[SMCC] lich su Wiki Pedia

b?n hãy d?c toàn b? bài vi?t t? file dính kèm và sau dó truy c?p vào trang web:
http://phienbancu.vtv.vn/news/vtvsurvey/
tr? l?i 2 câu h?i d? tham gia máy m?n cùng cu?c s?ng s? VTV1 bi?t dâu b?n s? 
may m?n là không ph?i b? 1 d?ng xu nào mà v?n làm ch? m?t chi?c máy l?nh có giá 
tr? d?n 6 tri?u d?ng d? m?i tháng tr? ti?n di?n choi cung nên.

Wikipedia (phát âm nhu "Uy-ko-pi-di-o") là m?t bách khoa toàn thu n?i dung m? 
b?ng nhi?u ngôn ng? Trên Internet.

Wikipedia du?c vi?t và xây d?ng do r?t nhi?u ngu?i dùng cùng c?ng tác v?i nhau, 
cho nên ai mu?n thay d?i nh?ng bài vi?t, ch? c?n có m?t trình duy?t Web và kh? 
nang truy nh?p Internet. D? án này, nói chung, b?t d?u t? ngày 15 tháng 1 Nam 
2001

d? b? sung bách khoa toàn thu Nupedia b?i nh?ng nhà chuyên môn; hi?n nay 
Wikipedia tr?c thu?c Qu? H? tr? Wikimedia,

m?t

t? ch?c phi l?i nhu?n. Wikipedia hi?n có hon 4,6 tri?u bài vi?t, tính c? hon 
1,2 tri?u bài trong phiên b?n ti?ng Anh (English Wikipedia); vào tháng 1 nam 
2006,

nó có hon 750.000 thành viên. T? khi nó du?c m? c?a, Wikipedia càng ngày càng 
n?i ti?ng

[1]

và s? thành công c?a nó dã n?y sinh ra vài d? án liên quan.

Tuy nhiên, có nhi?u tranh lu?n v? s? tin c?y c?a nó.

 

Wikipedia thu?ng du?c làm ngu?n b?i phuong ti?n truy?n thông d?i chúng và trong 
các hàn lâm, nhi?u khi d? ch? trích và nhi?u khi d? khen vì nh?ng d?c tính t? 
do, m?, d? s?a d?i và ph?m vi r?ng rãi. Nhi?u khi d? án không ch? du?c nói d?n, 
nhung cung

du?c làm ngu?n v? ch? d? khác. Wikipedia khuy?n khích nh?ng ngu?i dóng góp theo 
quy d?nh " quan di?m trung l?p", b?ng cách tóm t?t các quan di?m quan tr?ng d? 
t?i g?n s? th?t khách quan. Vi?c dùng Wikipedia nhu ngu?n tham kh?o dã gây ra 
tranh lu?n vì tính m? c?a nó làm nó có th? b? phá ho?i, b? s?a không dúng, ho?c 
không bao g?m các ch? d? d?u d?n, ho?c có ý ki?n không có can c?. Nó cung b? 
chê là có thiên v? nh?t quán, d?t cao ý ki?n s? dông hon là b?ng c?p, s? thi?u 
trách nhi?m cung nhu ki?n th?c chuyên môn c?a ngu?i vi?t khi du?c so sánh v?i 
nh?ng bách khoa toàn thu thông thu?ng. Tuy nhiên, s? r?ng rãi và c?n k? c?a nó, 
và tính nang du?c c?p nh?t liên t?c, dã làm d? án tr? thành ngu?n tham kh?o h?u 
ích d?i v?i hàng tri?u ngu?i.

 

Wikipedia hi?n có hon 200 phiên b?n ngôn ng?,

trong dó vào kho?ng 100 dang ho?t d?ng. 15 phiên b?n dã có hon 50.000 bài vi?t:

ti?ng Anh, D?c, Pháp, Ba Lan,  Nh?t,  Ý, Th?y Di?n, Hà Lan, B? Dào Nha, Tây Ban 
Nha, Hoa, Nga, Na Uy, Ph?n Lan Và Esperanto.

Phiên b?n ti?ng D?c dã du?c phát hành trên dia DVD, và nhi?u phiên b?n khác 
du?c sao chép qua Website khác.

 

 D?c di?m

 

Kh?u hi?u c?a Wikipedia là "bách khoa toàn thu t? do d? t?t c? m?i ngu?i s?a 
d?i", và ngu?i thành l?p d? án Jimmy Wales di?n t? m?c dích c?a nó là "d? t?o 
ra bách khoa toàn thu mi?n phí có ph?m ch?t càng cao càng t?t và dua nó cho t?t 
c? m?i ngu?i trên th? gi?i b?ng ngôn ng? h? dùng"

[2].

Nó du?c vi?t trên website wikipedia.org dùng m?t lo?i ph?n m?m g?i là " wiki", 
thu?t ng? dùng d? g?i WikiWikiWeb tru?c tiên và b?t ngu?n t? ti?ng Hawaii Wiki 
Wiki, t?c là "nhanh l?". Ông Wales có m?c dích là d?n Wikipedia t?i ph?m ch?t 
"c?a Britannica ho?c cao hon" và du?c xu?t b?n trên gi?y.

 

Vài d? án bách khoa toàn thu dã và dang ho?t d?ng. Vài d? án có quy d?nh c?ng 
tác và s? h?u bài vi?t theo ki?u truy?n th?ng, thí d? nhu Bách khoa toàn thu 
Tri?t h?c Stanford b?i nh?ng nhà chuyên môn ho?c d? án Nupedia dã dóng c?a. 
Nh?ng website tho?i mái hon nhu là h2g2 và Everything2 làm vi?c d?y ch? t?ng 
quát, nh?ng bài vi?t ? d?y du?c vi?t và qu?n lý b?i ngu?i riêng. Nh?ng d? án 
nhu là Wikipedia, Susning.nu Và Enciclopedia Libre là wiki, trong dó các bài 
vi?t du?c phát tri?n b?i nhi?u tác gi?, và không có quá trình hình th?c d? xem 
l?i bài vi?t. Trong nh?ng bách khoa toàn thu wiki dó, Wikipedia du?c tr? thành 
bách khoa l?n nh?t tính theo s? bài vi?t và s? ch?. Khác v?i nhi?u bách khoa 
toàn thu, nó cho phép s? d?ng n?i dung du?i Gi?y phép Van b?n T? do GNU.

 

Wikipedia có m?t b? quy d?nh d? l?a ch?n lo?i thông tin nào d? bao g?m trong d? 
án. Nhi?u khi nh?ng quy d?nh này du?c chú thích khi bàn cãi v? vi?c c?ng thêm, 
s?a l?i, di chuy?n, ho?c xóa m?t bài vi?t.

 

[

 

 L?ch s?

 =

D?u tiên thì Wikipedia ch? là d? án nh? bên c?nh Nupedia, d? án d? vi?t bách 
khoa v?i m?t s? nhà chuyên môn theo quá trình chính th?c. Nupedia m? c?a ngày 9 
tháng 3 nam 2000 du?i s? h?u c?a T?p doàn Bomis, m?t công ty c?ng Web. Nh?ng 
thành viên chính c?a d? án là Jimmy Wales, giám d?c c?a Bomis, và Larry Sanger, 
ch? bút c?a Nupedia và Wikipedia sau dó. Ông Sanger nói r?ng Nupedia khác v?i 
nh?ng bách khoa toàn thu dã có vì nó s? d?ng n?i dung m? ; nó không có h?n ch? 
v? c? vì nó hi?n di?n trên Internet; và nó không thiên v? vì nó công khai và có 
th? có nhi?u lo?i ngu?i dóng góp

[3]. 

Nupedia có quá trình 7 bu?c d? nhà chuyên môn ki?m tra các bài thu?c chuyên môn 
c?a h?, nhung quá trình này b? xem là quá ch?m cho m?t s? bài ít ?i. Dùng ti?n 
c?a Bomis, có lúc h? d?t k? ho?ch d? l?y l?i v?n d?u tu b?ng qu?ng cáo

[3].

Nó du?c s? d?ng du?i Gi?y phép N?i dung m? Nupedia tru?c tiên, nhung d?i qua 
Gi?y phép Van b?n T? do GNU tru?c khi Wikipedia du?c thành l?p, theo yêu c?u 
c?a Richard Stallman.

 

Trên danh sách g?i thu c?a Nupedia, ngày 10 tháng 1 Nam 2001, ông Sanger d? 
ngh? t?o ra wiki bên c?nh Nupedia. Du?i d? tài "Hãy làm m?t wiki" (Let's make a 
wiki), ông vi?t r?ng:  = "No, this is not an indecent proposal. It's an idea to 
add a little feature to Nupedia. Jimmy Wales

thinks that many people might find the idea objectionable, but I think not. 
(...) As to Nupedia's use of a wiki, this is the ULTIMATE "open" and simple

format for developing content. We have occasionally bandied about ideas for 
simpler, more open projects to either replace or supplement Nupedia. It seems

to me wikis can be implemented practically instantly, need very little 
maintenance, and in general are very low-risk. They're also a potentially great

source for content. So there's little downside, as far as I can see."

[4]

 

Wikipedia m? c?a chính th?c ngày 15 tháng 1 Nam 2001, ch? là m?t phiên b?n 
ti?ng Anh t?i wikipedia.com, và ông Sanger gi?i thi?u nó l?n d?u tiên trên danh 
sách g?i thu

[5].

Tru?c dó, t? ngày 10 tháng 1, nó ch? là m?t tính nang c?a Nupedia, trong dó ai 
nào có th? vi?t bài d? du?c thêm vào bách khoa toàn thu sau khi du?c xem l?i. 
Nó du?c b?t d?u l?i bên ngoài Nupedia, sau khi các nhà chuyên môn c?a ?y ban Tu 
v?n Nupedia ph?n d?i ki?u phát tri?n c?a nó

[6].

Sau dó, Wikipedia ho?t d?ng nhu d? án riêng không có Nupedia b?o qu?n. Quy d?nh 
"quan di?m trung l?p" c?a nó du?c vi?t xu?ng vào nh?ng tháng d?u tiên, tuy nó 
sát v?i quy d?nh "nonbias" (phi thiên v?) c?a Nupedia. Ngoài dó, ch? có m?t vài 
nguyên t?c d?u tiên. Wikipedia du?c nhi?u ngu?i dóng góp d?n t? Nupedia, nh?ng 
tin nh?n t?i Slashdot, và k?t qu? tìm ki?m. Nó tang lên t?i 20.000 bài vi?t 
b?ng 18 ngôn ng? vào cu?i nam d?u

[7].

Nupedia và Wikipedia ho?t d?ng bên c?nh nhau d?n khi máy ch? Nupedia b? ng?ng 
ho?t d?ng thu?ng tr?c vào nam

2003, và c? n?i dung Nupedia du?c dua vào Wikipedia.

 

Hai ông Wales và Sanger cho r?ng WikiWikiWeb c?a Ward Cunningham ho?c Kho M?u 
Portland dã dua ra quan ni?m s? d?ng wiki. Ông Wales nói r?ng ông nghe v? quan 
ni?m này l?n d?u tiên t? Jeremy Rosenfield, m?t ngu?i làm cho Bomis và dã d?n 
ông Wales d?n wiki dó vào tháng 12 nam 2000

[8],

nhung Wikipedia m?i b?t d?u sau khi ông Sanger nghe v? wiki dó t? Ben Kovitz, 
ngu?i quen ? d?y, vào tháng 1 nam 2001

[6]

và d? ngh? t?o ra wiki cho Nupedia. Du?i quan ni?m liên quan d?n n?i dung t? 
do, nhung không d?a trên wiki, d? án GNUPedia

ho?t d?ng bên c?nh Nupedia vào d?u l?ch s? c?a nó. Sau dó nó ng?ng ho?t d?ng và 
ngu?i thành l?p nó, ngu?i n?i ti?ng v? ph?n m?m t? do Richard Stallman, ?ng h? 
Wikipedia

[9].

 

Vì s? có th? mang qu?ng cáo d?n d? án và than là không có d? quy?n b?o qu?n 
trong d? án có trung tâm ? phiên b?n ti?ng Anh, nhi?u ngu?i dùng t?i Wikipedia 
ti?ng Tây Ban Nha (Wikipedia en español) chia ra kh?i Wikipedia d? thành l?p 
Enciclopedia Libre vào tháng 2 nam 2002. Sau dó cùng nam, ông Wales loan báo là 
Wikipedia s? không bao g?m qu?ng cáo trong tuong lai, và website du?c chuy?n 
sang d?a ch? wikipedia.org.

T? dó, nhi?u d? án dã chia ra kh?i Wikipedia vì quy d?nh vi?t bài, thí d? nhu 
Wikinfo, h? b? "quan di?m trung l?p" d? thay v?i nhi?u bài vi?t ph? nhau vi?t 
theo "quan di?m thông c?m".

 

T? Wikipedia và Nupedia, Qu? H? tr? Wikipedia du?c thành l?p ngày 20 tháng 6 
nam 2003

[10].

T? dó d?n nay, Wikipedia và các d? án liên quan tr?c thu?c t? ch?c b?t v? l?i 
dó. D? án liên quan d?u tiên c?a Wikipedia, "K? ni?m: Wiki 11 tháng 9", du?c 
thành l?p vào tháng 10 nam 2002 d? k? chuy?n v? nh?ng T?n công kh?ng b? ngày 11 
tháng 9

; d? án t? di?n Wiktionary m? c?a vào tháng 12 nam 2002; b? suu t?p danh ngôn 
Wikiquote, m?t tu?n sau khi Wikimedia du?c thành l?p; và thu vi?n m? Wikibooks, 
tháng sau. Sau dó Wikimedia v?n ti?p t?c b?t d?u thêm d? án khác.

 

Wikipedia thu?ng do s? phát tri?n c?a d? án theo s? bài vi?t. Trong hai nam d?u 
tiên, nó tang lên kho?ng ch?ng vài tram bài m?i m?i ngày. Wikipedia ti?ng Anh 
d?t t?i bài vi?t th? 100.000 ngày 22 tháng 1 nam 2003. Nam 2004, t?c d? tang 
lên s? bài vào kho?ng 1.000 hay 3.000 m?i ngày cho t?t c? các phiên b?n ngôn 
ng?. Wikipedia ti?ng Anh d?t t?i bài th? 500.000 ngày 25 tháng 2 nam 2004

[11].

Wikipedia d?t d?n bài vi?t th? m?t tri?u trong t?t c? 105 phiên b?n ngôn ng? 
vào ngày 20 tháng 9 nam 2004

[12],

trong khi phiên b?n ti?ng Anh nói riêng d?t d?n bài vi?t th? 500.000 ngày 18 
tháng 3 nam 2005

[13]

và bài th? m?t tri?u ngày 1 tháng 3, 2006

[14].

 

Qu? H? tr? Wikimedia dã dang ký nhãn hi?u Wikipedia® t?i Co quan sáng ch? và 
nhãn hi?u Hoa K? Ngày 17 tháng 9 Nam 2004 Nhãn hi?u này du?c công nh?n chính 
th?c ngày  10 tháng 1 nam 2006. B?n quy?n c?a nhãn hi?u cung du?c ch?p nh?n t?i 
Nh?t B?n Ngày 16 tháng 12 Nam 2004 và t?i  Liên minh châu Âu Ngày 20 tháng 1

Nam 2005. G?i chính xác là d?u hi?u ph?c v?, ph?m vi c?a d?u hi?u này bao g?m: 
"S? cung c?p thông tin ? linh v?c ki?n th?c bách khoa t?ng quát dùng Internet".

 

Hi?n có d? d?nh cho phép s? d?ng nhãn hi?u Wikipedia d? s?n ph?m sách v? ho?c 
DVD

[15].

Nguyên c? Wikipedia ti?ng D?c s? du?c in ra b?i công ty Directmedia, trong 100 
cu?n sách, m?i cu?n 800 trang. H? s? b?t d?u vào tháng 10 nam 2006 và hoàn 
thành vào nam 2010.

 

Ngày 27 tháng 2 Nam 2006, Wikipedia ti?ng Anh d?t t?i con s? m?t tri?u thành 
viên, v?i " Romulus32" du?c coi nhu thành viên m?t tri?u. Vài ngày sau, ngày 1 
tháng 3 Nam 2006, phiên b?n ti?ng Anh cung d?t t?i con s? m?t tri?u bài vi?t. " 
Jordanhill railway station", gi?i thích v? Nhà ga Jordanhill t?i Glasgow ( 
Scotland), du?c d?nh là th? m?t tri?u.

 

 

 Ph?n m?m và máy móc

 

Wikipedia d?a trên MediaWiki, n?n ph?n m?m wiki chuyên bi?t có ngu?n t? do Và 
m?, ph?n l?n du?c vi?t trong PHP và du?c xây trên co s? d? li?u MySQL. Ph?n m?m 
này bao g?m nh?ng tính nang l?p trình nhu là ngôn ng? macro, bi?n s?, h? th?ng 
g?n tiêu b?n (template transclusion), và d?i hu?ng URL. MediaWiki du?c phát 
hành theo Gi?y phép Công c?ng GNU (GPL) và du?c s? d?ng b?i các d? án 
Wikimedia, cung nhu nhi?u d? án wiki khác. Ban d?u Wikipedia ch?y trên 
UseModWiki, m?t chuong trình Perl c?a Clifford Adams (Phase I). Nó b?t ph?i 
vi?t hoa theo ki?u CamelCase d? t?o ra siêu liên k?t gi?a các bài; cú pháp hai 
d?u ngo?c vuông du?c h? tr? v? sau. B?t d?u t? tháng 1 nam 2002 (Phase II), 
Wikipedia b?t d?u s? d?ng chuong trình PHP wiki v?i co s? d? li?u MySQL; ph?n 
m?m này du?c vi?t d?c bi?t cho Wikipedia b?i Magnus Manske. Ph?n m?m Phase II 
du?c s?a nhi?u l?n d? th?a mãn nhu c?u dang lên theo du?ng luy th?a 
(exponential growth). Tháng 7 nam 2002 (Phase III), Wikipedia d?i qua ph?n m?m 
th? h? th? ba, MediaWiki, m?i d?u do Lee Daniel Crocker vi?t.

 

 Wikipedia ch?y trên các nhóm máy ch? Linux t?i Florida và hai v? trí khác.

[17]

Wikipedia ch? xài m?t máy ch? cho d?n nam 2004; lúc dó h? th?ng máy ch? du?c m? 
r?ng thành c?u trúc da t?ng (multitier architecture) phân ph?i. Vào tháng 1 nam 
2005, d? án ch?y trên 39

máy ch? dành riêng ? Florida. Hình d?ng này bao g?m m?t máy co s? d? li?u ch? 
ch?y MySQL, vài máy ph? CSDL, 21

máy ch? web ch?y Apache HTTP Server, và b?y máy b? nh? Squid. Vào tháng 9 nam 
2005, nhóm máy ch? này dã bao g?m 100 máy t?i ba v? trí chung quanh th? gi?i.

[17]

 

Các yêu c?u trang du?c g?i cho t?ng máy Squid tru?c. Nh?ng yêu c?u mà b? nh? 
Squid không th? th?a mãn du?c g?i qua các máy ch? cân b?ng t?i (load-balancing 
server) có ph?n m?m Linux Virtual Server ; nó g?i yêu c?u cho m?t trong nh?ng 
máy ch? Apache d? k?t xu?t trang dùng d? li?u t? CSDL. Các máy ch? web g?i l?i 
nh?ng trang du?c yêu c?u và k?t xu?t trang c?a các phiên b?n ngôn ng? 
Wikipedia. D? tang lên t?c d? tr? l?i nhi?u hon, các trang du?c k?t xu?t cho 
ngu?i chua dang nh?p du?c b? vào b? nh? phân ph?i (distributed memory cache) 
cho d?n khi nó l?i th?i, nên có th? b? qua h?n quá trình k?t xu?t trang d?i v?i 
ph?n nhi?u l?n truy c?p nh?ng trang thu?ng g?p. Hai nhóm máy ch? l?n hon t?i Hà 
Lan Và Hàn Qu?c hi?n x? lý nhi?u nhu c?u cho Wikipedia.

 

 

 

 Wikipedia ti?ng Vi?t

 

Wikipedia ti?ng Vi?t là phiên b?n

ti?ng Vi?t c?a d? án chính, có nh?ng bài do ngu?i s? d?ng t? phát tri?n không 
có t?i các phiên b?n Wikipedia trong ngôn ng? khác.

D? án này du?c b?t d?u l?n d?u tiên vào tháng 11 nam 2002, lúc dó ch? có Trang 
Chính và bài

Internet Society. Vì d? án không có d? ngu?i dóng góp, Wikipedia ti?ng Vi?t 
không có bài vi?t nào cho d?n khi du?c vi?t m?t s? bài m?i vào tháng 10 nam 
2003, khi dó c?ng d?ng Wikipedia nói chung vi?t r?ng d? án ti?ng Vi?t du?c 
"thành l?p l?i".  Website này du?c nâng c?p qua ph?n m?m wiki Phase III, sau dó 
thu?ng du?c g?i là MediaWiki vào ngày 12 tháng 11 Nam 2003.

Tru?c dó website này ch? có m?t vài trang nh? bé và m?t Trang Chính m?u di?n

[18].

Phiên b?n MediaWiki m?i h? tr? Unicode, t?c là m?i ngu?i có th? vi?t ti?ng Vi?t 
d? hon nhi?u.

 

T? dó, nhi?u ngu?i b?t d?u giúp d? và vi?t bài. Hi?n gi? Wikipedia ti?ng Vi?t 
có 27.482 bài vi?t Và 9.421 t?p tin phuong ti?n. T? khi d? án b?t d?u l?n th? 
hai vào cu?i nam 2003 d?n tháng 2 nam 2005, vài th?ng kê c?a Wikipedia ti?ng 
Vi?t phát tri?n ch?m, nhung t? tháng 3 nam 2005 d?n nay, d? án phát tri?n nhanh 
hon, cho nên nó phát tri?n theo du?ng h?i quy tuy?n tính.

 

Phiên b?n này b? m?t s? tr? ng?i do ki?u vi?t ti?ng Vi?t. Vào nam 2005, d? gi?i 
quy?t v?n d? khó gõ vào d?u ph? trong ti?ng Vi?t, m?t s? thành viên c?ng tác d? 
cài d?t b? gõ JavaScript HIM (nay là AVIM) vào website này. Ngoài ra, v?n d? 
ti?ng Vi?t chua du?c tiêu chu?n hóa l?m làm c?ng d?ng Wikipedia ti?ng Vi?t ph?i 
d?t ra nhi?u quy t?c v? cách b? d?u, tên g?i các qu?c gia, dùng cách chuy?n t? 
t? ngôn ng? g?c cho các tên riêng hay d?a danh thay vì phiên âm, cách vi?t ngày 
tháng, cách vi?t hoa, v.v.

 

 

            

 D? án liên quan

 

Wikipedia có vài d? án liên quan:

List of 4 items

. Wiktionary,  d? án làm b? t? di?n t? do

. Wikibooks, d? án làm thu vi?n v? sách giáo khoa t? do

. Wikiquote, b? t? di?n v? danh ngôn

. Wikisource, kho luu ngu?n tu li?u b?ng m?i ngôn ng? có ph?m vi công c?ng ho?c 
xu?t b?n theo GFDL

list end

 

Cung có nhi?u d? án cùng lo?i, nhu

Wikitravel.

 

Vào tháng 2 nam 2001, ph?n l?n ngu?i dùng Wikipedia b?ng ti?ng Tây Ban Nha 
không hài lòng v?i phuong hu?ng c?a d? án nên dã rút kh?i d? b?t d?u d? án 
Enciclopedia Libre.

 

 

 


Name: Nguyen Hoang Bao Vu
Home: 210C Hiep Binh Chanh tenement. Thu Duc district Ho Chi Minh City Viet Nam
Home Phone: 848-726-2214
Cell-phone: 848-97-987-8854
Yahoo ID: nguyenhoangbaovu
Skype ID: nguyenhoangbaovu
Loud Talk ID: nguyenhoangbaovu
Blog: 360.yahoo.com/nguyenhoangbaovu

Other related posts: