[SMCC] saigon dau the ki 20 den 1945

Saigon d?u th? k? 20 d?n 1945 : Vi?t Nam th?c t?nh

Nguy?n D?c Hi?p

S?ng mà vô d?ng, s?ng làm chi
S?ng ch?ng luong tâm, s?ng ích gì ?

Nguy?n An Ninh

Ngu?i Pháp d?n Vi?t Nam có d? lo?i thành ph?n xã h?i, t? nhi?u d?a phuong khác 
nhau : công ch?c, trí th?c, di dân l?p nghi?p, d?n di?n, nông tr?i, buôn
bán. Nh?ng ngu?i hi?u bi?t, trí th?c thì ít (nhu T. Holbé, E. Huber, L. Finot, 
J. Janneau, Aymonier, Malleret, Cadière, Landes, Yersin, Monin...) nhung
da s? dông d?o hon c? là gi?i di dân l?p nghi?p, buôn bán, quân nhân, tu b?n 
thu?c d? m?i thành ph?n giai c?p, chính ki?n (b?o hoàng, c?ng hòa), tôn giáo
(công giáo, tin lành), ch?ng t?c (Pháp, Corse, Phi thu?c Pháp). Ngu?i Corse 
thu?ng b? ngu?i Pháp coi là quê, ít h?c th?c chua th?m nhu?n van minh Pháp,
d?n Saigon khá dông. Vì th? s? ph?n ?ng c?a h? qua các dòi h?i nguy?n v?ng c?a 
ngu?i Vi?t là ch?ng d?i và mu?n gi? d?c quy?n và qua dó chính quy?n Nam
K? h?u nhu d?u áp d?ng chính sách dàn áp là m?t s? sai l?m to l?n c?a ngu?i 
Pháp ? Nam K? nói riêng và Dông Duong nói chung. H? di ngu?c trào luu gi?i
thu?c d?a nh?t là trong giai do?n gi?a th? k? 20 và d? l?i h? qu? nhi?u d? máu 
và d?u tranh ý th?c h? lâu dài ? Vi?t Nam. 

Nhu dã nói ngoài s? ít nh?ng công ch?c, lu?t su, bác si hay trí th?c nghiên 
c?u, chúng ta có th? th?y thành ph?n da s? nh?ng ngu?i Pháp di qua Nam K? nói
riêng và Dông Duong nói chung qua s? nh?n xét c?a ông Raoul Postel vào nh?ng 
nam c?a th?p niên 1880 khi ông d?n Saigon làm vi?c nhu sau (14) :

« Th? thì "xã h?i ngu?i Âu" ? Saigon là gì ? Câu tr? l?i c?a chúng tôi s? hàm 
ch?a m?t vài vùng t?i.

Tru?c h?t ph?i hi?u gi?i ngu?i Âu ? Sài Gòn, h?u nhu ít có ngo?i l?, g?m ngu?i 
d? m?i nu?c và d? h?ng ngu?i, h? c? g?ng làm l?i cu?c d?i, xây d?ng l?i s?
nghi?p, tìm cách xóa di nh?ng tì v?t, tai ti?ng trong quá kh? : b?n có th? th?y 
rõ di?u này khi quan sát các d?ng thái, th? do?n, nh?ng câu chuy?n ba hoa,
nh?ng c? ch? v?n vã mà h? bi?u duong, nhu d? tang giá tr? d?i v?i gia dình hay 
ch? n?, d?i v?i c? huong xa v?i hay xã h?i g?n k?. H? ranh mãnh nhu hi?n
thân c?a s? d?i tr?y, khéo léo nhu tay t? d?o d?c gi?, tôi không dám nói c?a s? 
sám h?i. H? là l?p bèo b?t c?a m?u qu?c và Châu Âu trôi d?t t?i dây. Ngoài
tr? m?t vài tru?ng h?p hi?m hoi có nhân thân dàng hoàng, ba ph?n tu thuong gia 
dã t?ng nhi?u phen phá s?n hay làm an l?n b?i.

N?u ph?i áp d?ng lu?t pháp m?t cách chi li, thì môt n?a trong s? h? ph?i b? 
tr?c xu?t ra kh?i thu?c d?a. Phong hóa c?a h? cung th?p kém nhu m?c d? chân
th?c. S? vô luân tro tr?n du?c phô bày gi?a thanh thiên b?ch nh?t. Tôi không 
mu?n dào sâu v?n d? xem ai dã làm hu ai, ngu?i Pháp dã làm cho ngu?i Á Châu
suy d?i d?o d?c, hay chính ngu?i châu Á ti?p xúc v?i ngu?i Pháp dã h? hóa h? 
nhung tôi xin cam doan là chính ngu?i Pháp dã làm thoái hóa nòi gi?ng b?n
x?, v?n d? b? vàng b?c ti?n tài mê ho?c, nhung phong t?c c?a h? còn tuong d?i 
thu?n khi?t noi nào ngu?i Pháp chua thâm nh?p hay còn ít thâm nh?p. Ph?i
dau lòng ch?p nh?n s? th?t ?y b?i vì guong x?u là do k? chi?n th?ng, k? c? t? 
c?p cao nh?t. Làm sao còn ng?c nhiên khi th?y thu?c d?a không ti?n lên du?c.
M?t nu?c không có luân thu?ng d?o lý thì t?t nhiên roi vào vòng sa d?a.

Xã h?i thu?c d?a ch? h?c dòi t? chính qu?c nh?ng cái táo t?n, nh?ng thói hu t?t 
x?u ; ngoài ra thì nhìn dâu cung th?y v?n d?. Ngu?i ta không h? vun tr?ng
ngh? thu?t, vì bi?ng nhác hay vì b?n b?u : ngu?c l?i thì ? các sòng b?c, mà 
chính quy?n thu?c d?a dành d?c quy?n khai thác, các thuong gia b? cháy túi
nhu choi, còn quân nhân và công ch?c thì thua b?c, dua nhau m?c n?.»

Nh?ng th?p k? d?u th? c?a k? 20 dánh d?u s? h?c h?i và th?c t?nh c?a con ngu?i 
Vi?t Nam m?t th? h? sau giai do?n d?u d?i di?n, di?u ch?nh, thích nghi v?i
cú "s?c" d?i thay m?nh m? toàn di?n khi mà ngu?i Pháp d?n noi, t?o l?p m?t môi 
tru?ng van hóa, chính tr?, xã h?i, kinh t? hoàn toàn m?i l? trên m?nh d?t
Nam K?. Ý th?c h? phong ki?n v? chính tr? và tu tu?ng si-nông-công-thuong, v? 
xã h?i - kinh t? dã b? thách d? và b? s?p d? hoàn toàn, d?u tiên ? Nam K?
và nhi?u nam sau ? Trung K? và B?c K?. Các nhà báo, nhà van hóa, trí th?c vào 
Nam h?c h?i, làm vi?c và t? d?y qua Pháp tìm du?ng canh tân, d?t nu?c. 

Canh tân tru?c h?t là thay d?i tu tu?ng si-nông-công thuong, ?nh hu?ng c?a T?ng 
nho ng? tr? xã h?i Vi?t Nam t? nhi?u th? k?. M?t cu?c d?i d?i trong dó s?c
m?nh kinh t?, nang l?c qu?c gia là hoàn toàn d?a vào t?ng l?p có tinh th?n th?c 
d?ng, thuong m?i, công ngh?, s?n xu?t, m?o hi?m và nang d?ng. T? báo qu?c
ng? ph?n ?nh tinh th?n m?i này là t? Nông c? mín dàm xu?t b?n nam 1901, nam d?u 
c?a th? k? m?i, th? k? 20.

V? phuong di?n b? m?t phát tri?n thành ph?, Saigon ti?p n?i v?i s? xây d?ng các 
co s? theo s? dòi h?i c?a ngu?i Pháp t? khi h? d?n d?nh cu, thi?t l?p co
s? thuong m?i, l?p d?n di?n, xây d?ng xu?ng hãng, hay di?u hành qu?n lý gu?ng 
máy m?i du?c thi?t l?p và xây d?ng t?i Nam K? trong vòng m?y ch?c nam qua.
Nhà hát m?i c?a thành ph? du?c xây vào nam 1900 b?i công ty ki?n trúc c?a Félix 
Ollivier, Ernest Guichard và Eugène Ferret, v?i m?t ti?n c?a nhà hát gi?ng
tòa nhà Petit-Palais ? Paris. Ngày 15/1 nam 1910, nhà hát du?c khánh thành v?i 
s? tham d? c?a hoàng t? Dan M?ch Prince Waldemar. 
a

Saigon 1903 - trích t? h?i ký c?a Paul Doumer
(ngu?n: 
flickr).
D? ý du?ng xe l?a Saigon - M? Tho b?t d?u 
t? b?n Francis Garnier (B?ch D?ng) lên tr?m chính
? trung tâm r?i di M? Tho. Ch? B?n Thành lúc này chua có, 
du?ng vào Ch? L?n ch? có 2 ng? : ng? d?c b? r?ch arroyo chinois 
(kênh Tàu H?) g?i là route basse (du?ng du?i) và ngã bên trên g?i là
route haute (du?ng trên, nay là Nguy?n Trãi)
vì con du?ng Gallieni (Tr?n Hung D?o) di qua khu kinh r?ch,
ru?ng c?a Nhon Hòa Xã và Tân Hòa Xã di Ch? L?n chua có.

Sau nhi?u nam tranh cãi, cu?i cùng d?a di?m và d? án xây tòa th? s?nh thành ph? 
du?c H?i d?ng qu?n h?t ch?p nh?n. Tòa th? s?nh du?c xây t? nam 1901 d?n
1908 trên m?t vùng d?t cao ? cu?i du?ng Charner (Nguy?n Hu? ngày nay), nhìn 
xu?ng t?n d?u du?ng ? g?n sông Saigon. Tháng 2 nam 1909, dúng 50 nam sau khi
Pháp chi?m thành Saigon, tòa th? s?nh thành ph? du?c khánh thành du?i s? hi?n 
di?n c?a toàn quy?n Dông Duong.

Ông Jean Bouchot, giám d?c d?u tiên c?a vi?n b?o tàng Musée Blanchard de la 
Brosse (nay là vi?n b?o tàng l?ch s?), tr? s? trong vu?n bách th?o, là ngu?i
d?u tiên d? ý d?n các tu li?u liên quan d?n l?ch s? vùng Saigon. Các bài c?a 
ông trên T?p chí c?a H?i nghiên c?u Dông duong (Bulletin de la Société des
études indochinoises) nhu "La naissance et les premières années de Saïgon" (5) 
(6) (7) là tu li?u quý v? Saigon trong giai do?n d?u lúc Pháp d?n. Ông cung
là ngu?i khám phá ra m? dá ti?n s? ? Xuân L?c, t?nh Biên Hòa (D?ng Nai). 

B?o tàng Blanchard de la Brosse thành l?p vào nam 1929, còn g?i là b?o tàng H?i 
nghiên c?u Dông duong. Ý d?nh thành l?p b?o tàng dã có t? nam 1882 khi H?i
d?ng qu?n h?t d?ng ý trên nguyên t?c qua d? ngh? c?a giáo su Milne-Edwards. H?i 
Nghiên c?u Dông duong lúc này c?n có m?t noi d? luu tr? tu li?u, hi?n v?t
kh?o c? Khmer, Cham, etc... Trong th?i gian t? 1882 d?n 1929, b?o tàng t?m th?i 
ph?i di chuy?n ? nhi?u noi, nhu mu?n m?t nhà (1904) ? 140 du?ng Pellerin
(nay là Pasteur), ? s? 16 rue Lagrandière (Lý T? Tr?ng) tru?c khi d?i d?n d?a 
di?m trong vu?n bách th?o (7). Trong s? các h?i viên c?a H?i nghiên c?u Dông
Duong ? Saigon du?c nhi?u ngu?i bi?t sau này có các ông Aymonier, bác si 
Mougeot, Truong Vinh Ký, Truong Minh Ký, Paulus C?a, A. Landes, bác si Dejean
de la Batie, Lê Van Thông, ki su Thévenet, Henri Marchal, Georges Maspero, 
Nguy?n Van C?a (ch? nhà in Nguyen Van Cua).

Nam 1906 là nam chùa Da Kao làm l? khánh thành. Dây là chùa v?i ki?n trúc d?c 
thù c?a ngu?i Hoa, ? g?n trung tâm thành ph? Saigon, th? Ng?c Hoàng thu?ng
d?, Quan Âm, Th? d?a, Thành hoàng d?, Quan Phu t?, Thiên tu?ng, Thanh long d?i 
tu?ng... Chùa do m?t ngu?i Hoa ki?u tên là Luu Minh b? ti?n ra xây t? nam
1900. Tuong truy?n là nh? th?n thánh phù h?, ông dã thoát kh?i Trung qu?c sau 
khi b? k?t án chung thân t?i gi?t em c?a ông và dã th? s? tr? on. Ông xây
chùa ? v? trí ngay noi m?t cây c? th? dã b? xét dánh d? mà các ngu?i trú mua 
du?i g?c cây không b? h? h?n gì. Th?t s? thì không dúng v?y vì sau dó ông
dã di Trung qu?c nhi?u l?n không h? h?n gì và ông xây d? phù h? công vi?c làm 
an c?a ông và ông có l?i ích trong dó. Chùa du?c xây ? v? trí tru?c dó là
m?t mi?u c? mà ta v?n còn th?y m?t tu?ng du?i g?c cây c? th? (8).

D?u th? k? 20, trong các công trình xây d?ng có nhà th? Huy?n Si ? góc du?ng 
Frère Louis (Nguy?n Trãi ngày nay, Frère Louis Gaubert là ngu?i l?p ra tru?ng
Taberd) và du?ng Frères Guillerault (Tôn Th?t Tùng). Nhà th? do ông Huy?n Si, 
xây xong vào nam 1905. Ông Huy?n Si, tên th?t là Lê Phát D?t (1841-1900),
ngu?i Saigon s?ng ? khu C?u Kho g?n dó. Ông Huy?n Si theo d?o Ki tô, h?c latin, 
qu?c ng?, Pháp ? tru?ng dòng. Th?i k? Pháp ban d?u d?n ? mi?n Nam, nh?ng
ngu?i có ch? nghia nhu ông du?c tr?ng d?ng. Ông du?c c? làm Thông phán ? Tân 
An. Trong th?i gian ? Long An, ông tr? nên giàu có qua các d?t dai ru?ng lúa
ông mua lúc Pháp bán các d?t dai d? phát tri?n canh tác v?i giá r?t r?. 

Th?i dó ? mi?n Nam có câu " nh?t Si, nhì Phuong, tam Xu?ng, t? D?nh ". Ông là 
ngu?i giàu nh?t trong b?n ngu?i giàu ? Sài Gòn và Nam K?. Th? nhì là D? H?u
Phuong, làm t?ng d?c. Th? ba là Lý Tu?ng Quan, ngu?i Minh Huong, t?c danh là H? 
Xu?ng, và th? tu là ông H? tru?ng tên là D?nh, g?i là H? D?nh. D? nh? l?i
vùng mình sinh tru?ng tru?c dây, ông Huy?n Si tài tr? xây t?i Saigon g?n khu 
C?u Kho m?t nhà th?, nay mang tên ông. Ông m?t tru?c khi nhà th? du?c xây
xong. Ông cung là ông ngo?i c?a bà Nam Phuong hoàng h?u, v? c?a v? vua cu?i 
cùng Vi?t nam, vua B?o D?i.

Ch? B?n Thành, còn g?i là Ch? M?i, du?c hãng th?u Brossard et Mopin xây vào nam 
1912 (tháng 3 1914 thì hoàn t?t) ? vùng trung có d?m nu?c b? l?p di g?i
là marais Boresse (ao B? R?t), thay th? Ch? V?i trên du?ng Charner (Nguy?n 
Hu?). Ch? V?i vì th? du?c g?i tên là Ch? Cu, hi?n nay v?n còn, nhung nh? hon
so v?i tru?c. Ch? B?n Thành du?c khai truong tung b?ng trong 3 ngày 28, 29 và 
30 tháng 3 nam 1914, v?i pháo bông, và nhi?u ngu?i t? l?c t?nh d? v? tham
d? (3).

Ngay t?i góc du?ng Catinat (D?ng Kh?i) và Quai de Belgique (b?n B?ch D?ng) là 
khách s?n Majestic, khách s?n sang nh?t Dông nam Á d?u th? k? 20. Khách s?n
Majestic, xây nam 1925 theo ki?u nhà ngh? vùng Riveria (mi?n nam Pháp) v?i ki?n 
trúc baroque, do m?t ngu?i thuong gia giàu có ngu?i Minh huong g?c Phúc
Ki?n d?u tu xây d?ng : ông H?a B?n Hòa (Jean Baptiste Hui Bon Hoa) hay còn g?i 
v?i tên thân m?t là chú H?a. Chú H?a, cung nhu m?t ngu?i Minh huong g?c
Tri?u Châu giàu có khác cùng th?i là Quách Dàm, l?p nên s? nghi?p t? lúc hàn vi 
nghèo khó, có nhi?u ti?m c?m d? và b?t d?ng s?n ? nhi?u noi trong Saigon
- Ch? L?n và kh?p Nam K? l?c t?nh. B?nh vi?n Saigon, T? Du, khu bi?t th? du?ng 
Lý Thái T? (nay là nhà khách chính ph?) là do H?a B?n Hòa xây. Bi?t th?
tu gia gia dình ông ?, trên du?ng Phó D?c Chính, nay là Vi?n b?o tàng m? thu?t 
thành ph?.

Trên các du?ng Catinat (D?ng Kh?i), Bonard (Lê L?i), Kinh l?p (Charner, Nguy?n 
Hu?), rue d'Espagne (Lê Thánh Tôn), MacMahon (Nam K? kh?i nghia) có các
c?a ti?m v?i d?ch v? m?i nhu xu?t b?n sách báo, bán sách, v?, thu?c tây, ch?p 
và r?a ?nh, tu v?n lu?t pháp và van phòng các công ty b?t d?u thay th? các
c?a hàng c?a ngu?i Hoa. Trên du?ng rue d'Espagne có m?t nhà in tên là Tr?n 
Tr?ng C?nh (112 rue d'Espagne), noi dây cung là tr? s? c?a báo L'Ere nouvelle
do Cao H?i D? làm giám d?c, ch? bút là Vu Dình Dy. Báo xu?t b?n nam 1926. Trong 
ph?n qu?ng cáo c?a báo Th?i d?i m?i, ta có th? th?y các co s? kinh doanh,
kinh t?, d?ch v? c?a ngu?i Vi?t và Hoa ? Saigon - Ch? L?n và các t?nh (18).
b

Góc du?ng Adran 
(H? Tùng M?u, ch? Cu)

L'Ere nouvelle (Th?i d?i m?i) là báo c?a D?ng Lao D?ng An Nam (Parti 
travailliste Annamite) do ông Cao Tri?u Phát sáng l?p, Cao Tri?u Phát sau này 
là d?i
bi?u qu?c h?i Vi?t Nam dân ch? C?ng hòa, c? v?n ?y ban kháng chi?n Nam B?. S? 
116 du?ng MacMahon là van phòng c?a lu?t su Phan Van Tru?ng, khách s?n Nam
Vi?t khách l?u (Hotel d'Annam) ? s? 72-80 du?ng Kinh l?p (Boulevard Charner) do 
ông Hu?nh Hu? Ký làm ch?, góc du?ng Catinat và Bonard là ti?m thu?c tây
L. Solirene (18). S? 118 du?ng Catinat là ti?m bán máy ?nh và r?a phim, Photo 
Nadal (17) (sau này có d? l?i các b? suu t?p hình ?nh xua vùng Saigon - Ch?
L?n, xem (4)). D?c du?ng Ohier (Tôn Th?t Thi?p ngày nay) có r?t nhi?u ti?m c?a 
ngu?i ?n (ngu?i Pháp g?i là Chetty, Vi?t g?i là Ch?t) cho vay ti?n (17).

Van phòng c?a công ty Bùi K? Lu?n & Fils ? góc du?ng Boulevard de la Somme (Hàm 
Nghi) và Pellerin (Pasteur) chuyên s?a xe hoi, s?a máy in, s?a máy tàu,
b?t di?n nhà, dóng tàu hoi và tàu khói. Saigon-Auto c?a ông Tang Quang Di 
chuyên bán ph? tùng xe hoi nhu Citroen, d?u MobilOil. ? 19-21 du?ng Amiral Roze
(Truong D?nh). Tòa so?n c?a t? báo N? Gi?i Chung xu?t b?n nam 1918 cho ph? n? 
n?m ? du?ng Taberd (Nguy?n Du). Tu?n báo n?y còn tên là Fémina Annamite,
do bà Nguy?n Th? Ng?c Khuê (Suong Nguy?t Anh), con gái c?a c? Nguy?n Dình 
Chi?u, làm ch? nhi?m. 

Không xa noi này là tr? s? báo Nông C? Mín Dàm ? s? 12 du?ng rue Cap St Jacques 
(sau là rue Filippini, ngày nay là du?ng Nguy?n Trung Tr?c). G?n tr? s?
c?a báo Nông C? Mín Dàm là tòa so?n t? Dông Pháp th?i báo (Le Courrier 
Indochinois) do ông Di?p Van K? mua l?i c?a ông Nguy?n Kim Dính nam 1927. Tòa 
so?n
c?a báo Dông Pháp th?i báo n?m ? góc du?ng Filippini (Nguy?n Trung Tr?c) và rue 
d'Espagne (Lê Thánh Tôn). Dông Pháp th?i báo ra nam 1923 có khuynh hu?ng
thân chính ph?, nhung t? khi ông Di?p Van K? làm ch?, t? báo tr? nên c?p ti?n. 
Trong s? nh?ng c?ng tác viên c?a báo là các ông T?n Dà Nguy?n Kh?c Hi?u,
Dào Trinh Nh?t, Phan Khôi, Tr?n Huy Li?u. Nam 1929, Di?p Van K? thay t? Dông 
Pháp th?i báo b?ng t? nh?t báo Th?n chung.

Sau hon 40 nam t? lúc Pháp chi?m Saigon, lúc này ch? qu?c ng? dã du?c ph? bi?n 
? Nam K? l?c t?nh, r?ng rãi nh?t là ? các thành ph?. Hai t? báo qu?c ng?
có ti?ng tam c?a ngu?i Vi?t làm ch? bút d?u th? k? 20 là t? Nông c? mín dàm 
(1901) và t? L?c t?nh tân van (1907). L?c t?nh tân van do Nguy?n Chánh S?c
làm ch? bút, m?t ngu?i v?a gi?i Hán h?c và Tây h?c. T? Nông c? mín dàm (ch? Hán 
nghia là "u?ng trà bàn chuy?n làm ru?ng và di buôn") ch? y?u nói v? nông
nghi?p và thuong m?i, ph?n ?nh Nam K? th?i dó (cung nhu tru?c kia và ngày nay) 
phát tri?n sung túc là nh? canh nông (mà g?o là quan tr?ng nh?t) và thuong
m?i. Ch? nhi?m là ông Paul Canavaggio, m?t thuong gia ngu?i Pháp, và trong s? 
các ch? bút c?a t? báo có ông Gilbert Tr?n Chánh Chi?u, Nguy?n Chánh S?c
nh?ng ngu?i gi?i Tây h?c nhung cung r?t d?m truy?n th?ng Vi?t Nam và hi?u Hán 
h?c. Nông c? mín dàm du?c coi là t? báo kinh t? d?u tiên b?ng ch? qu?c ng?.

Ngu?i Vi?t b?t d?u tham gia vào các ho?t d?ng thuong m?i, k? ngh? và nhi?u 
ngu?i dã thành công. Phong trào Minh Tân do ông Tr?n Chánh Chi?u phát d?ng d?
c?i cách tu tu?ng, suy nghi, canh tân cách s?ng, van hóa b?t d?u lan ra nhi?u 
t?nh. Ông có liên h? và giúp d? phong trào Dông Du c?a Phan B?i Châu và Duy
Tân c?a Phan Châu Trinh. V? kinh t?, ông kêu g?i các ngu?i Vi?t t? nhà nông, 
di?n ch?, công ch?c, mau th?c t?nh, dem ti?n c?a d? hùn h?p buôn bán, d?u
tu vào các ho?t d?ng thuong m?i c?nh tranh v?i ngu?i Hoa và ?n. Trong lãnh v?c 
kinh t?, ngoài các d?c quy?n c?a chính ph? các m?t hàng có ngu?n l?i thu?
l?n, nhu ru?u, thu?c phi?n, mu?i thì các lãnh v?c khác d?u t? do c?nh tranh. 
Nhung trong s? nh?ng phuong th?c canh tân giúp ngu?i Vi?t thì phuong pháp
t?y chay hàng hóa, d?ch v? ngu?i Hoa c?a phong trào Minh Tân mà có lúc x?y ra 
nhi?u l?n dã không có hi?u qu? và có hu?ng tiêu c?c không dúng. 

M?c Thuong c? lu?n trong báo Nông c? Mín dàm ? trang nh?t tuyên chi?n v?i tu 
tu?ng t? dân (si, nông, công, thuong) dã an sâu vào suy nghi c?a ngu?i Vi?t
v?i l?i kh?ng d?nh : S? d?i thuong là d? nh?t cách giúp cho dân phú qu?c cu?ng, 
d?ng th?i hu?ng d?n các thuong nhân Vi?t Nam cách giao thuong buôn bán
và khuy?n khích, kêu g?i h? doàn k?t d? c?nh tranh v?i các thuong nhân Hoa ki?u 
và ?n ki?u. Tr?n Chánh Chi?u l?p t? h?p "Minh Tân công ngh?" v?i Minh Tân
khách s?n, hãng xà bông Can Can (con v?t), ti?m "M?ng Ti?n Trà" ? Sài Gòn và 
l?p "Duy Tân l? quán" ? M? Tho (16). Các co s? này du?c dùng d? ?ng h? các
nhà yêu nu?c ho?t d?ng, giúp d? phong trào Minh Tân, Duy Tân và Dông Du. Tài 
s?n, tài chánh c?a cá nhân ông, ông d?u không ng?i d? vào trong công cu?c
canh tân d?t nu?c. Cùng chí hu?ng v?i ông trong phong trào Minh Tân là Nguy?n 
An Khuong có khách s?n "Chiêu Nam L?u" ? trung tâm Saigon, du?ng Nguy?n Hu?
g?n ch? Cu. 

Vì ra m?t ?ng h? và khuy?n khích phong trào Dông Du và Duy Tân, ông Gilbert 
Tr?n Chánh Chi?u, m?c d?u có qu?c t?ch Pháp, dã b? theo dõi và cô l?p. Sau v?
kh?i lo?n c?a Phan Xích Long, nam 1917 ông b? tình nghi có dính líu và b? Pháp 
qu?n thúc ? quê nhà R?ch Giá. Lúc này ông dã già y?u, nhân d?p cu?c tranh
c? dân bi?u d?i di?n Nam K? vào qu?c h?i gi?a lu?t su ti?n b? Monin và quy?n 
th?ng d?c Nam K? Outrey, ông dã g?ng gu?ng di b?u cho Monin và tru?c khi m?t
dã nói " C'est ma dernière cartouche " (Dây là viên d?n cu?i cùng c?a tôi) 
(16). Ngày nay trong Ch? L?n, có ch? Tr?n Chánh Chi?u mang tên ông.

D?u th? k? 20 cung xu?t hi?n nhà in và nhà sách c?a ông Albert Portail. Nhân 
viên m?t hãng in, ông du?c g?i qua Saigon làm vi?c vào nam 1905. Không lâu
sau dó, ông mua l?i m?t hãng in khác ? Saigon. Hãng in này có m?t nhà sách trên 
du?ng Catinat. Hãng in và các nhà sách c?a ông ? nhi?u noi dã phát hành
và phân ph?i bán sách trên toàn cõi Dông Duong trong n?a d?u th? k? 20. Nhà 
sách c?a ông ? Saigon r?t l?n, m?t ph?n c?a nhà sách Albert Portail hi?n nay
là nhà sách Xuân Thu trên du?ng D?ng Kh?i.

Qua báo chí và sách v? b?ng ch? qu?c ng?, tu tu?ng và van h?c du?c ph? bi?n d?n 
qu?n chúng. Ngoài nh?ng thông tin v? ti?n b? trong các lãnh v?c nông nghi?p,
báo Nông c? mín dàm cung dang các truy?n sáng tác và d?ch, ngay c? các tác ph?m 
c? di?n c?a Trung qu?c nhu Tam qu?c chí b?ng qu?c ng?, du?c dang nhi?u
k? h?p d?n b?n d?c kh?p Nam K? l?c t?nh. Bây gi? không ph?i ch? gi?i h?c th?c 
si phu m?i du?c có ti?p c?n d?n thông tin, van h?c mà t?t c? t?ng l?p trong
xã h?i k? c? gi?i bình dân. Báo dang nh?ng v? tu?ng hát b?i c?i cách theo tân 
th?i (ti?n thân c?i luong) nhu các v? Vì nghia quên nhà, Báo nghia n?i ti?ng
c?a H? Bi?u Chánh vào nam 1917 (13). V? k?ch tu?ng Vì nghia quên nhà (so?n cùng 
v?i Lê Quang Liêm) sau dó du?c di?n ? r?p Eden, Saigon, gây ra cu?c tranh
lu?n v? hát b?i và k?ch hát c?i cách báo hi?u s? ra d?i c?a c?i luong mà ta 
bi?t ngày nay. Nam 1920, doàn Tân Th?nh dã dùng ch? "c?i luong" d?u tiên d?
di?n các v? k?ch c?i cách này. Theo ông H?a Hoành thì (11) :

« Truy?n Tàu du?c d?ch ra l?n d?u tiên ? nu?c ta t? nam 1904, dó là b? Tam Qu?c 
Chí, du?c dang trên t? báo Nông C? Mín Dàm. T? dó, nhi?u ngu?i có ki?n th?c
Hán van và ch? Qu?c ng? liên t?c d?ch cho d?n nam 1932. Trong s? hon 30 d?ch 
gi? thì Tr?n Phong S?c là m?t ngu?i d?ch nhi?u b? nh?t (g?n 20 b?), gây ?nh
hu?ng l?n lao cho c? dân chúng Nam K? vào d?u th? k? n?y. ?nh hu?ng truy?n Tàu 
dã góp ph?n hình thành m?t nhon sinh quan d?c bi?t c?a ngu?i dân mi?n Nam
mà nét luân lý n?i b?t qua các câu châm ngôn Tr?ng nghia khinh tài, anh em bè 
b?n an ? v?i nhau có th?y chung, tru?c sau không thay d?i. Trong cu?c s?ng,
h? g?p b?t bình thì ra tay can thi?p, c?u giúp : Ki?n nghia b?t vi vô dõng gi? 
(th?y di?u nghia không ra tay hành d?ng không ph?i k? anh hùng), ho?c Ho?n
n?n tuong c?u, sanh t? b?t ly. (có nghia là s? giúp d? l?n nhau khi lâm ho?n 
n?n, s?ng ch?t có nhau khi dã th? làm b?n.) ». 

Các nhà báo cung l?p ra H?i Ái h?u các nhà báo Nam K?, AJAC (Amicale des 
Journalistes Annamites de Cochinchine). H?i tru?ng là Nguy?n Van Sâm, ch? nhi?m
báo Ðu?c nhà Nam. Tr? s? h?i quán AJAC t?a l?c ? góc du?ng La Grandière (Lý T? 
Tr?ng ngày nay), và Aviateur Garros (Th? Khoa Huân). Nguy?n Van Sâm có lúc
dã ra tranh c? và d?c c? vào H?i d?ng qu?n h?t, nhung sau vì AJAC ch?ng Pháp 
nên b? b?t vào tù trong m?t th?i gian.

H?i khuy?n h?c Nam K? (Société d'Enseignement Mutuel de Cochinchine) t?a l?c ? 
s? 34 du?ng Aviateur Roland Garros (nay là du?ng Th? Khoa Huân). H?i do
ông Bùi Quang Chiêu thành l?p. Ngoài nh?ng bu?i nói chuy?n v? các d? tài k? 
thu?t, nông nghi?p, van hóa. b?ng hai th? ti?ng Pháp hay Vi?t do các di?n gi?
ngu?i Pháp hay ngu?i Vi?t trình bày. Noi dây ngày 25 tháng 1 nam 1923, ngu?i 
thanh niên yêu nu?c Nguy?n An Ninh dã có bài nói chuy?n n?i ti?ng b?ng ti?ng
Pháp v?i d? tài "Chung dúc m?t n?n h?c th?c cho dân An Nam".

Nguy?n An Ninh, con c? Nguy?n An Khuong, ngu?i trong phong trào Minh Tân canh 
tân d?t nu?c cùng th?i v?i Gilbert Tr?n Chánh Chi?u. Nguy?n An Ninh d? c?
nhân lu?t ? Pháp, th?m nhu?n tu tu?ng c?ng hòa t? do c?a cách m?ng Pháp. Ông là 
ngu?i d?u tiên d?ch quy?n Contrat social (Kh? u?c xã h?i) c?a Jean-Jacques
Rousseau. Ông Tr?n Van Giàu, ngu?i dã t?ng g?p Nguy?n An Ninh, dã t? ông nhu 
sau : " Ngu?i anh Ninh, tóc ch?m vai, m?t sáng nhu sao, ti?ng trong nhu chuông
" (10). Còn Vuong H?ng S?n thì vi?t (15) :

" Theo tôi nh?, ông Ninh ngu?i ch?c da, ch?c th?t, n?m th?p d?u d?n nhung không 
dáng g?i lùn, ông có b? ngang, m?t d? h?ng vì có du s?c kh?e. tóc den nháy
và th?t nhi?u, ông lang xê m?t d? tóc dài xù x? kh?i ót và thanh niên d?i dó 
d?a nào có ít nhi?u tâm s? nhu tôi d?u b?t chu?c g?i ki?u phi lô x?p à la
mode de Nguy?n An Ninh, cái ki?u hippy nhu bây gi? dâu ph?i là m?i m?. C?p m?t 
c?a ông sáng có sao, dôi lông mày th?t r?m. Khi ông nhíu l?i, trông ngu?i
oai phong d?y ngh? l?c. Th? mà ông hi?n nhu c?c b?t, mi?ng luôn luôn tuoi cu?i 
tha th?, và an nói r?t có duyên."

Các bài nói chuy?n sau dó c?a ông v? d? tài thanh niên và d?t nu?c cung dã thu 
hút r?t nhi?u ngu?i dân d?n nghe. Cung vì m?t trong nh?ng bài nói chuy?n
ngày 15 tháng 10 1923 này b?ng ti?ng Pháp v?i d? tài U?c v?ng c?a thanh niên An 
Nam c?a Nguy?n An Ninh, mà chính quy?n Pháp dã d? ý d?n ông và viên toàn
quy?n Cognacq dã g?i ông lên g?p và c?nh cáo. Trong bu?i g?p m?t và tranh lu?n 
gi?a hai ngu?i trong van phòng toàn quy?n, ông Cognacq dã c?t ngang ông
Ninh v?i l?i nói : « II ne faut pas d'intellectuels en ce pays » ("? x? này 
không c?n có trí th?c") và cho bi?t là H?i khuy?n h?c ph?i lo?i ông Ninh ra,
n?u không H?i s? b? gi?i tán. S? ti?n 3000 d?ng (piastres) tr? c?p c?a chính 
ph? hàng nam cho H?i b? rút l?i và nh?ng ngu?i t? ch?c trong H?i dã m?i ông
Ninh nói chuy?n d?u b? khi?n trách.

Không nao núng, không lâu sau, ngày 10/12/1923 Nguy?n An Ninh xu?t b?n t? báo 
La Cloche fêlée (Chuông rè) do Eugène Dejean de la Batie d?ng tên làm ch?
nhi?m. Chuông rè ra sau t? Le Courrier Indochinois (Dông Pháp th?i báo) ch? ra 
tru?c dó cùng nam vào ngày 2/5/1923 n?i ti?ng mà sau này Di?p Van K? dã
mua l?i và cu?i cùng d?i tên t? Dông Pháp th?i báo thành t? Th?n Chung vào nam 
1929. Nhung t? La cloche fêlée ch?u r?t nhi?u khó khan, nh?t là ít ai dám
ch?u in báo c?a ông. Nguy?n An Ninh h?u nhu vi?t bài hoàn toàn cho t? báo, m?t 
mình mang di in và t? minh di bán báo ? các du?ng ph? trên Saigon : du?ng
Catinat, Bonard, rue d'Espagne, Pellerin...

Vuong H?ng S?n nói v? Nguy?n An Ninh bán báo ? Saigon ? tru?c nhà hàng tàu Yeng 
Yeng d?u du?ng Pellerin (Pasteur ngày nay) ? Ch? Cu, noi có bán com Tây
r? mà nhi?u ngu?i d?n an (d?c bi?t có món bò Chateaubriand n?i ti?ng) nhu sau :

" Nhung m?i tu?n vào kho?ng tháng hai tháng ba tây nam 1926 c? m?i th? hai và 
th? nam l?i b?y tám gi? t?i không sót ngày nào, ai mu?n g?p Ninh c? l?i tru?c
nhà hàng Yeng Yeng thì g?p, không tr?t b?a nào... Tru?c khi giáp m?t ch? em, 
tôi thu?ng mua m?t t? Chuông Rè d? l?y le. Nhung ông Ninh sau khi bán cho
tôi d?u d?u, l?i l?m tu?ng, cho tôi dúng là nhà ái qu?c có gan, không n?a cung 
m?t tay c? nào dó có s?n trong d?u. M?t dôi khi sau khi nh?n c?a tôi m?t
c?c b?c ti?n mua báo, ông ch?ng báo qua tay trái và chìa tay m?t b?t tay tôi 
ni?m n? nhu hai b?n tuong tri cách m?t lâu ngày. Có m?y l?n tôi th?ng th?ng
kéo tay m?i ông vô dùng com Yeng Yeng, nhung ông l?c d?u lia l?a, x? m?t d?c 
ti?ng Tây cám on không ng?t, và t? v? c?m d?ng th?t tình. Nói cho dúng lúc
?y ai ai d?u ngán ông Ninh và không dám giao thi?p công khai, vì s? liên l?y 
không nh?. Riêng tôi, tôi l?i nghi l?i. Lúc b?y gi? chua ai bi?t là nhà ái
qu?c dám hy sinh tánh m?ng nhu ngày nay dã rõ, lúc ?y ông là ngu?i ai cung e dè 
không dám l?i g?n, tr? nh?ng ngu?i cùng m?t ch? nghia v?i ông, Vi?t Tha,
Le Jean de la Bâtie, Paul Marchet, vân vân. Còn tôi, tôi v?n ph?c ông th?t tình 
..." 

Không lâu sau, Nguy?n An Ninh b? b?t sau bu?i mít tinh ? vu?n Xóm Lách, du?ng 
Lanzarotte (Doàn Công B?u ngày nay), tru?c lúc có cu?c "dón ti?p" ông Bùi
Quang Chiêu t? Pháp v? vào ngày 24/3/1926 t?i nhà R?ng. Bu?i nói chuy?n c?a ông 
Nguy?n An Ninh ngày ch? nh?t 21/3/1926 t?i vu?n xoài nhà bà d?c ph? Nguy?n
T?n Tài (cô ru?t Nguy?n An Ninh (11)) du?ng Lanzarotte (nay là du?ng Doàn Công 
B?u), trong dó có các nhân v?t khác tham d? nhu các ông Phan Van Tru?ng,
Nguy?n Phan Long, Truong Van B?n, Nguy?n T?n Van, T? Thu Thâu, dã thu hút hàng 
ngàn ngu?i. Ông Vuong H?ng S?n dã t? l?i không khí ngày dó nhu sau (15)
:

" Tôi d?c t? truy?n don r?i, hôm sau tôi v?i xách lên dinh thu?ng thu (nay là 
tr? s? b? kinh t?), tìm anh em b?n h?c cu, t?i bãi h?c nam xua, d? r? di nghe
di?n thuy?t. Các anh L.M. Th? (sau tàm d?c ph? ch?t vì b?nh). T.H. Ph?c, Nguy?n 
Ch?, c? hai lên t?i d?c ph? r?i b? ám sát nh?ng nam 1945-1946, nhung anh
nào cung ki?m c? th?i thác, ngu?i m?c di kh?i, ngu?i m?c vi?c nhà, mi?ng thì 
hu?ng ?ng nhung lòng v?n mê say du?ng công danh, mu?n trung thành d? du?c
di?m son và r?t s? có tên trong s? bìa den m?t thám mà ch?m du?ng gia quan t?n 
tu?c. Không r? h? du?c, tôi v? r? anh em cùng ch? tr?. Tôi ch?a ra chú nh?
Nguy?n Van Lu, tôi g?i Lu tiên sinh, vì chú còn di h?c mình r? di nghe vi?c 
qu?c s? không nên. M?t b?n nay dã t? tr?n là Công, hãng Denis Frères, thì chúa
nh?t nào cung ph?i di xem l?, nên tôi không ép. Lão Dân làm cho báo Trung l?p 
và báo Impartial, thì kh?i m?i nó cung d? vì ph?n s? là di l?y tin t?c. Còn
l?i anh Hai C? thì th? b?y nào anh cung trông mãn gi?, trua v? Cây Cui tham 
nhà. Anh C? h?a ch?c ch?n s? tr? ra sáng chúa nh?t 21-3-1926 th?t s?m d? k?p
di v?i tôi và can d?n dôi ba l?n tôi d?ng dì m?t mình th?t vui. Có bi?t dâu vì 
gi? l?i h?a mà xôi chè d?u h?ng. Nói có vong linh bác Nam Hy, ch? nhà tr?,
khi nghe chúng tôi bàn so?n, thì th?m bác h?i : " Vu?n bà d?c ph? Tài ? ch? 
nào, t?i bây ch? cho tao di v?i ". Tôi thua. - D?, bác c? g?i xe kéo tr? nó
nam c?c b?c, bi?u nó ch?y lên du?ng Lanzarotte, ch? nào có ngu?i ta t? t?p dông 
là ch? dó dó.

Và nhu dã nói, xôi chè h?ng bét tôi không d? du?c bu?i di?n thuy?t ngày 
21-3-1926 n?y. Sáng chúa nh?t ?y, tôi th?c th?t s?m, xu?ng an di?m tâm nhà hàng
Vinh L?t ? g?n bên, r?i v? nhà ng?i ch? anh Hai C?. V? chang vu?n bà d?c ph? 
Tài ? t?i Lanzarotte (du?ng Doàn Công B?u), xóm Lách, còn nhà chúng tôi ?
là Ch? M?i Sài Gòn, cái ga xe l?a di?n thì ? mé nhà thuong dô thành, ch? bót Lê 
Van Ken ngày nay. D?ng h? dã gõ tám ti?ng, r?i tám ti?ng ru?i, tôi s?t
ru?t ra vô ngóng ch? mà trông hoài không th?y bóng anh Hai C?. G?n chín gi? 
sáng, anh C? lù lù t? ga xe di?n bu?c qua, tôi không d?i anh vô nhà, l?t d?t
kéo anh ch?y ki?m hai xe kéo nh? kéo l? l? lên du?ng Lanzarotte. Xe ch?y d?n 
d?u du?ng d'Arfeuilles (Nguy?n Dình Chi?u) thì b? ch?n l?i. Thiên h? r?n r?n
tuôn v? nhu nu?c ch?y vì cu?c di?n thuy?t dã bi gi?i tán.

Ngoài du?ng ngu?i ta dông ngh?t, l?p thì lính phú lít, l?p lính ma tà xúm nhau 
h?i thúc b? hành di cho mau, không du?c tùng tam t? ngu, giùm nam giùm ba,
ác nh?t là bi?n Tây, bi?n Chà, d?a c?m roi gân bò, d?a th?i tu-hít, roi nghe 
vùn v?t, ti?ng síp-lê hoót hoót nghe mu?n són dái. Tôi l?y m?t lu?m anh C?
mà không nói l?i nào, kéo tay anh c? chen dám dông bu?c t?i. B?ng g?p anh 
Nguy?n Van L?c Khám L?n, th?y tôi, anh lôi ngo?c l?i mà r?ng : " D?ng vô n?a
th?t công. Dã b? cò bót gi?i tán t? nãy gi?. Ngu?i ta dông quá xá dông, di?n 
gi? nói nh? quá không nghe gì du?c (lúc ?y chua có máy phóng thanh, cung chua
bi?t dùng loa d? nói). D.M, Tây phách quá, m?y th?ng Chà dáng ghét c? ru?t theo 
dân nào an m?c lùi xùi mà dánh ch?i hoài ".

Ba ngày sau, ngày 24/3/1926 cung dáng nh? trong l?ch s? Saigon : cu?c dón ti?p 
ông Bùi Quang Chiêu và ngày c? Phan Châu Trinh m?t. Bùi Quang Chiêu, ngu?i
sáng l?p D?ng L?p Hi?n (Parti Constitutionnaliste), mong có s? c?i t? dân ch? 
và n?i r?ng quy?n l?i chính tr? cho ngu?i Vi?t, theo ch? truong "Pháp-Vi?t
d? hu?" lúc d?u du?c nhi?u ngu?i tin tu?ng d?t k? v?ng. T?i nhà R?ng dã có 
nh?ng xô xát dánh nhau gi?a nh?ng ngu?i Pháp mang g?y g?c dánh nhóm ngu?i Vi?t
di dón ông. Ngày này cung là ngày c? Tây h? Phan Châu Trinh m?t ? Saigon. Báo 
chí Saigon dang tin l?n, t?p trung v? nhà chí si Phan Châu Trinh. T? Dông
Pháp th?i báo dang nhi?u trang v? cu?c d?i và s? nghi?p c?a ông. Dám tang Phan 
Châu Trinh là cu?c di?n hành vi d?i nh?t mà Saigon chua t?ng ch?ng ki?n
cho d?n gi?: kho?ng t? 60 000 d?n 100 000 ngu?i (lúc dó Saigon có kho?ng 300 
000 dân) dã ti?n dua c? d?n nghia trang c?a h?i Gò Công tuong t?, g?n Tân
Son Nh?t (19). Ngày nay, bên c?nh m?, là nhà luu ni?m Phan Châu Trinh.

Nhung ngu?i Saigon m?n và ái m? Nguy?n An Ninh hon h?t, m?t ngu?i vì nu?c không 
màng  danh l?i cho b?n thân mình. Bài tho cu?i cùng c?a ông, tìm du?c trong
túi áo ông khi ông ch?t trong tù ? Côn d?o (9) :

S?ng và ch?t

S?ng mà vô d?ng, s?ng làm chi
S?ng ch?ng luong tâm, s?ng ích gì ?
S?ng trái d?o ngu?i, ngu?i thêm t?i
S?ng quên on nu?c, nu?c càng khi.

S?ng tai nhu di?c, lòng dâm th?n
S?ng m?t du?ng dui, d? th?y k?
S?ng sao nên phài, cho nên s?ng
S?ng d? muôn d?i, s? t?c ghi.

Ch?t sao danh ti?ng v?n còn hoài
Ch?t dáng là ngu?i d? m?t tai
Ch?t du?c d?ng hình tên ch?ng m?c
Ch?t dua vào s? ch? không phai

Ch?t dó, rõ ràng danh s?ng mãi
Ch?t dây, ch? ch?t cái hình hài
Ch?t vì T? qu?c, d?i khen ng?i
Ch?t cho h?u th?, d?p tuong lai

H?at d?ng báo chí ? Saigon n? r? trong các th?p niên 1920 và 1930. Ngoài các t? 
Le Courrier Indochinois (Dông Pháp th?i báo), Ere nouvelle (Nh?t Tân báo)
còn có các t? La Tribune Indigène (Di?n dàn b?n x?) c?a Nguy?n Phú Khai, La 
Tribune Indochinoise (Di?n Dàn Dông Duong) c?a Bùi Quang Chiêu, L'Echo Annamite
(Ti?ng v?ng An Nam) c?a Nguy?n Phan Long, Du?c Nhà Nam (Flambeau d'Annam) c?a 
Nguy?n Van Sâm. Các ch? t? t? báo này n?m trong D?ng L?p Hi?n Dông Duong
(Parti Constitutionnaliste), có m?c dích kêu g?i ngu?i Pháp d? Vi?t Nam có m?t 
b?n hi?n pháp làm n?n t?ng t? tr? nhu nu?c Anh dã làm cho các x? Australia,
Canada, nh?ng c?u thu?c d?a c?a nu?c này. T? L'Annam c?a lu?t su Phan Van 
Tru?ng, t? La Lutte c?a T? Thu Thâu là nh?ng t? báo ti?n b?.

Các t? báo c?a Pháp, v?i du?ng l?i b?o th? có các t? L'Impartial, L'Opinion, 
Saigon républicain và Le Courrier de Saigon. Tuy nhiên có vài t? báo c?a nh?ng
ngu?i Pháp ti?n b?, b?o v? quy?n l?i ngu?i Vi?t và dân b? tr? nhu t? Indochine 
c?a lu?t su Monin, d?t ? tr? s? s? 39 du?ng MacMahon và t? La voix libre
c?a Edgard Ganofsky, m?t ngu?i Pháp ch?ng th?c dân Pháp. Ganofsky cung d?ng ra 
làm ch? nhi?m cho t? La Lutte c?a T? Thu Thâu. Tr?n Van Giàu nói v? E. Ganofsky
(m?t Nguy?n An Ninh c?a Pháp) nhu sau (10) :

" Ganofsky là m?t "ngu?i Pháp ch?ng th?c dân Pháp", phát hành t? La voix libre, 
h? ngu?i Vi?t nam yêu nu?c yêu c?u ông làm ch? nhi?m m?t t? báo ti?ng Pháp
d? ch?ng th?c dân thì ông nh?n li?n. Ông là m?t ngu?i k? d?, s?ng r?t nghèo, 
ng? trên "n?m" lót b?ng nh?ng ch?ng báo cu. Ông phát hành báo c?a ông b?ng
xe d?p hay b?ng xe hai bánh kéo tay, ông ghét cay ghét d?ng t?t c? nh?ng b?t 
công c?a ch? d? thu?c d?a và t?t c? m?i th? b?t công khác trên d?i. "
c

Du?ng Nguy?n Hu? (còn g?i là du?ng Kinh l?p) sau khi l?p kinh và có xe l?a 
(tram) hoi nu?c. Nhà sau cùng trong hình là nhà Vuong Thái.

B? m?t thành ph? dã có m?t s? thay d?i so v?i các nam c?a th? k? tru?c. Theo 
m?t sách hu?ng d?n Saïgon-Souvenir, petit guide saigonnais à l'usage des 
passagers
des débutants dans la colonie xu?t b?n nam 1906 mô t? cho khách vi?ng tham 
Saigon c?a tác gi? L.I. (1), ta có th? th?y c?nh quang c?a Saigon d?u th? k?
20 nhu sau :

B?t d?u t? b?n Francis Garnier (B?ch D?ng ngày nay) ? d?u du?ng Catinat (D?ng 
Kh?i) d?c theo b? sông d?n qu?ng tru?ng r?ng h?i t? các con du?ng chính,
trong dó du?ng Paul Blanchy (Hai Bà Trung) là du?ng quan tr?ng chính di v? phía 
b?c Saigon. T?i qu?ng tru?ng Rigault de Genouilly (nay qu?ng tru?ng Mê
Linh), có tu?ng c?a dô d?c cùng tên ngu?i dánh chi?m Nam K? nam 1859. Tu?ng 
du?c d?ng t? nam 1878.

C?nh tu?ng Rigault de Genouilly là m?t kim t? tháp xây k? ni?m Doudart de 
Lagrée, thuy?n tru?ng tàu di thám hi?m sông Mekong (Expédition du Mékong). Chung
quanh là các kh?u súng d?i bác t?ch thu trong các tr?n chi?n n?i v?i nhau b?ng 
các dây xích quanh tu?ng. Ngày nay t?i qu?ng tru?ng này là tu?ng anh hùng
ch?ng ngo?i xâm Vi?t Nam, Tr?n Hung D?o.
d

Du?ng Norodom (Lê Du?n ngày nay)
và tr?i lính b? binh.

Ti?p t?c d?c theo b?n sông di qua các c?a hàng h?i quân (magasins de la 
Marine), c?c qu?n lu?ng (les Subsistances), noi ? c?a ch? huy tru?ng h?i quân 
(l'Hôtel
du commandant de la Marine), các xu?ng Pháo binh và sau cùng là xu?ng tàu (nay 
là xu?ng Ba son), noi s?a ch?a tàu và có r?t nhi?u công nhân ngu?i Vi?t
và Hoa. Ti?p t?c d?c theo d?i l? Luro (nay là du?ng Tôn D?c Th?ng - Dinh Tiên 
Hoàng) là các tr?i lính b? binh (casernes de l'Infanterie Coloniale), sau
dó s? th?y các nhà xây r?t d?p m?t tru?c khi ta di bang qua m?t kho?ng tr?ng 
l?n có bãi c? tru?c các tr?i lính. T?i dây cung có r?t nhi?u các co s? d?o
công giáo. Nh?ng tr?i lính g?m các dãy nhà (pavillons) l?n, sáng s?a d? ch?u, 
bao b?c b?i các hiên ? m?i t?ng; các phòng d?u r?ng rãi, s?ch s?, trong sân
tr?ng nhi?u cây l?n, nói chung r?t là s?ng d?ng, vui. Kh?i nói nhi?u bi?n pháp 
tuy?t d?i v? sinh du?c th?c hi?n và các lính d?u trong tình tr?ng t?t, s?ng
d? ch?u và r?ng rãi. T?t c? các khách du l?ch d?u nh?t trí cho là các tr?i lính 
thu?c d?a ? Saigon là nh?ng tr?i lính khang trang và d?p nh?t trên th?
gi?i.

e

B?o tàng 
Blanchard de la Brosse
 (trong th?o c?m viên)

D? tang thêm phúc l?i cho các ngu?i lính, bên c?nh các tr?i lính là Câu l?c b? 
lính và th?y binh (Cercle des Soldats et Marins). Câu l?c b? là m?t nhà nh?,
bên trong là thính du?ng, có ch? d? vi?t thu, d?c sách. Thu vi?n có kho?ng 1500 
d?u sách, phòng gi?i lao bán nu?c u?ng du?c bao c?p v?i giá h?.

Di ti?p là vu?n bách th?o (th?o c?m viên). T? th?o c?m viên tr? l?i phía tr?i 
lính, theo d?i l? Norodom (nay là Lê Du?n) s? th?y m?t nhà th? Tin lành, H?i
d?ng chi?n tranh, co dinh c?a tu?ng b? binh (Hôtel du General de Division), câu 
l?c b? quân s? (Cercle militaire). Ti?p t?c di th?ng, phía sau nhà th?
là tu?ng Gambetta d?ng vào ngày 5/5/1889 v?i ghi chú "Défenseur de la politique 
coloniale"... Xa hon n?a cu?i du?ng là dinh toàn quy?n trong m?t vu?n l?n,
dinh này xây v?i chi phí 12 tri?u francs.

Tr? l?i nhà th? D?c Bà, tru?c nhà th? là tu?ng giám m?c d'Adran (Pigneau de 
Béhaine, évêque d' Adran t?c Bá Da L?c, cha C?)... Nhà th? du?c xây vào nam
1877 v?i chi phí 2 500 000 francs. C?nh nhà th? là buu di?n thành ph?.

Tru?c nhà th? là du?ng Catinat ch?y d?n b? sông. Catinat là tên m?t chi?n h?m 
d?u tiên c?a Pháp b?n vào Dà N?ng nam 1852. T? du?ng Catinat xu?ng b?n sông
ta s? g?p tòa nhà ngân kh? (Trésor, ? bên ph?i, góc du?ng Catinat và Nguy?n Du 
ngày nay), nhà ? c?a tu l?nh l? doàn 4 thu?c d?a (Hôtel du commandant de
la 4e Brigade coloniale et du point d'Appui du Cap), các công s?, c?a ti?m, 
quán café, khách s?n. Gi?a du?ng Catinat t? nhà th? D?c Bà và b? sông Saigon
là nhà hát thành ph? ... d?ng sau nhà hát là nhà máy phát di?n.

? góc du?ng Catinat và Bonard (Lê L?i) là nhà hàng khách s?n Continental. Noi 
dây là noi lui t?i và g?p m?t c?a gi?i thu?ng luu Pháp Vi?t, nhu ông Paul
Blanchy, nhà buôn bán tr?ng tiêu và sau này là th? tru?ng Saigon. Noi dây trong 
lúc ng?i v?i b?n h?u, ông Di?p Van K? cung dã g?p ông T?n Dà Nguy?n Kh?c
Hi?u di lang thang trên du?ng Catinat vào nam ki?m s?ng sau khi làm báo th?t 
b?i ngoài b?c. Di?p Van K?, ch? nhi?m t? Dông Pháp th?i báo và là m?t ngu?i
n?i ti?ng hào phóng, dã cho ti?n T?n Dà d? trang tr?i n? n?n, giúp d? d?nh cu 
trong ngôi nhà r?ng yên tinh ? Xóm Gà (Gia D?nh) và tr? luong h?u h?nh d?
T?n Dà vi?t cho t? Dông Pháp th?i báo (11). 

Th?ng kê dân s? Saigon, d?u th? k? 20, theo sách c?a L.I. (1) kho?ng ch?ng

Pháp 6 000
Ngu?i Âu khác 5 000
Vietnam 30 000
Cam B?t 150
Hoa 13 000
?n D? 1 000
Nh?t 100
Mã lai 500

T?ng c?ng 55 750

(th?ng k? này ch?c ch? bên trong trung tâm thành ph? vì dân s? toàn vùng Saigon 
nam 1869 dã là 104 522)

Ngu?i ?n có nhi?u lo?i : ?n d?o Sikh hay H?i t? Pondichéry thu?ng có vi trí cao 
trong thuong tru?ng, trong co quan, c?nh sát .., ngu?i ?n Hindou (g?i là
malabares) thu?ng là ti?u thuong, d?i ti?n và m?t nhóm g?i chung là Chettys 
(Ch?t) có các ti?m c?m d?. H? m?c y ph?c tr?ng, d?u c?o tr?c, trên trán và
hai má các ch?m hay g?ch b?ng than. Ngu?i Mã Lai thu?ng là gác dan, lái xe. ? 
b? bi?n Vung Tàu h? s?ng b?ng ngh? chài lu?i và có co s? thuong m?i dáng
k?.

Bu?i chi?u sau gi? làm vi?c, nhi?u ngu?i thu?ng di d?o hay di xe, xe ng?a xu?ng 
Ch? L?n (gi?a Saigon và Ch? L?n còn v?ng v? và nhi?u d?m l?y), hay v? hu?ng
Gò V?p vi?ng khu m? Cha C? (Cha C?, Bá Da L?c, chôn nam 1799 v?i s? hi?n di?n 
c?a vua Gia Long), chung quanh lang là các d?ng ru?ng lúa, loáng thoáng vài
can nhà nh? gi?a d?ng.

Phía quá Lang cha C? v? phía tây (tru?ng dua) là khu nhi?u m? m? c?a ngu?i 
Vi?t, d?m l?y và có kinh vòng quanh (Canal de ceinture) n?i v?i Phú Lâm, Ch?
L?n (r?ch Lò g?m, r?ch Ch? L?n).

Giá ti?n di xe t? Saigon d?n Ch? L?n : 0.70 d?ng h?ng nh?t, 0.50 d?ng h?ng nhì 
(di và v? là 1.30 h?ng nh?t và 0.90 h?ng nhì), di xe kéo thì 1 cu?c 0.10
d?ng, m?t ti?ng là 0.25 d?ng. Xe tram b?ng hoi nu?c Saigon-Ch? L?n : 0.1 h?ng 
nh?t, 0.06 h?ng nhì và 0.03 h?ng ba (1).
f

Xe l?a ch?y b?ng hoi nu?c dùng than c?i lúc này dã ph? bi?n r?ng rãi, sau khi 
th?ng d?c Nam K? khai truong du?ng xe l?a ? Saigon t? nam 1882. Sau này có
hai du?ng xe l?a ch?y ? Saigon-Ch? L?n-Gia D?nh. Du?ng th? nh?t, Saigon-Gia 
D?nh, b?t d?u t? ch? B?n thành ch?y theo Boulevard de la Somme (Hàm Nghi) d?n
mé sông, lên du?ng Luro (Tôn D?c Th?ng), rue de Bangkok (M?c Dinh Chi), Nguy?n 
Dình Chi?u, Dinh Tiên Hoàng, D?t H? (Da Kao) r?i lên Gia D?nh d?n tr?m cu?i
cùng là Lái Thiêu (3). Du?ng Saigon-Ch? L?n có hai ng? : du?ng mé sông ch?y t? 
B?n Thành d?c theo Arroyo chinois (kênh Tàu H?) vào Ch? L?n, d?n tr?m cu?i
là tr?m Bình Tây và du?ng xe l?a gi?a ch?y t? ch? Cu ra ch? B?n Thành di d?c 
theo du?ng Saigon-M? Tho b?t d?u t? tr?m Lê Lai di qua các du?ng Rue de marins
(D?ng Khánh, Tr?n Hung D?o), T?ng D?c Phuong (Châu Van Liêm) r?i d?n ga Rodier 
(ch? Cu-Ch? L?n). Sau này du?ng xe l?a gi?a ch?y b?ng hoi nu?c du?c thay
b?ng du?ng xe l?a di?n. 

g

Xe l?a Saigon 1906 (Le tramway à Saigon) - Nguy?n Hu?

1882, Th?ng d?c Nam K? Charles Le Myre de Vilers khai truong du?ng xe l?a hoi 
nu?c. Theo Vuong H?ng S?n (3) thì d?u xe l?a hoi nu?c này v?n ch?y du?ng Saigon
- M? Tho ch? khách cho d?n khi gi?i b?n v? ch? c?i (" Nay Le Myre de Vilers dã 
ch?t ba muoi d?i vuong, duy còn l?i m?t d?u xe l?a tru?c ch?y du?ng Sài
Gòn - M? Tho, mà m?i dây dã gi?i b?n cho v? ch? c?i ! M?i l?n ch?y, d?u xe l?a 
Le Myre de Vilers v?a ho v?a kh?c ra khói v?a thét ra l?a, mà có khi không
d? tr?n lên d?c c?u Tân An và c?u B?n L?c, trèo lên tu?t xu?ng, lên d?c không 
n?i. tr?i k?, xe c?p b?n cung còi cung "x? hoi" ?n ào oai v? khi?p ? ").
h

Xe l?a trên d?i l? Charner (Nguy?n Hu?) nhìn v? b?n B?ch D?ng, d? ý lúc này dã 
có dèn du?ng

Xe l?a Saigon-Ch? L?n lúc d?u là ch?y b?ng hoi nu?c (dùng than c?i), sau này 
chuy?n ra xe l?a di?n. Trong xe l?a là các hàng gh? b?ng cây theo ki?u c?a
Métro xua bên Paris. Xe l?a b?t d?u t? du?ng Nguy?n Hu? ch?y lên du?ng Lê L?i, 
Lê Lai r?i ch?y th?ng theo du?ng Tr?n Hung D?o vào Ch? L?n. Hai bên du?ng
Tr?n Hung D?o (lúc dó g?i là d?i l? Galliéni) lúc tru?c toàn là d?t hoang và 
sình l?y. Nam 1928 thì du?ng này m?i du?c tráng nh?a và nam sau di?n giang
gi?a chia con du?ng làm hai chi?u, du?ng r?y xe di?n d?t theo tr?c gi?a d?i l? 
(2). Không xa du?ng xe di?n, trên du?ng Yersin, g?n dình C?u Quan (nay g?i
là dình Thái Hung) là nhà hát Thành Xuong (r?p hát C?u Quan), noi mà nhi?u doàn 
hát b?, c?i luong thành ph? trình di?n trong th?p niên 1930 và sau này.
Dây là trung tâm, noi dung du?ng c?a nhi?u ngh? si hát b? và c?i luong c?a 
thành ph?.

Cung t?i r?p Thành Xuong này, tháng 4-1933, dã có bu?i h?p nói chuy?n c?a liên 
danh "S? lao d?ng", ra tranh c? vào H?i d?ng thành ph?, v?i s? có m?t c?a
Tr?n Van Th?ch, Nguy?n An Ninh, T? Thu Thâu, Tr?n Van An. R?p Thành Xuong hôm 
dó ch?t kín ngu?i dân d?n nghe tràn c? ra ngoài. Nhóm "S? lao d?ng", g?m
Nguy?n Van T?o, Tr?n Van Th?ch, T? Thu Thâu, Lê Van Thu, Nguy?n An Ninh, Hu?nh 
Van Phuong, Phan Van Chánh g?m nh?ng ngu?i c?ng s?n và d? t?, ra t? báo
La Lutte. Lúc này, th?i kh?ng ho?ng kinh t? 1929, giá g?o và cao su xu?ng th?m 
h?i, nhi?u ngu?i phá s?n, là lúc nhi?u ngu?i th?t nghi?p, d?i s?ng c?c k?
khó khan, và có nhi?u bãi công ? Saigon. K?t qu? b?u c? ngày 30/4 và 7/5 1933, 
hai ông Nguy?n Van T?o và Tr?n Van Th?ch c?a "S? lao d?ng" du?c d?c c?.


Tháng 5-1935, trong cu?c b?u c? vào H?i d?ng thành ph?, các ông Tr?n Van Th?ch, 
Nguy?n Van T?o, T? Thu Thâu và Duong B?ch Mai c?a S? lao d?ng d?u trúng
c? làm chính quy?n th?c dân Pháp r?t gi?n d? và co quan an ninh (Sureté) càng 
theo dõi, tìm co h?i b?t, dàn áp, mang ra tòa nhóm La Lutte. S? l?p hi?n
c?a các ông Nguy?n Phan Long, Nguy?n Van Sâm, Bùi Quang Chiêu... có ra tranh c? 
nhung không thành công. Ngày giáng sinh 25/12/1935, các ngu?i lái xe ng?a
(th? m?) ? Saigon - Ch? L?n và nhi?u noi nhu Bà Di?m, Phú Nhu?n, Khánh H?i d?n 
bi?u tình ? ch? B?n Thành ch?ng s? làm khó khan c?a chính quy?n d? công
ty xe di?n Pháp (Compagnie Française des Tramways) d?c quy?n ru?c khách. Nam 
sau, 1936, M?t tr?n bình dân (Front populaire) th?ng c? ? Pháp v?i chính ph?
c?a Léon Blum, làm ph?n kh?i, châm ngòi cho các cu?c bãi công ? xu?ng Ba son, 
nhà dèn Ch? Quán, Hãng ru?u Bình Tây, Hãng d?u Standard Oil ? Nhà Bè, Hãng
d?t, nhà máy xay lúa ? Ch? L?n, công nhân h?a xa, b?n tàu, d?n di?n cao su... 
kh?p Nam K?. Lúc này lu?t áp d?ng nhu bên Pháp, công nhân bi?u tình không
c?n xin phép, ch? báo tru?c 24 ti?ng d?ng h?. Nam 1938, sau khi chính ph? M?t 
tr?n bình dân d?, dàn áp c?a th?c dân x?y ra kh?p noi.

G?n tr?m xe di?n Petrus Ký, ? s? 98 d?i l? Galliéni (Tr?n Hung D?o) là tr? s? 
c?a h?i H?i D?c Trí Th? D?c (S.A.M.I.P.I.C t?c Société d'Amélioration Morale,
Intellectuelle et Physique des Indigènes de Cochinchine). Xua kia ? tr? s? h?i 
này là n?n móng c?a m?t chùa c? Cao Miên, t?i dây khi dào d?t dã tìm th?y
các c? v?t nhu cây dèn d?ng, ng?ch c?a dá (3). H?i D?c Trí Th? D?c do ông 
Nguy?n Kh?c Nuong (ngh? viên h?i d?ng thành ph?), ki su Luu Van Lang và m?t s?
trí th?c Nam K? thành l?p nam 1926 (Luu Van Lang ngày nay cung là tên du?ng 
ngang hông ch? B?n Thành). Ông Nguy?n Kh?c Nuong cung là ngu?i vi?t v? tu?ng
hát b?i c?i cách (ti?n thân c?a c?i luong) Ngô Công Nhu?c m?c l?a nam 1920 trên 
báo Nông C? Mín Dàm (13).

Trong th?p niên 1930, S.A.M.I.P.I.C là noi có các bu?i h?i th?o, nói chuy?n và 
h?i h?p c?a nhi?u trí th?c, sinh viên h?c sinh ? Nam K?. Các ông T? Thu
Thâu và Phan Van Hùm dã t?ng nói chuy?n t?i dây vào nam 1932 v? tri?t h?c bi?n 
ch?ng thu hút nhi?u thính gi?. Và n?i ti?ng nh?t là các cu?c nói chuy?n
và tranh cãi v? tho m?i - tho cu r?t sôi n?i vào nam 1935 gi?a Nguy?n Van Hanh 
và cô Nguy?n Th? Kiêm mà sau dó t? Phong Hóa c?a T? L?c van doàn dã nh?y
vào ?ng h? phong trào tho m?i. 

Trong s? các sinh viên h?c sinh tru?ng Petrus Ký l?p ra phong trào Câu l?c b? 
h?c sinh v?i tên ph? bi?n là Scola Club, và dùng tr? s? c?a H?i S.A.M.I.P.I.C
làm noi sinh ho?t h?i h?p, là các ông Hu?nh Van Ti?ng, Mai Van B? và Luu H?u 
Phu?c. Ông Tr?n Van Khê cung là m?t trong nh?ng ngu?i di?u khi?n ban nh?c
c?a Scola Club. H?i S.A.M.I.P.I.C cung c?p nhi?u h?c b?ng cho các h?c sinh sinh 
viên h?c ? các tru?ng trên toàn cõi Dông Duong. Ti?u ban m? thu?t c?a H?i
cung t? ch?c nhi?u bu?i trình di?n âm nh?c, k?ch, nhu d?c t?u duong c?m và các 
sang tác m?i nh?c c?i cách c?a các nh?c si tân nh?c.
i

M?t du?ng (có l? là Ngô Nhân T?nh) ?
Ch? L?n mà xe l?a (du?ng mé sông và
kênh Tàu H?) di qua mà tr?m cu?i là
ch? Bình Tây - bên ph?i là nhà hát

T? du?ng Tr?n Hung D?o, xe di?n ch?y th?ng vào du?ng D?ng Khánh (rue des 
Marins) sau này là Tr?n Hung D?o n?i dài, qua khu D?i Th? Gi?i nay là khu Cát 
Tu?ng
và du?ng T?n Dà (rue de Jaccario). Qua nhà hàng và khách s?n Arc-En-Ciel, d?n 
du?ng T?ng D?c Phuong (nay g?i là Châu Van Liêm) thì qu?o qua trái m?i d?n
Buu Di?n Ch? L?n. Sau dó là nhà ga cu?i cùng là Gare Rodier, t?i Kinh Tàu (2), 
nay là b?n xe Ch? L?n.

M?t d?a di?m l?ch s? quan tr?ng trên du?ng Tr?n Hung D?o là r?p hát Nguy?n Van 
H?o (nay là r?p Công Nhân). Ngay t?i r?p này, sau khi Nh?t d?u hàng D?ng
minh, vào ngày 20/8/1945, tru?c hàng ngàn ngu?i t? t?p quanh r?p, M?t tr?n Vi?t 
Minh công khai kêu g?i kh?i nghia giành chính quy?n. Ch? vài ngày sau,
ngày 25/8/1945, chính quy?n hoàn toàn vào tay nhân dân Saigon v?i hàng tram 
ngàn ngu?i d? ra du?ng m?ng ph?n kh?i, nhu c?m th?y th?i co m?i c?a dân t?c
Vi?t Nam dã d?n sau bao nhiêu nam nh?c nhã u t?i. Già tr?, nam n?, m?i thành 
ph?n trong xã h?i d?u t? d?ng ra du?ng, di kh?p ph? phu?ng. H? ph?n kh?i,
vui m?ng, di nhu chào dón m?t tuong lai d?c l?p m? ra cho d?t nu?c và m?i 
ngu?i. M?t không khí không th? di?n t?, nhu h?n dân t?c th?c t?nh, h?i sinh.
Cách m?ng tháng 8 x?y ra trên kh?p d?t nu?c nh?t th?i d?ng b?, m?t s? ki?n hi 
h?u trong l?ch s? Vi?t Nam 

Các du?ng xe l?a dã có ?nh hu?ng l?n vào s? phát tri?n kinh t? và xã h?i, nh?t 
là du?ng xe l?a Saigon - M? Tho n?i Saigon v?i M? Tho và t? dó di các t?nh
mi?n Tây b?ng xe dò. Chung quanh ga Saigon, g?n ch? B?n Thành, m?c lên các c?a 
ti?m, hàng quán, nhà ngh?. Ngu?i t? kh?p l?c t?nh Nam K? xu?ng Saigon d?u
d?n noi dây : các ch? v?a, nhà buôn, di?n ch?, ch? hãng, công nhân, h?c sinh 
lên Saigon h?c. Hàng quán n?i ti?ng g?n và sau ch? Saigon là các nhà hàng
Qu?ng H?p, Dông Pháp l? quán ? du?ng d'Espagne (Lê Thánh Tôn), nhà hàng C?u 
Long Giang du?ng Aviateur Garros (Th? Khoa Huân). Nhà hàng Qu?ng H?p bán com
tây r?t ngon và dông khách do ch? là ngu?i Hoa g?c H?i Nam dã là d?u b?p tru?c 
dây c?a viên th?ng d?c Cognacq xin ngh? d? m? nhà hàng. Dông Pháp l? quán
n?i ti?ng v?i ch? và cát-chê (cashier) là cô Yvette Ba Trà, ngu?i d?p Saigon dã 
làm bao nhiêu di?n ch?, d?a ch?, công t? kh?p noi ? l?c t?nh mê m?t (3).

M?t nhân ch?ng vi?t v? quang c?nh, con ngu?i, cách an m?c và d?i s?ng ? Saigon, 
du?i góc d? c?a m?t ngu?i du khách là bà Gabrielle Vassal, vi?ng noi dây
vào nam 1906. Gabrielle Vassal là ph? n? ngu?i Anh theo ch?ng là bác si ngu?i 
Pháp d?n vi?n Pasteur ? Nha Trang làm vi?c t? nam 1906 d?n 1911. Trong lúc
tàu ghé Saigon và ? 3 ngày t?i vi?n Pasteur dã t? v? cu?c s?ng và quang c?nh 
trong thành ph? (12). Khi tàu c?p b?n c?ng Saigon, so v?i các c?ng khác nhu
Colombo, Singapore. bà r?t ng?c nhiên khi th?y h?u nhu c? Saigon náo nhi?t ra 
b?n tàu dón nhu là m?t s? ki?n l?n. M?t s? d?n dón b?n, ngu?i thân, m?t s?
ra d? làm quen và r?t nhi?u ra d? xem. Ngay trên tàu tru?c khi xu?ng, bà dã 
th?y theo sau ch?ng bà dã có nam hay sáu ngu?i Vi?t và Hoa, d?u là th? may,
h? d?u mu?n làm các b? qu?n áo tr?ng cho ông Vassal trong th?i gian r?t ng?n. 
Các ngu?i th? may Vi?t, môi d?u d? d?m và xung l?n vì nhai tr?u và rang nhu?m
den (chú thích : d?n gi?a th? k? 20 t?c an tr?u m?i bi?n m?t hoàn toàn). H? 
tranh giành may cho ông Vassal, trong dó m?t ngu?i nói ch? trong vòng 24 ti?ng
là m?t ch?c b? d? veste tr?ng s? s?ng sàng giao ngay. D? có th? yên, ông Vassal 
l?y 3 b? t? m?t th? nói dai và qu?y r?y nh?t.

Sau khi kêu xe ng?a malabar d?n phòng ngh? ? vi?n Pasteur, v? ch?ng Vassal du?c 
giám d?c Vi?n cho mu?n xe ng?a c?a Vi?n d? di tour mà nhi?u ngu?i tru?c
dó ? b?n tàu dã di. Tour này g?i là Tour d'Inspection n?i ti?ng ? Saigon cho du 
khách. Bà Vassal dã t? nh?ng gì bà quan sát v? quang c?nh và con ngu?i
trên xe ng?a nhu sau :

" M?t trong nh?ng du?ng mà chúng tôi di có tr?ng phu?ng vi, dang trong mùa tr? 
hoa n? r?. Th?t là m?t màu r?c r? b?t phát ; s? r?c r? d?p nhu v?y là quá
s?c tu?ng tu?ng c?a b?t c? ai chua t?ng ? vùng nhi?t d?i, hàng d?ng hàng d?ng 
các hoa m? nhân d? (red poppy hay coquelicot) cung không th? so sánh du?c
nhu th?. Cung chính qua bu?i di d?o xe ng?a này, tôi cung làm quen d?u tiên v?i 
các cây d?a cao, nh?ng b?i tre phong nhã, và các cây nhi?t d?i khác..

Nhung nh?ng ngu?i b?n x? trên du?ng là làm chúng tôi chú ý liên t?c. Da s? h? 
dang tr? v? m?t làng k? c?n ngoài trung tâm Saigon sau m?t ngày làm vi?c.
Trong s? h?, tôi th?y có nh?ng ngu?i thông ngôn, v?i tóc c?t ng?n, d?i khan den 
x?p theo t?ng l?p th?t tuy?t d?i d?u b?ng nhau chung quanh d?u h?, m?c
áo dài den, qu?n tr?ng, và mang giày Âu v?i v?. M?t s? ki?n dáng chú ý là các 
giày c?a ngu?i An Nam, n?u h? mang, d?u trông nhu th?t là m?i, nhu là v?a
m?i mua ? ti?m, và cung là ki?u m?i nh?t.

K? ti?p là có nh?ng ngu?i "nha que" (nhà quê) m?c áo xanh da tr?i, nhung thu?ng 
vá nhi?u noi nên ch? còn r?t ít là màu da tr?i còn l?i, và m?c qu?n do
chua gi?t. H? di b? d?c bên du?ng ngu?i này sau ngu?i n?. H? mang chân không, 
và n?u th?nh tho?ng m?t trong s? h? hãnh di?n là ch? nhân c?a m?t dôi giày
Trung Hoa không gót (chú thích: dôi giép), thì h? c?m ? trên m?t tay c?a h?. 
Còn tay kia, h? c?m m?t cái dù, ngay c? khi m?t tr?i dã bi?n m?t t? lâu, dù
v?n du?c gi? cao trên d?u h?. Ý tu?ng v? m?t cá nhân don d?c di tr?nh tr?ng 
gi?a bu?i tranh t?i tranh sang v?i cái dù v?n còn trên d?u không bao gi? ng?ng
làm tôi vui. Thay vì khan dóng, nh?ng ngu?i công nhân cu-li (coolies) có m?t 
khan m?t hay m?t m?nh v?i do cu?n so sài quanh d?u, hé cho th?y búi tóc không
du?c g?n gh? ? du?i.

Nh?ng ngu?i dàn bà, cung nhu dàn ông, không bao gi? di hai ngu?i k? bên ; chúng 
tôi g?p m?t nhóm nh? nam hay sáu ngu?i h?p t?p di v? nhà t? ch? xa nào
dó. H? gánh các gi? tròn dan cây treo trên dòn tre trên m?t vai h?, và m?c d?u 
s?c n?ng triu v? m?t bên trên co th?, h? v?n di t?i v?i tu?ng di dong du
qua l?i. Cánh tay bên kia, u?n cong ? khu?u tay, dong dua m?nh m? qua l?i d? 
cân b?ng s?c n?ng bên khiêng. D? thay dòn tre t? vai này sang vai kia, h?
di ch?m l?i, nghiêng d?u v? phía tru?c và d?y dòn tre qua sau c? h?. Tôi ít khi 
th?y m?t ngu?i dàn bà d? dòn gánh gi? c?a h? xu?ng d?t và gánh lên l?i
l?n n?a.

Nh?ng ngu?i dàn bà b?n x? ? giai c?p giàu hon di qua nhanh tru?c m?t tôi, trên 
nh?ng chi?c xe kéo (rickshaw), m?t vài ngu?i v?i khan v?i l?a màu sáng cài
du?i c?m, s? khác trên búi tóc trang trí các n? trang b?n x?, hay du?c g?n b?i 
m?t k?p b?ng b?c, vì quá nhi?u trang s?c nhu th? nên không th? mang khan
d?u du?c.

Khi nh?ng tia sáng cu?i cùng c?a hoàng hôn chi?u nghiêng nghiêng d?ng bóng t? 
hu?ng tây, các nhóm nh? gia dình ngu?i An Nam t? t?p bên ngoài các chòi nhà
c?a h?, và ng?i ch?m h?m chung quanh các tô cá và com, h? an bu?i an t?i gia 
dình. Trong tru?ng h?p khi th?c an chua s?n sàng, hoàn t?t và ngu?i m? v?n
còn dang n?u, ngu?i cha, hay ngay c? ông n?i, du?c chúng tôi th?y dang cham sóc 
m?y d?a tr?, dong dua d?a tr? trong tay h? và hát cho chúng nghe. Ánh sáng
m? nh?t làm tang thêm s? tho m?ng và v? d?p huy?n ?o c?a nhóm gia dình nh? thân 
m?t.

Màn dêm b?t d?u buông xu?ng, các d?n th? Ph?t bên trong nhà chòi du?c th?p 
sáng, nh?ng b?c tu?ng thô hay nh?ng ?nh màu c?a nh?ng v? th? phu?ng du?c th?y
rõ t? ngoài du?ng. Các di?m sáng tru?c các tu?ng, hình ?nh cho th?y các cây n?n 
dang cháy sáng, khói b?c lên làm tang tác d?ng cho các ngu?i cúng các th?n
linh. Th?nh tho?ng huong nhang t?a lan ra qua bên du?ng, và mùi nhang thom tr?n 
l?n v?i nh?ng mùi thom l? và h?p d?n c?a bu?i chi?u t?i vùng nhi?t d?i
thêm vào c?m giác say mê thích thú xâm nh?p kh?p m?i noi. L?n l?n các nhóm gia 
dình tan nhóm và bi?n vào bên trong nhà. Lúc này, chúng tôi nh?n th?y m?t
d?a tr? n?m lên trên chi?u d? ng?, ch? th?y m?t núm tóc chìa ra t? m?t bên d?u 
và bàn chân không t? bên kia, ? trong dó chúng tôi nh?n ra m?t hình hài
c?a m?t ph? n? n?m dong dua trên võng, v?i d?a con nh? n?m trong dôi cánh tay.

Cu?i cùng, m?t ngu?i dàn ông ng?i x?m tru?c c?a nhà chòi, hút di?u thu?c lá 
cu?i cùng trong ngày c?a ông ta, sau dó ông ta d?ng d?y, x?p tháo di hai c?t
tre dùng d? d?ng c?a nhà, c?a này khi m? thì d?y lên trên t? trong ra phía 
ngoài, sau dó ông ta dóng s?p xu?ng và khóa l?i. Do dó, t? nhà này sang nhà
kia, yên l?ng ng? tr?, ngo?i tr? ti?ng khóc c?a d?a tr? nít và l?i hát ru c?a 
ngu?i m? d? con. Dêm t?i lúc này là hoàn toàn, tôi c?m th?y nhu mình l?c
vào m?t th? gi?i vô d?nh nào dó. M?t s? nh? nhõõ khi xe ng?a quay tr? l?i m?t 
trong nh?ng con du?ng Saigon có dèn chi?u sáng.

Chúng tôi an t?i trên sân thu?ng c?a khách s?n Continental ? gi?a thành ph?, và 
m?c d?u dã quá gi? can t?i, v?n còn có ngu?i ng?i ? nhi?u bàn d?y ru?u ng?t
(liqueur) và nu?c l?nh. Du?ng phía du?i yên l?ng, nhung không ph?i là v?ng, b?i 
vì các xe kéo v?i bánh cao su và ngu?i cu-li chân không kéo xe không gây
nên ti?ng d?ng trên m?t du?ng ph?ng. Yên l?ng ch? du?c phá di b?i nh?ng ti?ng 
la d?t d? an u?ng hay kêu t?i các ngu?i h?u bàn An Nam hay cu-li xe kéo,
và nh?ng l?i chào h?i hay t? giã c?a b?n bè khi h? d?n hay di.

Có nhi?u lo?i và tình tr?ng ngu?i ? dây, t? nh?ng nhân viên dang choi bài hay 
ch? trích chính ph?, d?n nh?ng ngu?i l? nhu chúng tôi. Nhung da s? là nh?ng
cu dân (Pháp) ? Saigon. Nh?ng ngu?i này vào khách s?n nhu là nhà c?a h?, di 
quanh và nói chuy?n không t? ch? kín dáo g?n nhu là x?c láo. Rõ ràng h? s?ng
nhi?u và lâu ? nh?ng ch?n ngh? mát công c?ng nhu v?y hon là ? nhà c?a h?, và 
khi h? t?a vào bàn hay l?ng v?ng ? ngoài du?ng, h? l?nh lùng nhìn nh?ng ngu?i
di qua mà không có thái d? gì nghiêm ch?nh. Dây là nh?ng ngu?i dàn ông và dàn 
bà, ngay t? khi d?t chân d?n thu?c d?a dã lao mình vào tinh th?n c?a m?t
thành ph? không có nhi?u d?o d?c. Du?c gi?i phóng kh?i nh?ng khuôn phép c?a m?t 
d?i s?ng quy u?c hon ? quê nhà, h? l?i d?ng s? phóng khoáng t? do hon ?
mi?n nhi?t d?i, d? lao mình vào nh?ng thú vui có du?c ? dây, h?c tính bi?ng 
nhác và xa x?, và không còn d? ý gì d?n t? ch?.

Không lâu sau dó, khi chúng tôi nhanh chóng và yên l?ng tr? v? Vi?n Pasteur, 
chúng tôi th?y các con du?ng, khi lúc ban ngày d?y ánh sáng và màu s?c, du?i
góc d? khác lúc ban dêm. Nh?ng cây t?i và den trên d?u và h?u nhu hoàn toàn che 
h?t m?t trang và các vì sao. Dèn di?n du?i nh?ng vòm cây t?o ra nh?ng bóng
hoang tu?ng k? d? bay qua bay l?i, và chi?u sáng trên lung nhi?u m? hôi c?a các 
phu kéo xe c?a chúng tôi, thay d?i da màu den c?a h? thành tr?ng long lanh.
Trong lúc di trên chuy?n xe ng?n này, suy nghi v? nh?ng s? ki?n trong ngày, tôi 
tr?c c?m th?y an tâm hon khi bi?t là, m?c d?u d?y s? lý thú quy?n ru c?a
thành ph? này, noi chúng tôi d?n sau cùng ch? là m?t làng nh? khiêm t?n bên 
c?nh bi?n c?. " 

M?t d?an ng?n c?a bà Gabrielle Vassal cho ta th?y m?t kho?nh kh?c ng?n trong 
sinh ho?t và phong cách ngu?i Saigon d?u th? k? 20. Mang ô dù là m?t t?p t?c
cho d?n th?p niên gi?a th? k? 20 m?i bi?n m?t (cung nhu t?p t?c an tr?u). Có 
th? t?p quán mang dù b?t d?u t? quan ni?m ngày xua c?a quan l?i và vua chúa
là ch?c tu?c c?a m?t ngu?i du?c quy cho là có du?c bao nhiêu l?ng ru?c. Vì th? 
và ch?c tu?c c?a m?t viên quan có th? doán bi?t du?c qua có bao nhiêu l?ng
viên quan dó có do quân h?u mang khi di ra ngoài du?ng. Viên si quan ngu?i Pháp 
tên là Vannier theo giúp Nguy?n Ánh, có v? ngu?i Vi?t, du?c làm quan sau
này ? Hu? trong tri?u dình vua Gia Long v?i ch?c quan có quy?n mang hai l?ng 
ru?c. 

S? tuong ph?n c?a cu?c s?ng ngu?i Vi?t chung quanh trung tâm Saigon và da s? 
nh?ng ngu?i Pháp ? trung tâm và thái d? c?a nhi?u ngu?i Pháp d?n s?ng ? Saigon
mà bà Vassal cho là g?n nhu x?c láo cung s? là nguyên nhân c?a nhi?u s? va 
ch?m, và gây ra các bi?n c? trong l?ch s? ? Saigon nói riêng và l?ch s? Vi?t
Nam nói chung.

B?c tranh xã h?i mà ta th?y thoáng qua nhu trên cho th?y Saigon d?u th? k? 20 
dang trong giai do?n giao th?i c?a hai th? gi?i. Và con ngu?i b?t d?u chuy?n
mình trong cu?c s?ng hàng ngày và trong tâm th?c và tu duy, thích ?ng v?i m?t 
th? gi?i m?i dang chuy?n bi?n nhanh chóng. Nhung con ngu?i Saigon nói riêng,
và Vi?t Nam nói chung cung s? còn ch?u nhi?u th? thách sau này n?a qua nh?ng s? 
tranh d?u gay go v? tu tu?ng, ý th?c h?.

NGUY?N D?C HI?P

Tham kh?o

(1) L. I., Saïgon-Souvenir, petit guide saigonnais à l'usage des passagers des 
débutants dans la colonie, Editeur Coudurier et Montégout (Saïgon), 1906.

(2) Tr?n Ng?c Quang, 
Saigon và nh?ng tên du?ng xua.

(3) Vuong H?ng S?n, Saigon nam xua, 1992, Nxb Tr?.

(4) Hình ?nh, tu li?u : 
Belle Indochine.

(5) Jean Bouchot, La naissance et les premières années de Saïgon, ville 
française. Saïgon, A, Portail, 1927, extr. du Bulletin de la Société des Études
Indochinoises, nouvelle série, t. II, n°2.

(6) Jean Bouchot, Saigon sous la domination cambodgienne et annamite, Bulletin 
de la Société des études indochinoises Tome 1, Jan.-Juin/1926, pp. 3-31,
Société des études indochinoises (Saïgon).

(7) Jean Bouchot, Le musée de Cochinchine, Bulletin de la Société des études 
indochinoises Tome IV, No. 2, pp. 93-102, 1929, Société des études indochinoises
(Saïgon).

(8) A. Lelièvre, Ch. Clouqueur, Etude sur la Pagode de Dakao, Bulletin de la 
Société des études indochinoises, année 1913, 1913/71 (no. 65)-1913/12, pp.
21-42, Société des études indochinoises (Saïgon).

(9) Lê Minh Qu?c, Nguy?n An Ninh - D?u ?n d? l?i, NXB Van H?c, 1997.

(10) Tr?n Van Giàu, Lu?c s? thành ph? H? Chí Minh, trong D?a chí van hóa thành 
ph? H? Chí Minh, Nxb Tph H? Chí Minh, 1987, Quy?n I, trang 235-420.

(11) H?a Hoành, 
Các giai tho?i Nam K? l?c t?nh.

(12) Gabrielle Vassal, On and off duty in Annam, London, W. Hesnemann, 1910.

(13) Nguy?n Ng?c B?ch, 
Quá trình hình thành ngh? thu?t sân kh?u c?i luong : T? ca ra b? d?n hình thành.

(14) Raoul Postel, A travers la Cochinchine, Challamel aîné (Paris), 1887.

(15) Vuong H?ng S?n, Hon n?a d?i hu, Nxb Tr?, 2003, tr. 153.

(16) Nguy?n Van Trung, 
L?c châu h?c,
Chuong 10 : Tình tr?ng ?n loát, phát hành và m?i quan h? v?i ngu?i c?m bút vào 
cu?i th? k? XIX d?n d?u th? k? XX. 

(17) J. Aspar, Guide pratique, renseignements et adresses. Saïgon, J. Aspar (24 
rue Catinat, Saïgon).

(18) 
L'Ere nouvelle.
Organe bi-hebdomadaire du Parti travailliste Annamite, Saïgon :1926-1929, 

(19) H?a Hoành, 
Nh?ng phú h? l?ng danh Nam K?, L? qu?c táng nhà cách m?ng Phan Châu Trinh
 (4-4-1926). 


Nguy?n Hoàng B?o Vu
H? tr? tin h?c 1088
G?i: 1088, nh?n s? 0 g?p B?o Vu
Hân h?nh du?c ph?c v? quý khách

M?t ong ru?i 170,000 (n?a lít)
www.facebook.com/nguyenhoangbaovu

Other related posts: