøi baùo tieáng Vieät, chaøng coøn vieát cho moät soá baùo tieáng
Phaùp nhö Impartial, Opinion, La Lutte... Tuy nhieân chaøng vaãn luoân thieáu
tröôùc huït sau. Laõnh nhuaän buùt ñöôïc bao nhieâu cuõng bò baïn "möôïn ñôõ"
maø khoâng bao giôø coù chuyeän traû laïi. Thaäm chí quaàn aùo cuõng ñeå cho
baïn beø duøng chung. Moãi laàn töø Saøi Goøn veà ñeán Quy Nhôn chaøng chæ coøn
chieác va-ly troáng roãng. Ngöôøi em keá cuûa chaøng teân Nguyeãn Baù Tín keå,
coù laàn vaøo Saøi Goøn thaêm anh, chaúng nhöõng anh aáy khoâng coù tieàn cho
veà xe maø coøn xin tieàn cuûa em mình ñeå tieâu nöõa.

Haøn Maëc Töû laø moät ngöôøi soáng raát vì baïn. Thôøi kyø ôû Quy Nhôn chöa
vaøo Saøi Goøn laøm baùo, ngoâi nhaø cuûa chaøng laø nôi baïn beø tuï taäp ñeán
ñeå chôi ñuøa, noùi chuyeän vaên chöông, chuyeän treân trôøi döôùi ñaát. Nhieàu
ngöôøi aên taïi trong nhaø chaøng nhieàu hôn ôû nhaø mình. Tuy nhieân coù moät
ñieàu ñaëc bieät, chôi heát loøng vôùi baïn nhöng khoâng bao giôø theo baïn
chôi bôøi buoâng thaû. Chaøng nhaát quyeát khoâng dính vaøo nhöõng thöù nhö
gaùi, thuoác phieän. Hoaøng Troïng Mieân, moät ngöôøi baïn laøm baùo thaân
thieát vôùi chaøng tieát loä: "Coù caùm doã anh Trí vaøo neáp soáng buoâng thaû
nhöng taâm hoàn anh trinh traéng quaù, ngay caû ñaát Saøi Goøn aên chôi toäi
loãi naøy cuõng khoâng caùm doã anh sa ngaõ ñöôïc".

(Coøn tieáp)

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 3: Thöïc hö quanh chuyeän
tình Moäng Caàm

Moäng Caàm luùc quen Haøn Maëc Töû
Haøn Maëc Töû quen Moäng Caàm trong thôøi gian phuï traùch trang vaên chöông
cho tôø Trong Khueâ Phoøng. Moäng Caàm laø chaùu goïi Bích Kheâ baèng caäu, vì
"laây nhieãm tinh thaàn thô vaên" cuûa oâng caäu treû tuoåi neân cuõng taäp
taønh laøm thô göûi ñaêng baùo. Haøn Maëc Töû ñaõ nhaän ñöôïc moät soá baøi thô
nhö theá cuûa Moäng Caàm göûi ñeán vaø töø ñoù laøm quen vôùi Moäng Caàm.

Hai möôi naêm sau ngaøy Haøn Maëc Töû maát, vaøo naêm 1961, nhaø thô Nguyeãn
Vyõ, chuû nhieäm kieâm chuû buùt taïp chí Phoå Thoâng coù toøa soaïn taïi Saøi
Goøn ñaõ cöû oâng Chaâu Moäng Kyø tìm gaëp Moäng Caàm ñeå thöïc hieän baøi
phoûng vaán veà moái tình Haøn Maëc Töû - Moäng Caàm. Nhôø moái quan heä ñaëc
bieät, oâng Chaâu Moäng Kyø laø thaày daïy con rieâng cuûa choàng Moäng Caàm,
neân baøi phoûng vaán môùi thöïc hieän ñöôïc. Tröôùc ñoù nhieàu nhaø baùo ñaõ
bò töø choái. Trong baøi traû lôøi phoûng vaán noùi treân ñaêng ôû taïp chí
Phoå Thoâng soá 63, ra ngaøy 15 thaùng 8 naêm 1961, Moäng Caàm ñaõ phuû nhaän
hoaøn toaøn chuyeän tình caûm giöõa mình vaø Haøn Maëc Töû: "Moät dòp thöù baûy
ñi chôi laàu OÂng Hoaøng, anh thoå loä moái tình vôùi toâi. Toâi coù traû lôøi
anh: Chaéc laø khoâng theå ñi ñeán choã traêm naêm ñöôïc, toâi noùi tröôùc ñeå
anh ñöøng hy voïng. Anh hoûi lyù do. Toâi vieän leõ toân giaùo khaùc nhau,
nhöng thaät ra vì bieát Haøn Maëc Töû mang chöùng beänh hieåm ngheøo, khoâng
theå soáng laâu ñöôïc, yù toâi muoán moät ngöôøi choàng maïnh khoûe, traùng
kieän... Tuy vaäy chuùng toâi vaãn giao thieäp thaân maät moät hai naêm nhö
theá. Trong thôøi gian naøy, coù nhieàu laàn, Haøn Maëc Töû naên næ toâi daãn
veà Quaûng Ngaõi thaêm nhaø vaø trong nhieàu böùc thö anh ñeà caäp ñeán vaán
ñeà hoân nhaân. Toâi vaãn traû lôøi, nhöng luoân luoân nguïy bieän ñeå töø
choái: Em thieát nghó chuùng ta soáng nhö theá naøy thanh cao hôn, toân giaùo
baát ñoàng, chöõ hieáu baét buoäc em phaûi nghe lôøi thaân maãu em".

Baøi phoûng vaán naøy ñaêng leân, Nguyeãn Vyõ cho bieát Moäng Caàm ñaõ ñoïc vaø
khoâng coù ñieàu chi thaéc maéc vaø oâng keát luaän "ñaõ giaûi ñaùp döùt khoaùt
moät nghi vaán thöôøng bò nhieàu ngöôøi xuyeân taïc". Tuy nhieân vôùi ñoäc
giaû, baøi traû lôøi phoûng vaán cuûa Moäng Caàm ñaõ gaây soác. Bôûi moái tình
Moäng Caàm - Haøn Maëc Töû ñaõ ñöôïc ngöôøi ñôøi naâng leân thaønh huyeàn
thoaïi. Ngay caû Ngoïc Söông, dì ruoät cuûa Moäng Caàm cuõng phaûn ñoái. Roài
ñeán Quaùch Taán, ngöôøi ñaõ uûng hoä vieäc Moäng Caàm ñi laáy choàng khi hay
tin Haøn Maëc Töû bò beänh nan y cuõng giaän döõ tröôùc lôøi phaùt bieåu naøy.
Quaùch Taán vieát: "Cuoäc tình duyeân giöõa Haøn Maëc Töû vaø Moäng Caàm, toâi
bieát roõ laém. Nhöng toâi chæ noùi nhöõng gì coù theå noùi ñöôïc, noùi nhöõng
gì coù theå giuùp cho baïn ñoïc hieåu theâm taâm hoàn Töû, vaên chöông Töû maø
thoâi". Quaùch Taán laø ngöôøi ñaõ töøng beânh vöïc vieäc Moäng Caàm ñi laáy
choàng laøm cho nhaø thô Bích Kheâ giaän oâng maáy ngaøy. Nhöng oâng voâ cuøng
töùc giaän khi Moäng Caàm phuû nhaän moái tình vôùi Haøn Maëc Töû. Moäng Caàm
ñaõ noùi thaät hay noùi doái ? Vì sao naøng laïi phuû nhaän moái tình naøy ?
Thaät ra, trong thôøi gian quen bieát vôùi Moäng Caàm, caên beänh phong cuûa
chaøng chöa boäc phaùt. Ngay caû chaøng cuõng khoâng heà "caûm thaáy", laøm sao
Moäng Caàm coù theå "nhaän ra". Raát deã thaáy raèng ñoù laø nhöõng lôøi noùi
doái cuûa moät ngöôøi con gaùi muoán queân quaù khöù ñeå baûo veä haïnh phuùc
hieän taïi. Moät lyù do raát thöôøng tình vaø ñaùng thoâng caûm. Moái tình Haøn
Maëc Töû - Moäng Caàm ñaõ ñöôïc raát nhieàu ngöôøi gaàn guõi xaùc nhaän. Traàn
Thanh Maïi, moät ngöôøi baïn cuûa chaøng ñaõ coâng boá nhöõng chi tieát cuûa
moái tình naøy trong cuoán saùch Haøn Maëc Töû xuaát baûn naêm 1942. "AÁy laø
caâu chuyeän moät ñoâi trai taøi gaùi saéc yeâu nhau, caâu chuyeän muoân ñôøi
aáy maø! Ngöôøi con trai laø Haøn Maëc Töû, ngöôøi con gaùi, ta cöù theo nhaø
thi só maø goïi laø Moäng Caàm ñi, maëc caùi teân thöïc cuûa hoï. Hai beân ñaõ
theà nguyeàn cuøng nhau nhöõng lôøi maø ta hieåu laø thieát tha ñaèm thaém
laém. Thöôøng thöôøng thì hoï hay gaëp nhau ôû hai tænh: Qui Nhôn vaø Phan
Thieát. Hoï ñöa nhau ñi chôi bôø beå, hoï ñi vieáng caùc danh lam thaéng caûnh,
nhaát laø laàu OÂng Hoaøng. Roài hoï xa nhau. Hoï nhôù nhau, vaø taëng aûnh cho
nhau. Hoï coi nhö moät caëp vôï choàng chöa cöôùi".

Haøn Maëc Töû ñaõ saùng taùc nhieàu baøi thô ñaày nöôùc maét veà moái tình
naøy. Trong baøi Muoân naêm saàu thaûm, chaøng ñaõ keâu teân naøng leân moät
caùch thaûm thieát: "Ngheä hôõi Ngheä muoân naêm saàu thaûm / Nhôù thöông coøn
moät naém xöông thoâi". Baøi Phan Thieát Phan Thieát, chaøng nhaéc tôùi nhöõng
kyû nieäm xöa veà laàu OÂng Hoaøng, nôi chaøng vaø Moäng Caàm töøng daïo chôi
thuôû naøo: "Ta lang thang tìm tôùi choán laàu Traêng/Laàu OÂng Hoaøng, ngöôøi
thieân haï ñoàn vang/Nôi ñaõ khoùc, ñaõ yeâu thöông da dieát/OÂi trôøi oâi! laø
Phan Thieát! Phan Thieát!/Maø tang thöông coøn laïi maûnh traêng rôi".

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 4: Hoaøng Cuùc - naøng thô
bí aån

Hoaøng Cuùc trong trang phuïc nöõ y taù tình nguyeän naêm 30 tuoåi.
Hoaøng Cuùc laø ngöôøi lieân quan ñeán baøi thô tình ñeïp nhaát trong kho taøng
thô ca Vieät Nam: Baøi thô thoân Vyõ. Naøng teân thaät laø Hoaøng Thò Kim Cuùc,
sinh ngaøy 5/12/1913, keùm Haøn Maëc Töû 1 tuoåi.

Cuõng nhö Haøn Maëc Töû, naøng phaûi theo gia ñình vaøo Quy Nhôn sinh soáng vì
cha naøng laø coâng chöùc, laøm vieäc taïi Quy Nhôn. Naêm 1933, Töû vaøo laøm
cho Sôû Ñaïc ñieàn Quy Nhôn vaø quen Hoaøng Tuøng Ngaâm - em thuùc baù cuûa
Hoaøng Cuùc. Hoaøng Tuøng Ngaâm soáng trong ngoâi nhaø nhoû caïnh nhaø Hoaøng
Cuùc, anh em beø baïn thöôøng tuï taäp ñeå chôi ñuøa, bình phaåm vaên thô.
Hoaøng Cuùc khi ñoù cuõng ñang taäp taønh vieát baùo laøm thô vôùi buùt hieäu
Hoaøng Hoa nöõ só neân cuõng quen bieát Haøn Maëc Töû.

Vôùi baûn tính ña tình, Haøn Maëc Töû ñaõ ñem loøng si meâ Hoaøng Cuùc. Chaøng
ñaõ laøm moät soá baøi thô taëng naøng nhö baøi Vònh hoa cuùc, Troàng hoa
cuùc... Moät soá baøi ñaõ ñeán tay Hoaøng Cuùc qua Hoaøng Tuøng Ngaâm. Hoaøng
Cuùc bieát raát roõ tình caûm cuûa chaøng.

Roài Haøn Maëc Töû vaøo Saøi Goøn laøm baùo. Sau moät thôøi gian, chaøng veà
laïi Quy Nhôn. Luùc naøy gia ñình chaøng ñaõ dôøi ñeán caùch nhaø Hoaøng Cuùc
chæ vaøi caên. Tình xöa daäy soùng trôû laïi. Giôø ñaây, chaøng ñaõ ít nhieàu
baïo daïn hôn tröôùc. Haøn Maëc Töû saùng taùc baøi Hoàn cuùc: "Baáy laâu saùt
ngoõ, chaúng ngaên töôøng/Khoâng daùm sôø tay sôï laám höông/Xieâm aùo ñeâm nay
teà chænh quaù/Muoán oâm hoàn cuùc ôû trong söông".

Naêm 1936, Hoaøng Cuùc theo gia ñình veà Hueá sinh soáng. Sau ñoù, naøng baét
ñaàu aên chay tröôøng, trôû thaønh cö só, soáng cuoäc ñôøi laëng leõ bí aån.
Cuõng trong naêm ñoù, Haøn Maëc Töû in taäp thô Gaùi queâ, laø taäp thô môùi
ñaàu tieân keå töø khi chaøng boû laøm thô Ñöôøng luaät. Chaøng mang theo moät
soá taäp Gaùi queâ ra Hueá. Vaø chaøng ñaõ gaëp laïi Hoaøng Cuùc trong moät dòp
hoäi chôï nhöng khoâng daùm taëng thô cho naøng. Chaøng cuõng tìm ñeán Vyõ Daï
- nôi ôû cuûa Hoaøng Cuùc - nhöng chæ ñöùng ngoaøi coång moät luùc roài boû ñi.

Nhieàu naêm sau ñoù, giöõa hai ngöôøi khoâng coù lieân laïc gì vôùi nhau. Moät
hoâm Hoaøng Cuùc nghe tin chaøng bò beänh phong, naøng lieàn göûi thö cho
chaøng. Vaø chaøng ñaõ caûm ñoäng saùng taùc baøi Ñaây thoân Vyõ Daï göûi taëng
naøng.

Chuyeän tình Hoaøng Cuùc - Haøn Maëc Töû cuõng coù nhöõng ñieàu gaây tranh caõi
nhö tröôøng hôïp Moäng Caàm. Bôûi Hoaøng Cuùc ñaõ coù laàn coâng khai phuû
nhaän chuyeän naøng coù tình caûm vôùi Haøn Maëc Töû. Ñoù laø vaøo naêm 1969,
nhaø thô Quaùch Taán, ngöôøi baïn thaân thieát cuûa Haøn Maëc Töû ñaõ vieát
moät hoài kyù laáy teân laø Ñoâi neùt veà Haøn Maëc Töû ñaêng treân taïp chí
Vaên, trong ñoù coù phaàn noùi ñeán moái quan heä giöõa Hoaøng Cuùc vaø Haøn
Maëc Töû. Quaùch Taán cho raèng hai ngöôøi khoâng thaønh duyeân nôï laø do
thaân sinh cuûa Hoaøng Cuùc cheâ Haøn Maëc Töû khoâng xöùng. Hoaøng Cuùc ñaõ
ñoïc ñöôïc hoài kyù naøy vaø ngaøy 15/3/1971, naøng göûi thö cho Quaùch Taán
ñeå "noùi laïi cho roõ". Hoaøng Cuùc ñaõ phaûn baùc moät soá chi tieát nhoû maø
Quaùch Taán neâu ra vaø cuoái cuøng noùi veà moái quan heä cuûa mình vôùi Haøn
Maëc Töû: "Hoài aáy tuy Töû ôû gaàn nhaø toâi, song Töû vaø toâi caùch xa nhau
nhö hai ngoïn nuùi. Töû thì kín ñaùo vaø beõn leõn nhö con gaùi, coøn toâi thì
bí maät vaø xa laï nhö cung traêng! Tuy theá Töû cuõng ñaõ tìm caùch ñeå gaëp,
nhöng vaãn chöa toaïi nguyeän..."

Theá nhöng Quaùch Taán kieân quyeát baûo veä laäp tröôøng cuûa mình trong caùc
chi tieát theå hieän vieäc Haøn Maëc Töû vaø Hoaøng Cuùc coù yeâu nhau: "Coøn
veà nhöõng chi tieát trong cuoäc tình duyeân cuûa Töû - Cuùc, thì nhaát ñònh
kyù öùc toâi khoâng phaûn toâi, vì khoâng coù gì phöùc taïp khoù nhôù. Vieäc
Töû nhôø ngöôøi ñeán daïm laø vieäc coù thaät. Ngöôøi aáy laø nhaø thaàu khoaùn
Buøi Xuaân Lang ôû Quy Nhôn, vöøa thaân vôùi Töû, vöøa quen vôùi cuï Hoaøng
Phuøng".

Hieåu nhö theá naøo veà chuyeän naøy? Theo chuùng toâi, Hoaøng Cuùc ngaøy aáy
laø moät thieáu nöõ treû trung yeâu ñôøi, laïi ít nhieàu coù taâm hoàn vaên
chöông thì vieäc ñaùp laïi nhöõng tình caûm cuûa moät ngöôøi nhö Haøn Maëc Töû
laø coù theå xaûy ra. Nhöng sau naøy cuõng nhö Moäng Caàm, naøng ñaõ coá gaéng
choân chaët nhöõng ñieàu thaàm kín rieâng tö vaøo coõi loøng. Laø moät ngöôøi
xa laùnh cuoäc ñôøi ñeå tìm ñeán coõi thieàn, thì nhöõng chuyeän tình caûm duø
coù cuõng khoâng theå phôi baøy cho coâng chuùng bieát. Cho neân vieäc Hoaøng
Cuùc phuû nhaän chuyeän coù ñaùp laïi tình caûm vôùi Haøn Maëc Töû laø ñieàu
deã hieåu. Nguyeãn Baù Tín cho bieát taïi nhaø rieâng cuûa Hoaøng Cuùc, khi ñaõ
quy y, naøng vaãn "daønh rieâng moät caên phoøng ngaøy ñeâm höông hoa tuïng
nieäm, töôûng nhôù moái tình baát dieät cuûa anh maø cuõng laø tình ñaàu cuûa
chò".

Moái tình Haøn Maëc Töû - Hoaøng Cuùc nhö laø khoùi söông baûng laûng. Naøng
thöïc söï laø moät naøng thô hôn laø moät ngöôøi tình ñeå chaøng coù theâm thi
höùng maø thoâi.

(Coøn tieáp)

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 5: Ñaây thoân Vyõ Daï -
baøi thô nhieàu aån soá

Beán ñoø Vyõ Daï
Naêm 1936, Haøn Maëc Töû töø Saøi Goøn trôû laïi Quy Nhôn. Luùc naøy thaân phuï
Hoaøng Cuùc veà höu neân gia ñình phaûi doïn veà Hueá. Cuõng trong naêm ñoù,
chaøng baét ñaàu phaùt hieän nhöõng daáu hieäu cuûa caên beänh phong, nhöng
chaøng vaãn chöa quan taâm ñeán noù. Moät thôøi gian raát laâu, caên beänh môùi
phaùt maïnh.

Naêm 1939, Hoaøng Cuùc nhaän ñöôïc hung tin noùi treân töø Hoaøng Tuøng Ngaâm.
Naøng chuaån bò moät soá tieàn ñònh göûi cho Haøn Maëc Töû uoáng thuoác nhöng
khoâng daùm göûi. Naøng beøn göûi cho Haøn Maëc Töû moät böùc aûnh chuïp caûnh
naøng maëc aùo luïa daøi traéng ñöùng döôùi voøm caây xanh maùt. Nhaän ñöôïc
aûnh, Haøn Maëc Töû raát vui. Chaøng lieàn laøm ngay baøi thô Ñaây thoân Vyõ
Daï göûi ra Hueá cho Hoaøng Cuùc.

Chi tieát treân laø theo Nguyeãn Baù Tín. Coøn theo nhieàu taùc giaû khaùc thì
Hoaøng Cuùc khoâng göûi aûnh mình maø göûi moät taám böu aûnh coù maây nöôùc,
coù chieác ñoø ngang vôùi coâ gaùi cheøo ñoø, coù khoùm tre, coù caû aùnh
traêng hoaëc laø aùnh naéng chieáu xuoáng. Moät thôøi gian sau, naøng nhaän
ñöôïc thö cuûa Haøn Maëc Töû. Keøm theo baøi thô Ñaây thoân Vyõ Daï göûi taëng,
Haøn Maëc Töû vieát: "Tuùc haï! Coù nhaän ñöôïc böùc aûnh beán Vyõ Daï luùc
höøng ñoâng hay laø moät ñeâm traêng? Vaø maáy haøng chöõ cuûa tuùc haï göûi
thaêm, muoân vaøn caûm taï. Tuùc haï coøn nhôù ñeán ngöôøi naêm xöa, theá laø
phuùc phaän laém roài. Mong ôn treân xuoáng ñoä cho tuùc haï thaät ñaày vaø
mong raèng moät muøa xuaân naøo ñaáy seõ gaëp laïi ñöôïc tuùc haï cho phæ daï.
Thaêm tuùc haï bình an vui veû".

Ñaây thoân Vyõ Daï laø baøi thô nheï nhaøng nhaát cuûa Haøn Maëc Töû trong taäp
thô Ñieân. Bôûi luùc naøy chaøng ñang trong thôøi kyø beänh taät, ñau ñôùn
ñieân cuoàng caû theå xaùc laãn taâm hoàn. Thô cuûa chaøng luoân luoân laø
nhöõng gaøo theùt uaát haän, ngheïn ngaøo. Baøi thô naøy, Nguyeãn Baù Tín cho
bieát nguyeân caùi töïa ban ñaàu cuûa noù laø ÔÛ ñaây thoân Vyõ Daï. Nhöng veà
sau ñaõ ñöôïc bieân taäp laïi, boû ñi chöõ ÔÛ. Trong baøi thô, hình aûnh haøng
cau ñöôïc nhieàu ngöôøi khen ngôïi, nhöng laïi ñem ñeán thaéc maéc cho chính
ngöôøi ñöôïc taëng thô laø Hoaøng Cuùc. Naøng ñaõ khoâng hieåu vì sao Haøn Maëc
Töû laïi vieát caâu thô "Sao anh khoâng veà chôi thoân Vyõ/Nhìn naéng haøng cau
naéng môùi leân". Thoân Vyõ Daï, naèm beân kia Ñaäp Ñaù, cö daân ôû ñaây phaàn
lôùn thuoäc taàng lôùp thöôïng löu. Keá thoân Vyõ Daï laø thoân Nam Phoå, moät
thoân bình daân, soáng baèng ngheà troàng cau. "Mua voâi chôï Quaùn chôï Caàu.
Mua cau Nam Phoå mua traàu chôï Dinh". Cau Nam Phoå noåi tieáng khaép caû
nöôùc. Haèng naêm ñeán muøa cau, giaø treû gaùi trai trong laøng ñeàu coù theå
treøo cau, haùi cau ñeå baùn. Caùc coâ gaùi Nam Phoå noåi tieáng treøo cau
gioûi. Vì theá coù caâu "Con gaùi Nam Phoå ôû loå treøo cau". Nhöõng coâ gaùi
khueâ caùc vuøng Vyõ Daï raát sôï bò xeáp vaøo dieän caâu ví ñoù. Vaø vì theá
ít ai chòu troàng cau ôû Vyõ Daï. Nhö vaäy, thì vì sao Haøn Maëc Töû laïi laáy
hình aûnh caây cau nhö laø moät bieåu töôïng cho thoân Vyõ Daï?

Baøi thô cuõng taïo ra raát nhieàu söï khoù hieåu ñoái vôùi ñoäc giaû trong
caùc chi tieát khaùc. Chaúng haïn maáy caâu thô "Mô khaùch ñöôøng xa, khaùch
ñöôøng xa. AÙo em traéng quaù nhìn khoâng ra" vaø "ÔÛ ñaây söông khoùi môø
nhaân aûnh. Ai bieát tình ai coù ñaäm ñaø?". Coù nhieàu yù kieán lyù giaûi
khaùc nhau, trong ñoù thaäm chí coù ngöôøi cho raèng khoå thô naøy chæ nhöõng
naøng kyõ nöõ soâng Höông nhö treân baùo Giaùo Vieân Nhaân Daân soá thaùng
1/1990. Theo yù kieán moät soá ngöôøi, hình aûnh "aùo traéng nhìn khoâng ra"
laø do Hoaøng Cuùc maëc chieác aùo daøi maøu traéng maø taám hình cuõ quaù neân
Haøn Maëc Töû khoâng thaáy roõ. Coøn "söông khoùi môø nhaân aûnh" thì Nguyeãn
Baù Tín cho raèng coù theå laø Haøn Maëc Töû muoán noùi ñeán ñôøi soáng khoùi
nhang coõi thieàn cuûa Hoaøng Cuùc.

Ngaøy thaùng ra ñôøi cuûa baøi thô cuõng gaây baøn caõi. Treân Tuoåi Treû Chuû
Nhaät soá ra ngaøy 7/1/1990, taùc giaû Ñaøo Quoác Toaøn vieát: "Baøi thô Ñaây
thoân Vyõ Daï chæ coù theå ñöôïc vieát trong khoaûng 1936-1937 chöù khoâng theå
vieát vaøo naêm 1939 ñöôïc, bôûi vì baøi thô naøy ñöôïc Haøn Maëc Töû taäp hôïp
laïi ôû taäp Ñau thöông trong thôøi gian cuoái 1937 ñaàu 1938. Taäp thô naøy
goàm khoaûng 50 baøi thô, luùc ñaàu laáy teân laø Thô ñieân".

Ñaây cuõng laø vaán ñeà khoù laøm saùng toû. Haøn Maëc Töû saùng taùc baøi thô
naøy trong thôøi ñieåm naøo? Neáu caên cöù vaøo trí nhôù cuûa Hoaøng Cuùc thì
baøi thô ra ñôøi vaøo naêm 1939. Trong thö göûi cho Quaùch Taán vaøo ngaøy
15/10/1971, Hoaøng Cuùc vieát: ?Vaøo khoaûng heø 1939, Ngaâm vieát thö veà Hueá
cho bieát Töû maéc beänh nan y, vaø khuyeân toâi neân vieát thö thaêm Töû, ñeå
an uûi moät taâm hoàn ñaõ voâ cuøng ñau khoå. Thay vì vieát thö thaêm, toâi
göûi böùc aûnh phong caûnh vöøa baèng caùi carte-visite. Trong aûnh coù maây,
coù nöôùc, coù chieác ñoø ngang vôùi coâ gaùi cheøo ñoø, coù maáy khoùm tre,
coù caû aùnh traêng hay aùnh maët trôøi chieáu xuoáng nöôùc. Toâi vieát sau
taám aûnh maáy lôøi hoûi thaêm söùc khoûe Töû maø khoâng kyù teân, roài nhôø
Ngaâm trao laïi. Sau ñoù moät thôøi gian, toâi nhaän ñöôïc baøi thô Ñaây thoân
Vyõ Daï...".

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 6: Mai Ñình - tình thô hay
tình yeâu ?

Mai Ñình luùc gaëp Haøn Maëc Töû.
Mai Ñình thöïc ra khoâng phaûi laø moät naøng thô, cuõng khoâng phaûi laø moät
ngöôøi tình cuûa Haøn Maëc Töû...Ñuùng nghóa, naøng laø moät ngöôøi baïn vaên
chöông cuûa chaøng. Naøng gaëp Haøn Maëc Töû khi chaøng ñaõ laâm troïng beänh,
xa laùnh taát caû moïi ngöôøi ñeå veà aån mình trong moät caùi choøi tranh ôû
Goø Boài, caùch thaønh Quy Nhôn khoaûng 15 caây soá.

Mai Ñình sau hôn nöûa theá kyû.

Mai Ñình xuaát thaân trong moät gia ñình khaù giaû, nhöng mang trong mình doøng
maùu laõng maïn, naøng theo tieáng goïi boán phöông caát böôùc ra ñi. Nhôø coù
ngheà daïy nöõ coâng gia chaùnh cho nhöõng gia ñình giaøu coù neân Mai Ñình
kieám keá sinh nhai khaù deã daøng. Naøng ñaõ ñaët chaân ñeán nhieàu vuøng ñaát
xa xoâi, coù khi qua taän Nam Vang. Naêm 1937, Mai Ñình ñeán Quy Nhôn. Tröôùc
ñoù naøng ñaõ nghe danh Haøn Maëc Töû töø laâu. Laø moät ngöôøi coù caù tính
maïnh meõ, naøng khoâng caâu neä, tìm caùch giaùp maët chaøng. Laàn ñaàu tieân,
Haøn Maëc Töû vì töï ti beänh taät neân khoâng chòu tieáp. Naøng beøn vaøo Nha
Trang, thoâng qua Quaùch Taán ñeå "tieáp caän" chaøng. Trong hoài kyù cuûa
mình, Quaùch Taán nhôù laïi: "Gaëp toâi, naøng khoâng chuùt e leä, ngoài noùi
chuyeän nhö ngöôøi quen bieát ñaõ laâu. Pheâ bình baøi thô Gaùi queâ xong,
naøng toû thaät noãi loøng ñoái vôùi Töû: "Bieát Töû mang beänh ngaët ngheøo,
loøng toâi heát söùc thöông caûm. Toâi mong sao chia sôùt ñöôïc noãi ñau khoå
cuûa Töû moät ñoâi phaàn". Roài naøng traùch Moäng Caàm sao ñaønh loøng boû
Töû".

Naøng göûi cho Quaùch Taán baøi thô Bieát anh ñeå taëng Haøn Maëc Töû vôùi
nhöõng caâu thô thaät maïnh daïn: "Coøn anh em ñaõ gaëp anh ñaâu!/Chæ caûm vaàn
thô coù nhöõng caâu/AÂu yeám say söa ñaày caû moäng/Xui loøng tö töôûng luùc
ñeâm thaâu". Ñaây laø baøi thô ñaàu tieân môû ra moät tình baïn vaên chöông
thuù vò giöõa hai ngöôøi. Haøn Maëc Töû nhaän ñöôïc thô, lieàn hoài aâm nhöng
Mai Ñình ñaõ ñi khoûi Nha Trang. Chaøng buoàn raàu saùng taùc baøi Löu luyeán:
"Chöûa gaëp nhau maø ñaõ bieät ly/Hoàn anh theo doõi boùng em ñi/Hoàn anh seõ
nhaäp trong luoàng gioù/Löu luyeán beân em chaúng noùi gì".

Ñieàu ñaëc bieät nhaát trong moái quan heä Mai Ñình - Haøn Maëc Töû laø naøng
ñaõ haønh xöû raát ñuùng vôùi tinh thaàn vaên chöông: Töù haûi giai huynh ñeä.
Theo taøi lieäu cuûa Traàn Thanh Maïi thì muøa heø naêm 1938, Mai Ñình töø
bieät Quy Nhôn ñeå vaøo Saøi Goøn thu xeáp coâng vieäc. Khi trôû ra, Mai Ñình
ñöa Haøn Maëc Töû moät moùn tieàn ñeå lo thuoác thang vaø noùi yù ñònh cuûa
mình: seõ ôû laïi trong caùi choøi tranh cuøng vôùi chaøng. Haøn Maëc Töû töø
choái nhöng naøng maëc keä, cöù ôû ñaáy ñi chôï naáu aên, saéc thuoác cho
chaøng. Mai Ñình khoâng heà ngaàn ngaïi beänh taät cuõng nhö dö luaän ngöôøi
ñôøi.

Haøn Maëc Töû töø choã khoâng muoán gaëp maët ñeán xuùc ñoäng tröôùc vieäc laøm
cuûa Mai Ñình neân ñaõ coù nhieàu caâu thô taëng naøng: "Ñaây Mai Ñình tieân
nöõ ôû Vu Sôn/Ñeâm muoän xuoáng gieo vaøo muoân soùng maét/Naøng, oâm naøng hai
tay ta ghì chaët/Caû baøi thô eâm maùt laï luøng thay!". Ngoaøi lo vieäc côm
nöôùc thuoác thang cho chaøng, thôøi gian coøn laïi naøng cuøng chaøng ngaâm
thô vònh caûnh. Hai taâm hoàn thi só soáng beành boàng vôùi nhöõng vaàn thô nhö
theá suoát moät thôøi gian daøi. Nhöng soá tieàn Mai Ñình mang theo cuõng ñaõ
heát. Naøng khuyeân chaøng vaøo Beänh vieän phong Quy Hoøa ñeå ñieàu trò, naøng
seõ ñi theo vaø ôû luoân trong aáy ñeå chaêm soùc cho chaøng. Nhöng Haøn Maëc
Töû töø choái. Cuoái cuøng hai ngöôøi phaûi töø giaõ nhau. Naøng laïi caát
böôùc giang hoà boán phöông. Laâu laâu, chaøng laïi nhaän ñöôïc caùnh thö cuûa
naøng töø phöông trôøi xa naøo ñoù. Trong moät laàn ngoài buoàn, chaøng ñem
nhöõng töø ngöõ trong böùc thö naøng göûi xeáp laïi thaønh baøi thô. Ñoù laø
baøi Thao thöùc vôùi nhöõng caâu thô da dieát: "Laïnh quaù aùnh traêng khoâng
saùng maáy/Cho neân muoân daëm ôû ngoaøi kia/Em ñang mong moûi, em ñang
nhôù/Böùt röùt loøng em muoán trôû veà".

Moái tình thô kyø laï giöõa Mai Ñình vaø Haøn Maëc Töû cuøng vôùi vieäc Mai
Ñình chaêm soùc cho Haøn Maëc Töû ñöôïc Traàn Thanh Maïi coâng boá vaøo naêm
1942, moät naêm sau ngaøy Haøn Maëc Töû maõi maõi ra ñi. Nhöng caâu chuyeän
treân ñaây khoâng ñöôïc gia ñình Haøn Maëc Töû thöøa nhaän vaø Quaùch Taán thì
cho raèng Traàn Thanh Maïi ñaõ hoaøn toaøn bòa ñaët. Tuy nhieân, nhöõng taøi
lieäu cuûa Traàn Thanh Maïi coâng boá ñaõ thuyeát phuïc ñöôïc khoâng ít ngöôøi.
Coù ngöôøi cho raèng, tröôùc ñaây giöõa nhaø thô Quaùch Taán vaø nhaø pheâ bình
Traàn Thanh Maïi xaûy ra vuï kieän baûn quyeàn thô Haøn Maëc Töû, lieân quan
tröïc tieáp ñeán cuoán saùch Haøn Maëc Töû maø Traàn Thanh Maïi xuaát baûn naêm
1942, xuaát phaùt töø maâu thuaãn naøy maø nhaø thô Quaùch Taán ñaõ noùi nhö
vaäy chaêng?

(Coøn tieáp)

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï: Kyø 7: Hình boùng giai nhaân,
nguoàn soáng cuûa maïch thô Haøn Maëc Töû

Ngoïc Söông luùc coøn treû
Thöông Thöông laø moät naøng thô huyeàn dieäu nhaát cuûa Haøn Maëc Töû. Bôûi
chaøng khoâng chæ ñôn thuaàn laøm thô veà naøng nhö nhöõng hình boùng giai
nhaân khaùc. Trong taâm töôûng chaøng, Thöông Thöông khoâng phaûi laø ngöôøi
cuûa coõi traàn.

Trong baøi thô Tieâu saàu, chaøng ñöa mình bay leân taän cung traêng ñeå gaëp
"Haèng Nga Thöông Thöông", trong vôû kòch thô Duyeân kyø ngoä vaø Caåm chaâu
duyeân, Thöông Thöông laø tieân nöõ. Chính vì vaäy, coù moät soá taøi lieäu cho
raèng Thöông Thöông khoâng phaûi laø ngöôøi coù thaät maø chæ laø caùi teân
möôïn. Traàn Thò Huyeàn Trang, chaùu nhaø thô Quaùch Taán vieát trong Haøn Maëc
Töû - höông thôm vaø maät ñaéng: "Thöông Thöông khoâng phaûi laø moät nhaân
vaät coù thaät. Taát caû moïi chuyeän ñeàu do Traàn Thanh Ñòch saép ñaët ra".

Chuùng toâi ñaõ tröïc tieáp gaëp nhaø vaên Traàn Thanh Ñòch taïi tö gia ôû
ñöôøng Nguyeãn Ñình Chính, quaän Phuù Nhuaän, TP.HCM ñeå tìm hieåu veà naøng
thô naøy. Traàn Thanh Ñòch laø moät trong hai ngöôøi baïn thaân nhaát cuûa Haøn
Maëc Töû (ngöôøi kia laø nhaø thô Quaùch Taán). Thöông Thöông chính laø Traàn
Thò Thöông Thöông, laø con cuûa oâng Traàn Thanh Ñaït, anh trai hai nhaø vaên
Traàn Thanh Maïi vaø Traàn Thanh Ñòch. Haøn Maëc Töû cuõng laø baïn cuûa Traàn
Taùi Phuøng, anh ruoät Thöông Thöông.

OÂng Ñòch cho bieát, vaøo naêm 1936, khi Haøn Maëc Töû ra Hueá laàn cuoái cuøng
ñeå taëng taäp Gaùi queâ cho baïn beø, thì Thöông Thöông chæ môùi 12 tuoåi,
neân Haøn Maëc Töû chaúng heà chuù yù ñeán laøm gì. Ñeán naêm 1939, Haøn Maëc
Töû ñaõ traûi qua nhieàu bieán coá ñau buoàn trong cuoäc ñôøi nhö ngöôøi anh
caû daïy chaøng laøm thô naêm naøo qua ñôøi, Hoaøng Cuùc theo gia ñình veà
queâ, Moäng Caàm boû ñi laáy choàng, beänh tình chaøng ngaøy moät naëng hôn.
Luùc naøy, chaøng ñaõ soáng aån mình, chæ bieát laøm thô. Laøm ñöôïc baøi naøo,
chaøng cheùp laïi ñeå göûi ra Hueá cho Traàn Thanh Ñòch vaø Traàn Taùi Phuøng
ñoïc.

Nhaø vaên Traàn Thanh Ñòch, ngöôøi naém roõ caâu chuyeän veà Thöông Thöông

Luùc naøy, tieáng taêm cuûa chaøng ñaõ noåi nhö coàn. Thô chaøng laøm ra ñöôïc
hoïc sinh trung hoïc cheùp tay chuyeàn nhau ñoïc thuoäc loøng. Ñaëc bieät laø
nhöõng nöõ sinh, raát thích cheùp vaø ñoïc thô Haøn Maëc Töû. Traàn Thò Thöông
Thöông baáy giôø ñang hoïc Tröôøng Trung hoïc Ñoàng Khaùnh, cuõng baét ñaàu say
meâ thô Haøn Maëc Töû.

Traàn Thanh Ñòch keå, moät hoâm oâng ñang ngoài vieát thö cho Haøn Maëc Töû thì
Thöông Thöông ñeán gaàn, noùi ñaïi yù neáu coù göûi thö cho Haøn Maëc Töû thì
xin cho Thöông Thöông göûi lôøi thaêm. Traàn Thanh Ñòch khuyeân Thöông Thöông
vieát moät böùc thö ngaén göûi keøm cho lòch söï. Thöông Thöông nghe lôøi chuù,
vieát böùc thö xaõ giao, noùi ñaïi yù ñaõ ñoïc thô cuûa chaøng nhieàu vaø raát
thích, nay göûi lôøi chuùc chaøng mau bình phuïc ñeå saùng taùc.

Nhaän ñöôïc thö Thöông Thöông, chaøng hoài aâm ngay. Chaøng noùi raát vui vaø
seõ coù thô göûi taëng Thöông Thöông. Quaû nhieân chæ vaøi hoâm Thöông Thöông
baét ñaàu nhaän ñöôïc thô chaøng göûi taëng. Ñoù laø caùc ñoaïn trích hai vôû
kòch thô Duyeân kyø ngoä vaø Quaàn tieân hoäi. Chaøng cuõng ñaët cho Thöông
Thöông bieät danh Ngöôøi luïa beán soâng Höông.

Hai vôû kòch thô Duyeân kyø ngoä vaø Quaàn tieân hoäi laø nhöõng saùng taùc
ñoäc ñaùo cuûa Haøn Maëc Töû. Traàn Thanh Ñòch cho bieát cöù vaøi ngaøy oâng
vaø Traàn Taùi Phuøng laïi nhaän ñöôïc moät ñoaïn thô töø Quy Nhôn göûi ra.
Phuøng ñoïc xong chuyeån cho ngöôøi anh reå voán laø giaùo vieân Tröôøng Trung
hoïc Khaûi Ñònh. Ngöôøi naøy ñem lan truyeàn trong caùc hoïc troø cuûa mình.
Ñieàu ñaëc bieät trong Duyeân kyø ngoä laãn Quaàn tieân hoäi, teân tuoåi cuûa
Thöông Thöông vaø Haøn Maëc Töû ñöôïc neâu ñích danh. Chaúng haïn trong Duyeân
kyø ngoä, chaøng vieát: "Em laø Traàn Thöông Thöông/Anh laø Haøn Maëc
Töû/Khoâng phaûi caùch aâm döông/Coøn coù khi hoäi ngoä".

Thöông Thöông laäp töùc noåi tieáng theo. Giôùi hoïc sinh ôû Hueá xoân xao.
Trong moät thôøi gian ngaén, chuyeän ñeán tai oâng Traàn Thanh Ñaït, thaân sinh
cuûa Thöông Thöông. Gia ñình Thöông Thöông laø gia ñình quan laïi, oâng noäi
Thöông Thöông laøm Thöøa bieän Boä Binh, oâng ngoaïi laøm Thöôïng thö Boä Leã.
OÂng Traàn Thanh Ñaït khi ñoù cuõng ñang laøm Tham tri Boä Quoác gia giaùo
duïc, ba naêm sau ñöôïc thaêng Thöôïng thö Boä Quoác gia giaùo duïc. Trong moät
gia ñình nhö vaäy, vieäc Thöông Thöông trôû thaønh moät ngöôøi noåi tieáng
kieåu ñoù khoù maø ñöôïc chaáp nhaän. OÂng Traàn Thanh Ñaït ñaõ goïi anh Thöông
Thöông laø Traàn Taùi Phuøng ñeán, yeâu caàu tìm caùch laøm nguoäi dö luaän.
Traàn Taùi Phuøng beøn vieát thö göûi Haøn Maëc Töû, ñeà nghò chaøng thoâi söû
duïng hình aûnh cuûa Thöông Thöông trong saùng taùc. Töû nhaän ñöôïc thö vaø
laäp töùc laøm theo ñeà nghò cuûa baïn. Töø ñoù, Quaàn tieân hoäi maõi maõi bò
boû dôû dang.

Thöông Thöông laø moät naøng thô ñuùng nghóa cuûa Haøn Maëc Töû. Khoâng gaëp
maët, khoâng nghe tieáng. Chæ laø nhöõng töôûng töôïng. Theá nhöng nhöõng saùng
taùc cuûa chaøng veà naøng thaät dieäu kyø. Veà tuoåi taùc Thöông Thöông,
nhieàu taøi lieäu noùi raát khaùc nhau. Nhöng theo nhaø vaên Traàn Thanh Ñòch,
khi Haøn Maëc Töû vieát Quaàn tieân hoäi thì Thöông Thöông khoaûng 15 tuoåi.
Nhaø nghieân cöùu Phaïm Xuaân Tuyeån, ngöôøi ñaõ boû coâng tìm hieåu raát kyõ
veà cuoäc ñôøi Haøn Maëc Töû cho bieát, Thöông Thöông sinh ngaøy 8/10/1924. Nhö
vaäy laø vaøo naêm 1939, Thöông Thöông ñaõ 15 tuoåi chöù khoâng phaûi môùi 12
tuoåi nhö moät soá taùc giaû khaùc.

Haøn Maëc Töû laø moät ngöôøi ña saàu ña caûm. Gaëp ai cuõng ñem loøng thöông
nhôù. Vì theá coù raát nhieàu hình boùng giai nhaân ñaõ ñi vaøo thô chaøng.
Ngoaøi Moäng Caàm, Hoaøng Cuùc, Mai Ñình, Thöông Thöông laø boán ngöôøi phuï
nöõ aûnh höôûng saâu saéc tôùi thô Haøn Maëc Töû, trong töøng giai ñoaïn coøn
coù nhöõng ngöôøi phuï nöõ khaùc ñeå laïi daáu aán trong thô chaøng. Ñaàu tieân
laø Ngoïc Söông. Naøng laø chò ruoät cuûa Bích Kheâ, baïn Haøn Maëc Töû, ñoàng
thôøi laø dì ruoät cuûa Moäng Caàm. Nguyeân khi Moäng Caàm ñi laáy choàng, Bích
Kheâ thaáy baïn buoàn quaù beøn taëng taám hình cuûa hai chò em cho Haøn Maëc
Töû vaø giôùi thieäu ñoâi chuùt veà Ngoïc Söông. Do ñoù maø Ngoïc Söông cuõng
ñaõ ñi vaøo thô Haøn Maëc Töû. Tuy nhieân Ngoïc Söông khoâng heà coù moái giao
löu naøo vôùi Haøn Maëc Töû duø qua thö töø. Maõi ñeán khi Bích Kheâ maát vaøo
naêm 1946, Ngoïc Söông soaïn laïi di caûo cuûa em môùi bieát roõ moät soá baøi
thô Haøn Maëc Töû vieát veà mình.

Moät ngöôøi nöõa laø Thanh Huy. Naøng teân thaät laø Voõ Thò Thu Huy, laø chò
vôï nhaø vaên Traàn Thanh Ñòch, khi ñoù ñang sinh soáng ôû Phan Thieát. Cuõng
nhö Ngoïc Söông, Thanh Huy chæ laøm quen qua thö chöù chöa gaëp maët Haøn Maëc
Töû. Ñoù laø luùc chaøng ñaõ phaùt beänh naëng. Thanh Huy cuõng ñang taäp taønh
laøm thô, ñöôïc Bích Kheâ khuyeân neân vieát thö ñoäng vieân Haøn Maëc Töû. Vì
theá moät hoâm Töû ñang chaùn naûn buoàn phieàn thì coù böùc thö boû trong
phong bì maøu xanh cuûa Thanh Huy göûi ñeán. Laäp töùc chaøng saùng taùc baøi
Böùc thö xanh: "Thanh Huy hôõi naøng chöa laø chaâu baùu/Côù laøm sao phöôùc
loäc chaûy ra thô/Duyeân laøm sao cho Trí ñeán daïi khôø/Maét môø leä ôû sau
haøng chöõ gaám/Ta ñaõ nuoát vaø hình nhö ñaõ caén/Caû lôøi thô cho vaõi maùu
naøng ra". Baøi thô vieát moät caùch döõ doäi, Thanh Huy ñoïc vaø thoâi khoâng
lieân laïc vôùi Töû nöõa vì khieáp ñaûm.

Myõ Thieän cuõng laø moät naøng thô ñeå laïi daáu aán maïnh trong thô Haøn Maëc
Töû. Naøng ngöôøi goác Hueá, ôû caïnh nhaø Haøn Maëc Töû taïi thaønh phoá Quy
Nhôn. Naøng soáng vôùi cha vaø baø meï keá xaáp xæ tuoåi naøng. Myõ Thieän raát
gioûi aâm nhaïc daân toäc, noåi tieáng laø moät caây ñaøn tyø baø taøi hoa,
ñaëc bieät coù theå chôi ñuû naêm caây ñaøn tranh, nhò, nguyeät, baàu, tyø baø.
Nhöõng ñeâm khuya, naøng thöôøng daïo ñaøn tranh reùo raét. Haøn Maëc Töû chöa
moät laàn gaëp maët Myõ Thieän nhöng chaøng bò aùm aûnh bôûi tieáng ñaøn. ÔÛ
thaønh phoá Quy Nhôn daïo aáy, khoâng chæ rieâng Haøn Maëc Töû maø nhieàu
chaøng trai khaùc cuõng mô töôûng ñeán ngöôøi ngoïc. Khi beänh tình caøng
naëng, tieáng ñaøn Myõ Thieän caøng laøm cho chaøng khoù nguû.

Myõ Thieän khoâng thoaùt khoûi hoàng nhan baïc phaän. Soáng vôùi ngöôøi meï
keá, naøng thöôøng xuyeân chòu ñöïng nhöõng ganh gheùt. Moät ngaøy kia naøng
ñaõ keát lieãu ñôøi mình baèng möôøi vieân thuoác nguû Veùronal. Caùi cheát
cuûa Myõ Thieän ñaùnh tan moïi ngôø vöïc cuûa nhöõng ngöôøi aùc yù vaø baø meï
keá, laø naøng ñaõ hoang thai. Caùc baùc só ñaõ coâng boá naøng vaãn coøn laø
coâ gaùi trinh tieát. Ngay laäp töùc Haøn Maëc Töû vaøo buoàng ñoùng cöûa laïi
vaø baøi Coâ gaùi ñoàng trinh ra ñôøi töùc khaéc: "Ñeâm qua traêng vöôùng treân
caønh truùc/Coâ laùng gieàng beân cheát thieät roài/Trinh tieát vaãn coøn
nguyeân veïn môùi/Chöa heà aâu yeám ôû ñaàu moâi/Xaùc coâ thôm quaù thôm hôn
ngoïc/Caû moät muøa xuaân ñaõ hieän hình". Hình boùng Myõ Thieän töø ñoù coøn
trôû laïi nhieàu laàn trong thô chaøng. Nguyeãn Baù Tín em chaøng keå laïi:
"Coâ gaùi ñoàng trinh töø ñoù trôû thaønh moät hieän töôïng kyø laï, moät naøng
thô daãn daét anh vaøo nhöõng nhôù thöông baøng baïc baâng quô, hoaëc hoøa
nhaäp vaøo nhöõng lôøi thô quaèn quaïi xoùt xa maø cuoäc ñôøi naøng ñaõ ñi qua
ngaén nguûi"...

Haøn Maëc Töû ñaõ saùng taùc ñöôïc 5 taäp thô, trong ñoù Leä Thanh Thi Taäp laø
taäp thô ñaàu tieân. Trong taäp naøy baøi Buoàn thu coù nhöõng caâu khaù hay:
"Ngaøn truøng boùng lieãu troâng xanh ngaét/Caûnh saép veà ñoâng maét seõ vôi".
Ñaây laø baøi thô lieân quan ñeán moät ngöôøi phuï nöõ: ñoù laø coâ Traø. Naøng
laø ngöôøi veà beân ngoaïi cuûa Haøn Maëc Töû nhöng khoâng baø con. Chaøng ñaõ
gaëp naøng vaøo caùi thôøi coøn raát treû, tính tình khi aáy heát söùc nhuùt
nhaùt. Naøng chôø chaøng ngoû lôøi nhöng maõi khoâng thaáy chaøng leân tieáng.
Maø con gaùi Hueá thôøi aáy luoân laáy choàng sôùm. Chaøng chöa noùi ñöôïc gì
thì naøng ñaõ sang soâng. Söïc tænh, chaøng laøm baøi Buoàn thu vôùi nhieàu
tieác nuoái. Ñaây coù theå coi laø hình boùng ngöôøi phuï nöõ ñaàu tieân ñi
vaøo thô chaøng...

(coøn tieáp)
Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 8: Nhöõng caâu thô laï vaø
caên beänh taâm thaàn

Haøn Maëc Töû luùc coøn ôû Quy Nhôn, troâng khoûe maïnh hôn thôøi kyø ñi laøm
baùo
Ai cuõng bieát Haøn Maëc Töû maéc beänh phong. Nhöng ngoaøi caên beänh maø
ngöôøi ta cho raèng ñaõ aûnh höôûng ñeán thô cuûa Töû, baät ra thaønh nhöõng
lôøi gaøo theùt uaát haän, thì trong thô Töû coøn coù nhöõng hình aûnh thaät
kyø dò khoù hieåu coù theå lieân quan ñeán moät nguyeân nhaân khaùc. Chính
ngöôøi em ruoät cuûa Töû ñaõ ñaët vaán ñeà veà moät caên beänh taâm thaàn maø
Töû maéc phaûi. Coù theå nhö theá ñöôïc chaêng?

Trong thô Töû coù nhöõng hình aûnh thaät kyø dò, ñoâi luùc ma quaùi ruøng rôïn.
Ñeán noãi Hoaøi Thanh ñaõ phaûi coâng nhaän laø: "Chính nhö lôøi Haøn Maëc Töû
noùi trong baøi Thô ñieân, vöôøn thô cuûa ngöôøi roäng thinh khoâng bôø beán,
caøng ñi xa caøng ôùn laïnh".

Quaû ñuùng nhö theá. Ñoïc thô cuûa chaøng ñoâi luùc thaáy sôûn da gaø: "Toâi
ngoài döôùi beán ñôïi nöôøng Mô/Tieáng ruù ban ñeâm raïng boùng môø!/Tieáng ruù
loøng toâi xoâ vôõ soùng/Rung taàng khoâng khí, baït vi loâ/Ai ñi laúng laëng
treân laøn nöôùc/Vôùi laïi ai ngoài khít caïnh toâi?/Maø sao ngaäm cöùng Thô
ñaày mieäng/Khoâng noùi khoâng raèng nín caû hôi", "Luïa trôøi ai deät vôùi ai
caêng?/Ai thaû chim bay ñeán Quaûng Haèng?/Vaø ai gaùnh maùu ñi treân
tuyeát/Maûnh aùo da cöøu ngaém nôû nang", "Toâi dìm hoàn xuoáng moät vuõng
traêng eâm/Cho traêng ngaäp, traêng doàn leân tôùi ngöïc/Cho hai chuùng toâi
laëng yeân trong thoån thöùc/Roài bay leân cho tôùi moät haønh tinh/Cuøng ngaû
nghieâng laên loän vôùi muoân hình/Ñeå gaøo theùt moät hôi cho rôûn oác".

Quaùch Taán ñaõ nghe Haøn Maëc Töû keå laïi nhöõng caâu chuyeän lieân quan ñeán
caùc hình aûnh ngöôøi gaùnh maùu ñi treân tuyeát vaø ngöôøi ngoài khít caïnh
toâi nhö sau: "Ñeâm aáy - theo lôøi Töû keå - vì tieát saép sang ñoâng neân
baõi bieån khoâng moät boùng ngöôøi qua laïi, maëc duø trôøi khoâng laïnh vaø
traêng saùng nhö ban ngaøy. Ñeâm taïnh heát söùc, taïnh ñeán noãi nghe caû
tieáng chieâm bao! Caûnh trôøi thaät meânh moâng baùt ngaùt. Loøng toâi laïi
meânh moâng baùt ngaùt baèng hai... Thaân toâi chìm trong khoâng gian voâ taän
vaø hoàn toâi chìm trong coõi loøng roäng voâ bieân. Toâi coù moät caûm giaùc
ngôøm ngôïp... Chôït nhìn leân trôøi thaáy boùng traêng ñaõ ñöùng ñaàu, vaø
nhìn beân caïnh thaáy moät boùng ngöôøi ngoài saùt. Lieàn ñoù töø trong boùng
ngöôøi ngoài caïnh toâi, böôùc ra moät boùng ngöôøi thöù hai, ñi töø töø ra
bieån vaø böôùc löõng thöõng treân maët nöôùc... Roài hai boùng ñeàu bieán maát
vaø maët bieån ñoâng laïi thaønh tuyeát saùng ngôøi döôùi boùng traêng khuya.
Thoaït hieän ra moät ngöôøi, thaân voùc nôû nang, mình khoaùc chieác aùo loâng,
vai khoaùc hai thuøng thieác ñöïng ñaày nöôùc oùng aùnh. Ngöôøi aáy böôùc ñi
thì nöôùc trong thuøng tung ra vaø hoùa thaønh huyeát ñoå laõ chaõ treân
tuyeát. Ngöôøi gaùnh maùu ñi laàn vaøo bôø... Toâi khieáp quaù heùt leân thaønh
tieáng, vuït ñöùng daäy, chaïy moät maïch veà nhaø. Vöøa ñeán nhaø, meät quaù,
teù naèm tröôùc theàm, nguùt hôi... Töø aáy caûnh töôïng kia aùm aûnh toâi
maõi...". Quaùch Taán vieát tieáp: "Töû laïi noùi: Caûnh töôïng ngöôøi gaùnh
maùu ñi treân tuyeát khi troâng thaáy thì ruøng rôïn hôn caûnh töôïng ngöôøi
ngoài beân caïnh toâi. Song veà sau moãi laàn nghó laïi, caûnh töôïng ngöôøi
ngoài beân caïnh laïi gaây moät caûm giaùc ruøng rôïn hôn".

Ñoù laø nhöõng traïng thaùi "xuaát thaàn" maø haøng maáy chuïc naêm, taát caû
nhöõng ngöôøi nghieân cöùu veà thô Haøn Maëc Töû khoâng ai lyù giaûi ñöôïc
nguyeân nhaân, keå caû Quaùch Taán. Ngöôøi ta chæ cho raèng noù baät ra töø söï
ñau khoå nung naáu maø Töû phaûi gaùnh chòu maø thoâi.

Ngöôøi em keá cuûa Töû, sau nhieàu naêm laëng leõ chieâm nghieäm, ñaõ coâng boá
moät keát luaän vaøo naêm 1991: "Trong quaù trình chung soáng beân anh, toâi
ghi nhaän anh coù hieän töôïng suy nhöôïc taâm thaàn, beänh ñoù ñaõ ñöôïc
nhieàu ngöôøi baïn toâi, chuyeân khoa taâm lyù sau naøy xaùc nhaän laø hieän
töôïng "neùvrose", moät chöùng roái loaïn thaàn kinh naøo ñoù, maø con ngöôøi
vaãn coøn saùng suoát vaø rung caûm beùn nhaïy, vaãn laøm chuû ñöôïc trí oùc
mình".

Nguyeãn Baù Tín cho bieát, coù moät tai naïn ñaõ xaûy ra ñoái vôùi Töû vaøo
luùc nhoû, coù theå aûnh höôûng ñeán taâm thaàn chaøng veà sau. Ñoù laø luùc
chaøng khoaûng 17-18 tuoåi, suyùt bò cheát ñuoái ôû bieån Quy Nhôn. Sau khi
thoaùt cheát, Töû trôû neân hoaûng loaïn khaùc thöôøng. Töø ñoù chaøng boû
luoân thoùi quen taém bieån, sôï nöôùc, ít hoaït ñoäng, hình theå gaày nhoû ñi.
Nhieàu bieåu hieän laøm cho gia ñình sôï raèng Töû bò taâm thaàn, nhöng sau ñoù
thaáy chaøng bình thöôøng, thaäm chí coøn taäp laøm thô neân cuõng queân ñi
noãi lo laéng.

Tuy nhieân vôùi Töû thì khaùc. Chaøng quaû quyeát raèng trong côn nguy bieán
ñoù, chaøng ñaõ ñöôïc taän maét thaáy Ñöùc Meï hieän ra. Ñoù laø giaây phuùt
maø chaøng run sôï ñeán ôùn laïnh toaøn thaân. Sau naøy Töû ñaõ saùng taùc baøi
Ave Maria: "Cho toâi daâng lôøi caûm taï phoø nguy/Côn laâm luïy vöøa traûi qua
döôùi theá/Toâi caûm ñoäng röng röng hai haøng leä/Gioøng thao thao baát tuyeät
cuûa nguoàn thô". Chi tieát naøy caøng cuûng coá cho nhaän ñònh cuûa Nguyeãn
Baù Tín laø ñuùng.

(coøn tieáp)
Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 9: "Tröôøng thô loaïn"

Töø traùi qua phaûi: Quaùch Taán, Nguyeãn Ñình, Cheá Lan Vieân naêm 1941.
Nhöõng vaàn thô Cheá laøm ra ñaõ khieán Töû kinh ngaïc. Ñoïc thô cuûa Cheá,
Haøn Maëc Töû ñaõ tìm ra ñöôïc moät höôùng saùng taùc: nhöõng baøi thô ñieân
loaïn.

Quy Nhôn - Bình Ñònh laø vuøng ñaát thieâng. Naêm traêm naêm tröôùc, vuøng ñaát
naøy laø chieán tröôøng ñaãm maùu. Moät vöông trieàu suïp ñoå, bao nhieâu
chieán binh töû traän. Thaønh Ñoà Baøn ngaøy naøo coøn laïi moät daõy goø soûi
meânh moâng vôùi nhöõng thaùp Chaøm ñoå naùt. Töø xöa, nhieàu thi só khi qua
ñaây ñaõ caûm xuùc baät ra nhöõng vaàn thô thoáng thieát.

Vaøo nhöõng naêm 1930 - 1945, Quy Nhôn - Bình Ñònh boãng trôû thaønh vuøng ñaát
cöïc thònh cuûa vaên chöông ngheä thuaät. Thaät kyø laï, nôi ñaây taäp trung
toaøn nhöõng thi só taàm côõ. Thuôû aáy, coù caäu hoïc troø nhuùt nhaùt thích
laøm thô teân laø Phan Ngoïc Hoan. Ñaém mình trong khoâng gian huyeàn hoaëc
cuûa coõi Ñoà Baøn, Hoan ñaõ ñaët cho mình caùi teân Cheá Lan Vieân roài khoùc
than ngöôøi ñaõ khuaát baèng taäp thô Ñieâu taøn vôùi nhöõng caâu thô thaät laï
luøng: "Ñaây, chieán ñòa nôi ñoâi beân giao traän/Muoân coâ hoàn töû só heùt
gaàm vang/Maùu Chaøm cuoän thaùng ngaøy nieàm oaùn haän/Xöông Chaøm luoân raøo
raït noãi caêm hôøn".

Naêm 1936, töø Saøi Goøn trôû laïi Quy Nhôn, Haøn Maëc Töû ñaõ gaëp Cheá Lan
Vieân. Cheá tìm ñeán Töû nhö tìm ñeán moät oâng thaày daïy laøm thô. Theá nhöng
nhöõng vaàn thô cuûa Cheá ñaõ khieán Töû kinh ngaïc: "Chieàu hoâm nay boãng
nhieân ta laïc böôùc/Vaøo nôi ñaây theá giôùi vaïn coâ hoàn/Hôi ngöôøi cheát
toûa ñaày trong gioù löôùt/Tieáng maùu keâu rung chuyeån coû xanh non/Treân
moät naám moà taøn ta nhaët ñöôïc/Khôùp xöông ma traéng töïa naõo caân
ngöôøi/Tuûy ñaõ caïn nhöng vaãn ñaàm hôi öôùt/Maùu tuy khoâ coøn ñöôïm khí tanh
hoâi". Tröôùc ñoù, Haøn Maëc Töû ñaõ nghieân cöùu raát kyõ veà tröôøng phaùi
thô töôïng tröng cuûa Phaùp. Chaøng mong muoán taïo ra moät tröôøng phaùi thô
cho rieâng mình. Giôø ñaây Cheá ñaõ laøm loùe leân trong ñaàu Töû caùi maø laâu
nay chaøng ñi tìm nhöng chöa thaáy. Tröôùc ñoù, khi Yeán Lan hoaøn thaønh baûn
thaûo taäp Gieáng loaïn, Töû ñaõ mô hoà nghó ñeán moät thöù thô "khoâng gioáng
ai". Baây giôø ñoïc thô cuûa Cheá, Haøn Maëc Töû ñaõ tìm ra ñöôïc moät höôùng
saùng taùc: nhöõng baøi thô ñieân loaïn. Vì vaäy ngay trong ngaøy Cheá Lan
Vieân vaø Yeán Lan ñem baûn in ñaëc bieät cuûa taäp Ñieâu taøn ñeán cho chaøng
xem, chaøng hoà hôûi coâng boá ngay vieäc thaønh laäp "Tröôøng thô loaïn".

Töø ñoù, döôùi ngoïn côø cuûa chuû soaùi Haøn Maëc Töû, caùc thaønh vieân trong
"Tröôøng thô loaïn" say söa saùng taùc. Coù nhöõng ñeâm caû boïn ñem chaên maøn
ra bôø bieån ôû laïi suoát ñeâm ñeå thaû hoàn theo nhöõng vaàn thô kyø dò. Thô
cuûa caùc thi só "Tröôøng thô loaïn traøn ngaäp traêng, hoàn, maùu, boùng ma,
soï ngöôøi, xöông coát, tinh tuûy... Taát caû say söa böôùc chaân vaøo caùi
theá giôùi ruøng rôïn ñoù. Neáu Haøn Maëc Töû thích thuù vôùi hoàn ñeå vieát
"Ta muoán hoàn traøo ra ñaàu ngoïn buùt/Moãi hoàn thô ñeàu dính naõo caân
ta/Bao neùt chöõ quay cuoàng nhö maùu voït/Nhö meâ man cheát ñieáng caû laøn
da" thì Cheá Lan Vieân laïi khoaùi... soï ngöôøi hôn: "Hôõi chieác soï, ta voâ
cuøng roà daïi/Muoán rieát mi trong söùc maïnh tay ta/ Ñeå nhöõng gioït maùu
ñaøo coøn ñoïng laïi/Theo hoàn ta tuoân chaûy nhöõng lôøi thô/Ta muoán caén mi
ra töøng maûnh nhoû/Muoán ñieân cuoàng nuoát caû khoái xöông khoâ".

Vieäc nhoùm thô Bình Ñònh cho ra ñôøi "Tröôøng thô loaïn" khieán vaên thi höõu
khaép nôi baøn taùn xoân xao. Nhieàu ngöôøi hoan ngheânh nhöng cuõng khoâng ít
ngöôøi cheâ bai. Hoaøi Thanh keå: "Toâi ñaõ nghe ngöôøi ta maït saùt Haøn Maëc
Töû nhieàu laém. Coù ngöôøi baûo: Haøn Maëc Töû thô vôùi thaån gì, toaøn noùi
nhaûm ! Coù ngöôøi coøn nghieâm khaéc hôn nöõa: Thô gì maø raéc roái theá! Mình
töôûng coù yù nghóa khuaát khuùc gì, cöù ñoïc ñi ñoïc laïi hoaøi, thì ra noù
löøa mình!". Ñaëc bieät Xuaân Dieäu laø ngöôøi gheùt cay gheùt ñaéng nhöõng
vaàn thô ñieân cuûa Töû. Hoaøi Thanh keå tieáp: "Xuaân Dieäu coù leõ cuõng nghó
ñeán Haøn Maëc Töû khi vieát ñoaïn naøy: Haõy so saùnh thaùi ñoä can ñaûm kia
(thaùi ñoä nhöõng nhaø chaân thi só) vôùi nhöõng caùch ñoät nhieân maø khoùc,
ñoät nhieân maø cöôøi, chaân vöøa nhaûy, mieäng vöøa keâu: Toâi ñieân ñaây!
Toâi ñieân ñaây! Ñieân cuõng khoâng deã laøm nhö ngöôøi ta töôûng ñaâu. Neáu
khoâng bieát ñieân, toát hôn laø cöù tænh taùo nhö thöôøng maø yeân laëng
soáng".

Ñuùng laø nhöõng vaàn thô ñieân cuûa caùc thi só naøy ñaõ gaây soác cho nhieàu
ngöôøi. Nhöng thaät ra ñoù chæ laø moät caùch giaûi quyeát söï beá taéc trong
tö töôûng cuûa mình maø thoâi. Haøn Maëc Töû ñaõ daãn daét caùc thi só saùng
taùc khaù nhieàu nhöõng vaàn thô kyø dò cho ñeán luùc chaøng rôøi boû cuoäc
ñôøi vaøo naêm 1941. Sang naêm 1942, ñeán löôït Bích Kheâ cuõng vónh vieãn ra
ñi. "Tröôøng thô loaïn" töø ñoù tan raõ.

(coøn tieáp)

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 10: Caên beänh phong vaø
nhöõng caâu chuyeän hoang ñöôøng

Thaùp Chaøm ôû Quy Nhôn, Bình Ñònh, nôi Haøn Maëc Töû vieát caâu thô ''Maø vì
ñaâu nhöõng thaùp Hôøi kieâu ngaïo''
Nguyeân nhaân khôûi phaùt caên beänh phong cuûa Haøn Maëc Töû ñöôïc nhieàu
saùch baùo daãn laïi nhö sau: Moät hoâm töø Saøi Goøn ra Phan Thieát thaêm
Moäng Caàm, chaøng ñöôïc Moäng Caàm daãn ñi daïo chôi laàu oâng Hoaøng...

Ñeán luùc chieàu toái trôû veà, baêng qua caùnh ñoàng thì gaëp côn möa gioâng.
Caû hai chaïy vaøo truù trong moät caên choøi beân ñöôøng. Möa moãi luùc moät
lôùn, trôøi toái ñen nhö möïc. Töø trong caên choøi, hai ngöôøi nhìn ra beân
ngoaøi thaáy coù nhöõng quaû caàu löûa maøu xanh döôùi ñaát vuøn vuït bay leân.
Nhöõng quaû caàu löûa chôùp taét lieân tuïc. Ñoàng thôøi laïi nghe tieáng reàn
vang aàm aàm nhö ai laên thuøng saét treân ñöôøng ñaù.

Hai ngöôøi raát hoaûng sôï, ngoài oâm nhau run raåy trong caên choøi. Moät luùc
trôøi quang maây taïnh, böôùc ra khoûi nôi truù möa thì môùi bieát mình ñang ôû
caïnh moät ngoâi moä ai môùi choân. Trôû veà Saøi Goøn ít hoâm, Töû thaáy ngöùa
ngaùy khoù chòu trong ngöôøi. Moät thôøi gian thì noåi leân nhöõng veát ñoû nhö
ñoàng xu ôû treân löng, sau lan daàn ra khaép ngöôøi. Caên beänh phong xuaát
hieän töø ñoù.

Nhöõng thoâng tin naøy ñaêng taûi leân keøm vôùi lôøi pheâ phaùn vieäc Moäng
Caàm boû Töû ñi laáy choàng trong luùc Töû bò caên beänh quaùi aùc haønh haï
khieán Moäng Caàm heát söùc day döùt. Theo quan nieäm daân gian tröôùc nay, thì
caên beänh phong phaùt ra do ngöôøi ta nhieãm phaûi hôi döôùi ngoâi moä môùi
boác leân trong luùc möa gioâng. Nhieàu ngöôøi tin ñieàu ñoù laø coù thaät neân
caøng traùch Moäng Caàm nhieàu hôn, raèng naøng ñaõ giaùn tieáp ñöa chaøng ñeán
choã beänh taät roài laïi voäi vaõ boû ra ñi.

Tuy nhieân, ngay töø thôøi aáy, khoa hoïc ñaõ chöùng minh caên beänh phong do
loaïi vi truøng coù teân laø Hansen gaây ra. Chính khi Haøn Maëc Töû nhaäp
beänh vieän phong Quy Hoøa, beänh vieän Quy Nhôn ñaõ laøm xeùt nghieäm cho
chaøng vaø tìm ra vi truøng Hansen trong cô theå chaøng.

Nhöng coù moät ñieàu gaây khoù hieåu cho nhieàu ngöôøi laø vieäc phaùt beänh
cuûa Töû laïi coù nhöõng chi tieát truøng hôïp vôùi quan nieäm daân gian noùi
treân. Nguyeãn Baù Tín cho bieát, chính Haøn Maëc Töû ñaõ keå vôùi baø meï veà
chuyeän maéc möa gioâng trong nghóa ñòa: "Meï toâi linh caûm coù chuyeän chaúng
laønh. Baø vaën hoûi maõi thì anh keå chuyeän coù hoâm cuøng ngöôøi baïn ñi
chôi Phan Thieát, gaàn toái baêng qua caùnh ñoàng, thì gaëp phaûi côn möa
gioâng döõ doäi...". Ngay caû Moäng Caàm cuõng thöøa nhaän coù chuyeän nhö
vaäy. Haõy ñoïc ñoaïn ñoái thoaïi giöõa Chaâu Haûi Kyø vaø Moäng Caàm treân
taïp chí Phoå Thoâng soá ra ngaøy 15/8/1961:

- "Nhö vaäy xin loãi baø, baø coù ñi laàu oâng Hoaøng vaø coù gaëp möa khoâng?

- "Toâi nhaän coù ñi chôi laàu oâng Hoaøng vôùi Haøn Maëc Töû, coù gaëp möa,
coù ngoài ôû nghóa ñòa, nhöng khoâng phaûi vì ñoù maø Haøn Maëc Töû bò phong
nhö anh Quaùch Taán ñaõ vieát. Neáu Haøn Maëc Töû bò phong sao toâi khoâng heà
haán gì caû? Hai ngöôøi cuøng ngoài nuùp möa moät choã kia maø!".

Song song vôùi caâu chuyeän treân, coù moät caâu chuyeän hoang ñöôøng khaùc
cuõng lieân quan ñeán caên beänh phong, ñöôïc truyeàn tuïng trong daân gian
thôøi aáy. Ñoù laø söï baùo thuø cuûa nhöõng ngöôøi chieán baïi ôû thaønh Ñoà
Baøn khi xöa. Söï baùo thuø chæ nhaém vaøo nhöõng thanh nieân ñeïp trai, hoïc
gioûi. Lôøi ñoàn ñaïi naøy laøm cho ngöôøi daân thaønh phoá Quy Nhôn thôøi aáy
luoân soáng trong hoài hoäp lo aâu. Laâu laâu ôû thaønh Quy Nhôn, thaáy vaéng
boùng moät thanh nieân khoûe maïnh, ñeïp trai laø moïi ngöôøi hieåu anh ta vöøa
phaùt beänh phong, phaûi ñi troán. Lôøi ñoàn naøy ñaõ coù töø xa xöa, trôû
thaønh moät truyeàn thuyeát löu truyeàn qua nhieàu theá heä. Ngöôøi daân Bình
Ñònh, ñaëc bieät laø Quy Nhôn, bao giôø cuõng nôm nôùp lo sôï söï baùo thuø
gheâ gôùm cuûa moät gioáng ngöôøi Hôøi. Vaø thaät thuù vò, cuõng chính nhöõng
truyeàn thuyeát naøy laø chaát men saùng taïo cho nhöõng nhaø thô ñieân cuûa
thaønh Quy Nhôn. Cheá Lan Vieân cuøng vôùi Yeán Lan thöôøng lang thang beân
nhöõng thaùp Chaøm ñoå naùt ñeå töôûng nhôù veà nhöõng ngöôøi Hôøi huyeàn
thoaïi ñoù. Trong baøi thô Treân ñöôøng veà, Cheá Lan Vieân vieát: "Ñaây nhöõng
caûnh ngaøn saâu caây laû ngoïn/Muoân ma Hôøi sôø soaïng daét nhau ñi". Haøn
Maëc Töû cuõng ñaõ töøng vieát: "Maø vì ñaâu nhöõng thaùp Hôøi kieâu
ngaïo/Haèng muoân naêm soáng maõi döôùi söông ñeâm".

Ñieàu ñaùng tieác nhaát, laø Haøn Maëc Töû, moät ngöôøi raát Taây hoïc, nghieân
cöùu ñuû thöù veà vaên minh phöông Taây, töø thi ca cho ñeán trieát hoïc, laïi
khoâng chòu tin vaøo Taây y. Chaøng cuõng baét chöôùc theo nhöõng ngöôøi ít
hoïc khaùc khi bieát mình bò maéc beänh phong laø tìm moät nôi hoang vu vaéng
veû ñeå laån troán chính quyeàn, laån troán ngöôøi quen roài chaïy chöõa baèng
nhöõng thöù thuoác cuûa caùc lang baêm. Cho ñeán cuoái cuøng, khi ñaõ kieät
queä söùc löïc thì môùi chòu vaøo beänh vieän. Vaø vì theá neân moïi chuyeän
ñaõ trôû neân quaù muoän maøng.

(coøn tieáp)
Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 11: Nhöõng caâu thô ñaày
ma löïc

Haøn Maëc Töû luùc ôû Quy Nhôn.
Nhöõng naêm 1938 - 1939, Töû ñau ñôùn döõ doäi bôûi beänh taät, nhöng tröôùc
maët baïn beø chaøng coá kìm neùn. Chaøng chæ gaøo theùt trong thô: "Trôøi
hôõi! bao giôø toâi cheát ñi /Bao giôø toâi heát ñöôïc yeâu vì/Bao giôø maët
nhaät tan thaønh maùu/Vaø khoái loøng toâi cöùng tôï si", "Toâi vaãn coøn ñaây
hay ôû ñaâu/Ai ñem toâi boû döôùi trôøi saâu/Sao boâng phöôïng nôû trong maøu
huyeát/Nhoû xuoáng loøng toâi nhöõng gioït chaâu".

Luùc naøy, sau moät thôøi gian chöõa chaïy baèng ñoâng y, chaúng nhöõng caên
beänh phong cuøi khoâng thuyeân giaûm chuùt naøo maø ngöôïc laïi coøn laøm
thaân theå chaøng ngaøy moät tieàu tuïy ñi vì nhöõng taùc duïng phuï cuûa
thuoác. Maët khaùc, thoâng tin veà vieäc chaøng bò maéc beänh phong ñaõ ñeán
tai chính quyeàn ñòa phöông. Do ñoù, chaøng phaûi lieân tuïc thay ñoåi choã ôû
ñeå traùnh söï truy ñuoåi gaét gao cuûa Sôû Veä sinh coâng coäng thaønh phoá
Quy Nhôn. Cuoái cuøng, gia ñình tìm thueâ cho chaøng ñöôïc moät nôi ôû khaù kín
ñaùo trong khu lao ñoäng ngheøo naèm beân coàn caùt traéng ven bieån. Ñoù laø
moät tuùp leàu tranh maø theo Hoaøi Thanh keå laø raùch naùt ñeán ñoä phaûi
laáy giaáy baùo vaø bao thö che nhöõng choã doät treân maùi nhaø.

Trong thôøi kyø beänh taät, Töû saùng taùc ñöôïc ba taäp thô laø Thô ñieân,
Xuaân nhö yù vaø Thöôïng thanh khí. Nhöng coù ñieàu ñaëc bieät laø, nhöõng caâu
thô cuûa chaøng cöù tieán daàn ñeán choã roái raém khoù hieåu theo tieán trieån
beänh taät. Nhieàu caâu thô ñoïc leân nghe raát hay nhöng ñoäc giaû haàu nhö
khoâng ai hieåu taùc giaû muoán noùi gì. Tuy nhieân, theo lôøi Quaùch Taán thì,
ñieàu laï luøng laø duø roái raém khoù hieåu nhö theá nhöng thô Töû ñöôïc
ngöôøi ñôøi chuyeàn tay nhau ñoïc thuoäc loøng, ñoïc nhö ñoïc kinh, khoâng
hieåu gì cuõng ñoïc thuoäc laøu laøu. Nhö theå thô cuûa chaøng luùc ñoù coù
moät ma löïc gì. Hoaøi Thanh cuõng xaùc nhaän ñieàu laï luøng naøy: "Trong yù
hoï, thi ca Vieät Nam chæ coù Haøn Maëc Töû. Bao nhieâu thô Haøn Maëc Töû laøm
ra hoï ñeàu cheùp laïi vaø thuoäc heát. Maø thuoäc heát thô Haøn Maëc Töû ñaâu
phaûi chuyeän deã. Ñaõ khuùc maéc maø laïi nhieàu: taát caû ñeán saùu, baûy
taäp. Hoï thuoäc heát vaø choïn nhöõng luùc ñeâm khuya thanh vaéng hoï seõ cao
gioïng, ngaâm moät mình. Baøi thô ñaõ bieán thaønh baøi kinh vaø ngöôøi thô ñaõ
trôû neân moät vò giaùo chuû".

Chuùng ta bieát raèng, luùc Haøn Maëc Töû coøn soáng, chaøng chæ môùi xuaát
baûn ñöôïc moãi moät taäp Gaùi queâ vaøo naêm 1936, khi chaøng coøn khoûe maïnh
vaø coù tieàn. Coøn phaàn lôùn thô chaøng laøm ra trong thôøi kyø beänh taät
naøy thì ñeán vôùi ngöôøi yeâu thô qua caùch ngöôøi naøy cho ngöôøi khaùc möôïn
soå thô ñeå cheùp tay. Thô cuûa Töû khoâng chæ laøm thích thuù nhöõng coâ caäu
hoïc sinh trung hoïc voán mô moäng maø coøn lan toûa ra nhieàu giôùi khaùc. Vaø
thaät ñaùng ngaïc nhieân, noù coøn lay ñoäng ñeán caû giôùi tu haønh. Coù moät
nöõ tu treû ñeïp chöøng möôøi baûy möôøi taùm tuoåi ôû ngoâi chuøa Lieân Toân
gaàn ñoù, vì aùi moä thô Töû neân ñaõ khoâng ngaàn ngaïi caên beänh phong cuøi
gôùm ghieác, gheù vaøo caên choøi ñeå thaêm chaøng. Veà sau chaøng ñaõ ñöa ni
coâ vaøo trong thô cuûa mình vôùi nhöõng tình caûm khaù ñaëc bieät.

Moät ñieàu nöõa, khoâng nhöõng ma löïc coù ôû trong lôøi thô Töû maø coøn naèm
trong chính con ngöôøi Töû khi chaøng caát gioïng ñoïc thô. Yeán Lan keå: "Neáu
ai ñaõ coù laàn nghe anh ngaâm thô thì môùi caûm thaáy heát caùi caûm giaùc kyø
laï laàn ñaàu baét gaëp: noân nao, noân nao. Vaø coäng vôùi lôøi thô, gaây neân
moät khoâng khí moâng lung. Chuùng toâi nhö bò doàn vaøo theá giôùi naøo coù
suoái, coù ñoài, coù boùng daùng nhöõng cuoäc haønh höông, vaø nhaïc ñieäu cung
vaên, ñoàng boùng".

Yeán Lan, Cheá Lan Vieân, Hoaøng Tuøng Ngaâm, Traàn Kieân Myõ... laø nhöõng
ngöôøi baïn thaân thieát thöôøng gheù thaêm chaøng ñeå an uûi chaøng, moät taâm
hoàn quaù khoå ñau luùc naøy nhö chaøng vieát: "Loøng ta saàu thaûm hôn muøa
laïnh/Hôn heát u buoàn cuûa nöôùc maây/Cuûa nhöõng tình duyeân thöông lôõ
dôû/Cuûa lôøi reân xieát gioù heo may". Baïn beø ñaõ ñöôïc nghe chaøng ñoïc
nhöõng vaàn thô nhö chaûy ra töø xöông tuûy. Yeán Lan keå tieáp: "Anh ñaõ bieán
thaønh nhöõng chuoãi daøi ñau khoå, cao thaáp chen nhau nhö töøng tia löûa
buøng leân, nhö maûnh luïa töôi vaøng bò xeù vuïn. Anh ñaõ laáy xaùc thòt minh
hoïa cho lôøi thô. Coù khi chuùng toâi chaûy nöôùc maét. Coøn anh, anh ñaõ
thaønh moät ngöôøi say. Caùc laàn ngaâm thô cuûa anh ñeàu dieãn ra nhö theá vì
nhöõng baøi thô aáy ñeàu laø nhöõng baøi xoùt xa nhaát. Ñaëc bieät laø hoâm anh
ngaâm baøi Thaùnh nöõ ñoàng trinh Maria. Xaùo troän trong ñau thöông, coøn coù
noãi trìu meán haân hoan kyø laï".

Haøn Maëc Töû ñaõ ñaém mình trong caùi khoâng gian vöøa ñau thöông vöøa bay
boång ñoù ñeå laøm ra nhöõng vaàn thô khieán ngöôøi ñôøi say ñaém cho ñeán luùc
chaøng phaûi böôùc chaân vaøo traïi phong Quy Hoøa vaøo ngaøy 20/9/1940.

(Coøn tieáp)

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 11: Nhöõng caâu thô ñaày
ma löïc

(Coøn tieáp)

Traàn Ñình Thu

Haøn Maëc Töû - nhaø thô coù soá phaän kyø laï - Kyø 12: Caùi cheát ñöôïc baùo
tröôùc trong thô

Caên beänh phong khoâng phaûi laø caên beänh coù theå laøm cheát ngöôøi moät
caùch nhanh choùng. Ñoù laø caên beänh chuû yeáu laøm cho con ngöôøi bò taøn
pheá. Moät beänh nhaân cuøng nhaäp vieän vôùi Töû vaøo luùc aáy, ôû cuøng
phoøng beänh vôùi Töû teân laø Nguyeãn Vaên Xeâ vaãn tieáp tuïc soáng theâm 55
naêm nöõa sau khi Töû qua ñôøi, cho ñeán naêm 1995 môùi maát. Coù leõ Töû cuõng
bieát ñieàu ñoù vì anh reå cuûa Töû hoài ñoù laø y taù trong Beänh vieän Quy
Nhôn vaø Töû cuõng laø ngöôøi coù trình ñoä hieåu bieát cao. Nhöng Töû vaãn
luoân luoân nghó veà caùi cheát.

Töû ñaõ ñoaùn tröôùc ñöôïc caùi ngaøy mình seõ ra ñi. Trong baøi Truùt linh
hoàn chaøng vieát: "Maùu ñaõ khoâ roài, thô cuõng khoâ/Tình ta cheát yeåu töï
bao giôø/Töø nay trong gioù, trong maây gioù/Lôøi thaûm thöông reàn khaép neûo
mô". Ñoù laø moät lôøi tuyeân boá chaéc chaén. Töø khi vieát baøi thô naøy cho
ñeán luùc Töû ra ñi laø khoaûng thôøi gian khaù xa vaø Töû maát laø vì beänh
kieát lî. Theá nhöng chaøng vaãn vieát: "Ta truùt linh hoàn giöõa luùc
ñaây/Gioù saàu voâ haïn nuoái trong caây/Coøn em sao chaúng hay gì caû/Xin ñeå
tang anh ñeán vaïn ngaøy".

Em ôû ñaây laø ai? Coù leõ caû Hoaøng Cuùc, Moäng Caàm, Mai Ñình laãn Thöông
Thöông vaø nhieàu hình boùng giai nhaân khaùc. Taát caû nhöõng naøng thô aáy,
luùc naøy ñeàu ñaõ rôøi xa chaøng. Caùch ñoù moät thôøi gian, chaøng ñaõ taïm
bieät Thöông Thöông theo lôøi ñeà nghò cuûa ngöôøi anh ruoät naøng laø Traàn
Taùi Phuøng: "Than ôi! Hôõi! Bieät ly chan chöùa/Töôûng cuøng em vui thuù
höôûng tieâu dao/Anh saép ñi vaø hai haøng leä öùa/Caû ñau thöông doàn daäp
xoùt taâm baøo".

Luùc naøy, nhieàu caâu thô Töû laøm ra cöù nhö lôøi tieân tri veà caùi cheát
cuûa mình. Ñaây khoâng phaûi laø ñaëc ñieåm cuûa nhöõng baøi thô thuoäc Tröôøng
thô loaïn nhö ñaõ noùi tröôùc ñaây. Bôûi chaúng haïn trong Ñieâu taøn, Cheá
cuõng coù duøng nhöõng töø ngöõ ñeå chæ söï cheát choùc nhöng tuyeät nhieân ta
khoâng thaáy boùng daùng thaàn cheát ôû ñaâu maø chæ laø bieåu hieän cuûa
trieát lyù thô ñieân loaïn maø thoâi. Coøn moät soá caâu thô Töû vieát veà caùi
cheát thì laïi khaùc. YÙ thô raát laø "gôû". Chaúng haïn Töû vieát: "Ta coøn
trìu meán bieát bao ngöôøi/Veû ñeïp xa hoa cuûa moät thôøi/Ñaày leä, ñaày
thöông, ñaày tuyeät voïng/OÂi! Giôø haáp hoái saép chia phoâi".

Khoaûng giöõa thaùng 9/1940, Töû nhaén Quaùch Taán töø Nha Trang ra Quy Nhôn
gaëp chaøng. Luùc naøy chaøng ñaõ ñöôïc laøm xeùt nghieäm vaø ngöôøi ta ñaõ
phaùt hieän ra vi truøng Hansen trong cô theå chaøng.

Töû di ngoân laïi cho Quaùch Taán lo giöõ gìn taøi saûn vaên chöông cuûa
chaøng, sau naøy chaøng cheát ñi thì tuøy theo ñoù maø xöû lyù. Roài chaøng
nhaäp beänh vieän phong. Nhaäp vieän ñeå chöõa trò caên beänh phong nhöng
chaøng coi nhö mình saép ñi vaøo coõi cheát. Vì sao vaäy?

Trong Duyeân kyø ngoä, nhaân vaät Naøng coù noùi: "Sao thô anh nhuoäm toaøn
maøu ly bieät/Reân khoâng thoâi vaø nöùc nôû caû ban ñeâm". Quaû ñuùng nhö vaäy
thaät. Ly bieät vaø cheát choùc luoân coù maët trong thô Töû vaøo thôøi gian
sau naøy: "Loøng thi só chöùa ñaày trang vónh bieät/Moäng coù thaønh laø moäng
ôû ñaàu hoâm", "Khoâng ai trang ñieåm maù ñaøo/Cho ta say cheát ñeâm naøo ñeâm
nay"... Quaùch Taán cho bieát, vieát thö cho baïn, Töû hay noùi veà caùi cheát:
"Ñoù laø ngöôõng cöûa phaûi böôùc qua ñeå ñi ñeán coõi vónh haèng". Cuõng trong
vôû kòch thô ñoäc ñaùo naøy, coù moät ñoaïn thô laøm cho nhieàu ngöôøi ngaïc
nhieân vì noù raát gioáng nhöõng gì xaûy ra sau naøy. Ñoù laø khi nhaân vaät
Chaøng saép söûa chia tay nhaân vaät Naøng, ñaõ thoát ra lôøi than khoùc: "Moät
mai kia ôû beân khe nöôùc ngoïc/Vôùi söông sao anh naèm cheát nhö traêng/Khoâng
tìm thaáy naøng tieân moâ ñeán khoùc/Ñeán hoân anh vaø röûa veát thöông taâm".
Theo hoài öùc cuûa ngöôøi baïn ñoàng beänh Nguyeãn Vaên Xeâ cuûa Töû thì Töû
maát vaøo ngaøy 11/11/1940 trong coâ ñôn laëng leõ, khoâng coù baát kyø moät
ngöôøi thaân naøo beân caïnh. Ngay buoåi chieàu ngaøy 11/11/1940, tang leã
ñöôïc tieán haønh moät caùch ñôn giaûn. Nôi Haøn Maëc Töû yeân nghæ naèm beân
caïnh con suoái, veà muøa möa nöôùc thöôøng daâng ñaày bôø. Ñieàu naøy y nhö
caâu thô treân maø chaøng ñaõ vieát tröôùc ñoù raát laâu.

Chaøng ñaõ naèm laïi beân "khe nöôùc ngoïc" ñoù cho ñeán gaàn 20 naêm sau môùi
ñöôïc gia ñình ñöa ñi nôi khaùc. Naêm 1959, gia ñình Töû cuøng vôùi ngöôøi baïn
thaân laø Quaùch Taán tieán haønh tìm moät maûnh ñaát khaùc cho chaøng. Sinh
thôøi chaøng raát thích caûnh Ñeøo Son nhöng vì ôû ñoù ñang laø khu quaân söï
thuoäc chính quyeàn Saøi Goøn neân ñaønh phaûi tìm ñeán Gaønh Raùng. Ngaøy
13/1/1959, Töû ñöôïc caûi taùng veà Gaønh Raùng.

Nhö vaäy laø, moät ñôøi thô döõ doäi cuûa nhaø thô coù soá phaän laï kyø Haøn
Maëc Töû ñaõ keát thuùc. Chaøng ñaõ ñöôïc thoûa maõn caùi öôùc ao maø ngaøy
naøo vò phoù soaùi cuûa Tröôøng thô loaïn Cheá Lan Vieân töøng vieát: "Haõy cho
toâi moät tinh caàu giaù laïnh/Moät vì sao trô troïi cuoái trôøi xa/Ñeå nôi aáy
thaùng ngaøy toâi laån traùnh/Nhöõng öu phieàn, ñau khoå vôùi buoàn lo".

(Coøn tieáp)
Traàn Ñình Thu

tim hieu ve thi si Hang Mac Tu

Other related posts: