[SMCC] lich su Thien Chua giao (kito giao)

Kitô giáo (thu?t ng? phiên âm) ho?c Co D?c giáo (thu?t ng? Hán-Vi?t) là m?t 
trong Các tôn giáo kh?i ngu?n t? Abraham, t? ph? c?a dân Do Thái (hai tôn giáo 
còn l?i là Do Thái giáo và H?i giáo), d?t n?n t?ng trên l?i gi?ng, s? ch?t trên 
th?p t? giá và s? s?ng l?i c?a Chúa Giêsu nhu du?c ký thu?t trong Kinh thánh 
Tân U?c. Tín h?u Co D?c tin r?ng

Chúa Giêsu là Con Thiên Chúa và là D?ng Messiah c?a ngu?i Do Thái nhu dã du?c 
tiên báo trong Kinh thánh C?u U?c. Là d?c th?n giáo (monotheistic), h?u h?t tín 
h?u Co D?c tin r?ng ch? có m?t Thiên Chúa duy nh?t hi?n h?u trong 3 thân v? ( 
ti?ng Hi L?p: hypostasis) g?i là Ba Ngôi. Co D?c giáo bao g?m nhi?u truy?n 
th?ng tôn giáo v?i các d? bi?t van hoá cung nhu hàng ngàn xác tín và giáo phái 
khác nhau. Tr?i qua hai thiên niên k?, Co D?c giáo t? hình thành nên ba nhánh 
chính: 

Công giáo La mã,

Chính th?ng giáo Dông phuong

và

Kháng cách (Protestantism). Tính chung, dây là tôn giáo l?n nh?t th? gi?i v?i 
hon 2,1 t? tín h?u (chi?m kho?ng 34% dân s? th? gi?i).

 

Ch? Kitô xu?t phát t? ch? Christos trong ti?ng Hi L?p, nghia là "D?ng du?c x?c 
d?u", d?ch t? ch? Messiah trong ti?ng Hebrew. Co D?c nhân (Christian) có nghia 
là "ngu?i thu?c v? Chúa Co D?c."

 

Trong ti?ng Vi?t, bên c?nh ch? "Kitô" (nhu Kitô giáo) có g?c t? ti?ng Hy L?p 
nhu trên, và thu?ng du?c s? d?ng b?i nh?ng ngu?i Công giáo, còn có ch? "Co D?c" 
(nhu Co D?c giáo) có ngu?n g?c t? ch? Nho (??) và thu?ng du?c nh?ng ngu?i theo 
d?o Tin Lành s? d?ng. Trong khi ngu?i Công giáo dùng ch? "Kitô" d? ch? Giêsu, 
ngu?i Tin Lành thu?ng dùng ch? "Christ".

Ngoài ra, Thiên Chúa giáo cung thu?ng du?c s? d?ng b?i nh?ng ngu?i ngoài Kitô 
giáo d? ch? Công giáo.

 

L?ch s?

 

Kh?i nguyên

 

Co D?c giáo du?c bi?t d?n t? th? k? th? nh?t khi các môn d? c?a Chúa Giê-su 
du?c g?i là Co D?c nhân t?i thành Antioch (thu?c Th? Nhi K? ngày nay), noi h? 
d?n d? lánh n?n và d?nh cu sau nh?ng cu?c bách h?i d?u tiên t?i x? Judea. N?n 
th?n h?c c?a Co D?c giáo so khai du?c thành l?p và truy?n bá b?i s? d? Phao-lô 
và các v? s? d? khác.

 

Theo Kinh thánh Tân U?c, Chúa Giê-su xung mình là D?ng Messiah mà dân Do Thái 
v?n h?ng mong d?i, nhung Ngài b? khu?c t? b?i dân chúng và gi?i c?m quy?n và b? 
xem nhu là k? b?i d?o (Gioan 8.23-24, 14.11 và Mathew 26.63-64). Ngài cung b? 
bu?c t?i ph?m thu?ng và b? k?t án t? hình b?i chính quy?n La Mã vào nam 30.

Tuy nhiên Ngài du?c Pontius Pilate, t?ng d?c ngu?i La Mã, g?i là "Vua c?a dân 
Do Thái".

 

Theo các sách Phúc âm, ngu?i La Mã bu?c t?i Chúa Giê-su vì mu?n xoa d?u s? b?t 
bình c?a gi?i c?m quy?n Do Thái, nhung m?t s? h?c gi? cho r?ng dó là cách

D? qu?c La Mã tr?ng ph?t nh?ng ngu?i ch?ng d?i h?. Tín h?u Co D?c tin r?ng C?u 
U?c dã tiên báo cái ch?t và s? s? nh?c mà Chúa Giê-su ph?i ch?u nhu dã chép 
trong Tân U?c. Sách Ê-sai ng? ý r?ng Ngài b? v?, nh?, d?m vào m?t (Êsai 50.6, 
52.14-15;

Mat. 26.67-68; Mark 14.65), Ngài b? dánh b?ng roi (Êsai. 53.5; Giang 19.1; Mat. 
27.26) cung nhu Ngài b? s? nh?c.

 

Các s? d? c?a Chúa Giê-su là nhân ch?ng v? cu?c d?i, l?i gi?ng và s? s?ng l?i 
c?a Ngài. Ngoài ra còn có nhi?u môn d? (d?n 70 ngu?i) trong dó có Giaco em 
Chúa, Mark, Luca,

Mary Magdalene..., nh?ng ngu?i này theo Chúa Giê-su trong các chuy?n du hành 
c?a Ngài và h? ch?ng ki?n khi Ngài gi?ng d?y và làm nhi?u phép màu. Sau khi 
Chúa Giê-su b? dóng dinh, các s? d? và các môn d? khác công b? r?ng Ngài dã 
s?ng l?i t? cõi ch?t và h? kh?i s? rao gi?ng thông di?p m?i. Các s? d? này dã 
vi?t các sách Phúc âm và các Thu tín. Trong s? 27 sách c?a Tân U?c, nhi?u quy?n 
du?c vi?t b?i Phao-lô. ?ng là tác gi? c?a Mu?i hai Thu tín và m?t s? truy?n 
thuy?t cho r?ng ông là tác gi? c?a sách Hêbro. Phúc âm Luca và sách Công v? các 
S? d? du?c vi?t b?i Luca, ngu?i ch?u ?nh hu?ng tr?c ti?p c?a Phao-lô. Phao-lô 
là môn d? c?a Gamaliel (Công.22.3), m?t nhân v?t có thanh th? trong toà công 
lu?n (Công 5.34-40). Phao lô du?c xem nhu là nhà truy?n giáo quan tr?ng nh?t 
rao gi?ng thông di?p Co D?c cho th? gi?i bên ngoài.

 

H?i thánh so khai

 

Co D?c giáo lan truy?n nhanh trong su?t ba th? k? an bình c?a D? qu?c La Mã: 

List of 3 items

. thông qua Ai C?p d?n B?c Phi, Sudan.

. thông qua vùng Lu?ng Hà (Mesopotamia) d?n Ba Tu, N?i Á Và ?n D?.

. thông qua Hy L?p và La Mã d?n Âu Châu.

list end

 

Vào th?i k? này bên trong H?i thánh chia ra hai c?ng d?ng: Do Thái và Hy L?p. 
Trong khi c?ng d?ng Do Thái, ph?n dông là các tín h?u g?c Do Thái, mu?n duy trì 
m?t s? t?p t?c và nghi th?c c?a Do Thái giáo (Judaism) nhu phép c?t bì và m?t 
s? kiêng c? khác thì c?ng d?ng Hy L?p, nh?ng ngu?i ch?u ?nh hu?ng t? th? gi?i 
nói ti?ng Hy L?p, tin r?ng thông di?p c?a Co D?c giáo nên du?c truy?n bá theo 
các phuong pháp thích h?p hon v?i th? gi?i bên ngoài.

 

M?t trong nh?ng nhà tr? tác quan tr?ng d?u tiên c?a Co D?c giáo, Tertullian, 
vi?t cho m?t quan t?ng d?c D? qu?c La Mã v? s? phát tri?n c?a Co D?c giáo t?i 
Carthage r?ng m?i hôm qua h? ch? là m?t nhóm nh?, "nay có m?t kh?p m?i noi - 
các dô th?, h?i d?o, trong thành luy, th? tr?n, ch?, ngay c? trong tr?i lính, 
t?i các b? t?c, lâu dài, ngh? vi?n; chúng tôi ch?ng d? l?i gì cho quí v? ngo?i 
tr? các noi th? ph?ng các th?n linh c?a quí v? mà thôi." (Bài bi?n giáo vi?t 
t?i Carthage, nam 197).

 

Trong vòng vài th? k? d?u tiên, các nhà th?n h?c và tri?t h?c khoa b?ng nhu 
Origen và Augustine dã phát tri?n n?n th?n h?c và tri?t h?c Co D?c.

 

Su?t th?i k? này, trong khi dang phát tri?n m?nh m?, H?i thánh cung ph?i tr?i 
qua các con bách h?i, dù không thu?ng xuyên nhung d? d?i, du?i th?i tr? vì c?a 
các hoàng d? La Mã nhu Nero, Valerian, Diocletian và Galerius. Cu?c d?i c?a 
nh?ng nguòi t? d?o, thà ch?t ch? không ch?i b? d?c tin, tr? nên bi?u trung cho 
d?c h?nh cao quí nh?t. Danh sách kinh di?n Tân U?c du?c d?ng thu?n, các b?n 
d?ch Kinh Thánh d?u tiên b?t d?u xu?t hi?n, cùng lúc v?i h? th?ng giáo quy?n: 
Các giám m?c thành Alexandria, Antioch và La Mã d?u xung nh?n danh hi?u Giáo 
ph?.

 

Hoàng d? La Mã Galerius, tru?c khi ch?t, ban chi?u ch? Galerius ngung m?i ho?t 
d?ng bách h?i. Hoàng d? Constantine I qui d?o nam 312 và, v?i chi?u ch? Milan ( 
313), bi?n Co D?c giáo thành

qu?c giáo.

Dù v?y, các cu?c bách h?i du?c tái l?p du?i tri?u Julian K? b?i giáo (361- 
363), ngu?i mu?n ph?c h?i c?u giáo trên lãnh th? d? qu?c; Co D?c giáo sau này 
du?c công nh?n qu?c giáo l?n n?a du?i tri?u hoàng d? Theodotius

vào nam 382. Nh?ng bi?n c? tuong t? cung x?y ra t?i các x? láng gi?ng Georgia 
và Armenia. Nhung t?i Ba Tu luôn tranh ch?p v?i La Mã, tín h?u Co D?c ph?i ch?u 
nhi?u áp b?c t? Sassanids, ngu?i mu?n ph?c h?i d?o Zoroaster.

 

T?i D? qu?c Ba Tu, vào nam 410 giám m?c Seleucia du?c công b? là công giáo, 
thay th? Thu?ng ph? thành Antioch nhu là th?m quy?n cao nh?t c?a Giáo h?i 
Assyria dông phuong. Trong th?i k? ly giáo Nestorian, giáo h?i này c?t d?t quan 
h? v?i phuong Tây. Trong su?t m?t thiên niên k? dã tr? thành giáo h?i có nhi?u 
?nh hu?ng t?i Châu Á v?i các giáo ph?n du?c thành l?p t?i nh?ng noi xa xam nhu 
Ân D?, d?o Java và Trung Hoa.

 

Các giáo h?i qu?c gia

 

S? kh?ng d?nh th?n tính c?a Chúa Giê-su luôn là v?n d? tr?ng tâm d?i v?i tín 
h?u Co D?c th?i so khai. Nhi?u nhà tru?c tác, bao g?m Justin Martyr và 
Tertullian ch?ng th?c ni?m tin Chúa Giê-xu là Thiên Chúa trong khi m?t s? các 
nhóm Co D?c khác t? ch?i chia s? ni?m xác tín này. S? vi?c lên d?n d?nh di?m 
khi Arius thuy?t ph?c du?c khá dông các giám m?c và tín h?u tin r?ng Chúa Giêxu 
ch? là m?t t?o v?t, dù là t?o v?t d?u tiên và cao tr?ng nh?t. Cu?c tranh lu?n 
du?c gi?i quy?t t?i Công d?ng Nicaea, du?c tri?u t?p b?i hoàng d? Constantine 
I, noi h?c thuy?t c?a Athanasius, m?t h?c gi? theo thuy?t Ba Ngôi, du?c công 
nh?n là giáo lý chính th?c c?a H?i thánh (xem tín di?u Nicaea, tín di?u 
Athanasius). Dù Constantine I ra l?nh d?t sách c?a Arius và tr?c xu?t ông, h?c 
thuy?t c?a ông v?n ti?p t?c phát tri?n trong d? qu?c su?t vài th?p niên và 
trong vòng các b? t?c ngu?i D?c trong g?n hai th? k? sau dó.

 

Các công d?ng v?n ti?p t?c du?c tri?u t?p d? gi?i quy?t các v?n d? th?n h?c. 
Trong khi các công d?ng bàn lu?n nh?m h?p nh?t Co D?c giáo thì các hoàng d? ?ng 
h? các công d?ng nh?m b?o v? s? ?n d?nh chính tr?. M?t s? thu?t ng? th?n h?c 
du?c s? d?ng t?i các công d?ng dã b? hi?u nh?m b?i các giáo h?i chính th?ng mà 
ngôn ng? chính là ti?ng Syria, Armeni hay Coptic, n?y sinh nhi?u d? bi?t và d?n 
d?n các cu?c ly giáo giúp hình thành các giáo h?i qu?c gia du?c g?i chung là 
các giáo h?i phuong Dông.

 

Vào thiên niên k? th? hai, Co D?c giáo phát tri?n d?n h?u h?t th? gi?i phuong 
Tây, Trung Dông, các vùng Châu Phi và b?t d?u ti?p c?n vùng Vi?n Dông. Dù v?n 
n?y sinh m?t s? b?t d?ng v? th?n h?c và d?u du?c gi?i quy?t t?i các công d?ng, 
Co D?c giáo dã duy trì du?c s? d?ng thu?n v? các giáo lý n?n t?ng trong su?t 
th?i k? này. Tuy nhiên, trong thiên niên k? sau, các b?t d?ng v? th?n h?c và 
s?ng d?o ngày càng tr? nên tr?m tr?ng. Cu?c D?i ly giáo nam 1054 chia c?t H?i 
thánh thành giáo h?i phuong Tây và giáo h?i phuong Dông. Trong khi giáo h?i 
phuong Tây d?n d?n du?c c?ng c? v?i quy?n l?c t?p trung vào La Mã thì giáo h?i 
phuong Dông v?i danh xung "Chính th?ng" cam k?t b?o t?n các truy?n th?ng và d? 
kháng v?i m?i thay d?i. Cho d?n nay giáo h?i phuong Dông v?n duy trì l?p tru?ng 
không d?t giáo h?i du?i quy?n cai tr? c?a m?t giám m?c duy nh?t. Giáo h?i 
phuong Dông công nh?n Thu?ng ph? thành Constantinople là "ngu?i d?ng d?u nhung 
bình d?ng" v?i các giám m?c khác dang cai qu?n các giáo h?i t? tr? trong gia 
dình Chính Th?ng giáo.

 

T?i Âu châu, ch?u ?nh hu?ng t? Cu?c C?i cách Kháng cách (Protestant 
Reformation) vào th? k? 16 nhi?u giáo h?i dã t? ch?i th?n ph?c La Mã vì h? cho 
r?ng có s? l?m d?ng trong co c?u quy?n l?c du?c t?p trung vào ngai giáo hoàng 
cung nhu bên trong c?u trúc quy?n l?c này dã n?y sinh nhi?u sai l?c v? th?n h?c 
và s?ng d?o. Các v?n d? m?u ch?t trong cu?c tranh lu?n dã du?c tóm t?t trong 
nam m?nh d? sola n?i ti?ng:

List of 5 items

. Sola Scriptura: Duy Thánh Kinh - th?m quy?n c?a giáo h?i ch? d?a trên Kinh 
Thánh du?c gi?i thích cách dúng d?n và chu?n xác ch? không du?c tách r?i kh?i 
Kinh Thánh. . Sola Fide: Duyd?c tin - con ngu?i du?c c?u r?i ch? b?i tin Chúa 
Co D?c ch? không ph?i b?i công d?c hay là nh? giáo h?i và các thánh l?

. Sola Gratia: Duy ân di?n - S? c?u r?i du?c ban cho t? Thiên Chúa, b?i ân s?ng 
c?a Ngài, con ngu?i không th? làm gì d? du?c c?u

. Solus Christus: Duy Chúa Co D?c - Chúa Giê-xu là d?ng trung b?o duy nh?t gi?a 
Thiên Chúa và loài ngu?i ch? không ph?i là giáo h?i hay các ch?c s?c

. Soli Deo Gloria: Vinh hi?n ch? dành cho Thiên Chúa - m?i vinh hi?n vì s? c?u 
r?i nhân lo?i ch? dành cho m?t mình Thiên Chúa ch? không ph?i giáo h?i hay các 
ch?c s?c

list end

 

T? cu?c c?i cách kh?i phát m?t cu?c tranh ch?p d? d?i nh?m thu ph?c ngu?i dân 
Âu châu. Các cu?c tranh lu?n gi?a ngu?i Công giáo và ngu?i Kháng Cách d?n d?n 
nh?ng con bách h?i cung nhu các cu?c chi?n, k? c? các cu?c n?i chi?n.

 

D?c tin Công giáo và Kháng Cách d?t chân d?n B?c M? (và sau này Úc châu) b?i 
các di dân d?n t? Châu Âu.

 

Không theo mô hình trung uong t?p quy?n nhu ngu?i Công giáo cung không t? ch?c 
b? máy giáo h?i trên qui mô qu?c gia, các tín h?u Kháng cách t?p trung trong

hàng tram, và sau này hàng ngàn giáo phái (denomination) d?c l?p v?i nhau. D?c 
tin Công giáo và Kháng Cách cung d?n Nam M? và Châu Phi cùng lúc v?i ngu?i Âu 
châu di chi?m thu?c d?a, d?c bi?t là t? th? k? 16 d?n th? k? 19. 

Vào th? k? 18 Chính Th?ng giáo du nh?p vào vùng Alaska thu?c B?c M? qua các di 
dân d?n t? Nga,  v? sau, vào cu?i th? k? 19 và d?u th? k? 20, s? lu?ng di dân 
ngu?i Nga còn dông hon nhi?u.

 

B?t d?u t? th? k? 19, nhi?u qu?c gia ch?u ?nh hu?ng Co D?c giáo, d?c bi?t t?i

Tây Âu, ngày càng tr? nên th? t?c. Dòng l?ch s? Co D?c giáo.

 

Co D?c giáo ngày nay

 

Co D?c giáo là tôn giáo có dông tín h?u nh?t v?i 2,1 t? ngu?i xung nh?n ni?m 
tin Co D?c; theo sau là

H?i giáo v?i 1,3 t?;

s? ngu?i vô th?n là 1,1 t?;

?n D? giáo là 900 tri?u;

tôn giáo c? truy?n Trung Hoa là 394 tri?u và s? ngu?i theo Ph?t giáo là 376 
tri?u.

 

Co D?c giáo chia ra nhi?u nhánh, bao g?m 1,1 t? ngu?i

Công giáo, 510 tri?u ngu?i

Kháng cách cùng v?i 84 tri?u tín h?u

Anh giáo, 216 tri?u ngu?i

Chính th?ng giáo, con s? các tín h?u d?c l?p (không gia nh?p giáo phái nào) là 
158 tri?u và nh?ng giáo h?i "ngo?i vi" ( Ch?ng nhân Jehova, Co d?c ph?c lâm, 
Mormon ...)

có kho?ng 31,7 tri?u tín h?u. Các giáo phái này t? nh?n mình thu?c Co D?c giáo 
nhung h? không du?c công nh?n b?i c?ng d?ng Co D?c giáo vì c? các h?c thuy?t

không chính th?ng c?a h?.

 

Tuy Co D?c giáo là tôn giáo l?n nh?t th? gi?i và dang duy trì b? máy truy?n 
giáo kh?ng l?, l?i không d?t du?c m?c tang tru?ng nhu các tôn giáo khác cung 
nhu không theo k?p t?c d? gia tang dân s? th? gi?i. Trong khi dân s? toàn c?u 
tang 1,25% m?i nam thì m?c tang tru?ng c?a Co D?c giáo ch? kho?ng 1,12%.

 

Không ph?i m?i ngu?i xung nh?n mình là tín h?u Co D?c ch?p nh?n t?t c?, ho?c 
ngay c? h?u h?t, các quan di?m th?n h?c c?a giáo h?i c?a h?. Gi?ng nhu ngu?i Do 
Thái giáo, ngu?i Co D?c phuong Tây ch?u ?nh hu?ng sâu s?c b?i Phong trào Khai 
sáng (Enlightenment) vào cu?i thê k? 17 và d?u th? k? 18. Có l? s? thay d?i 
quan tr?ng nh?t d?i v?i h? là nguyên t?c phân ly giáo h?i và nhà nu?c, ch?m d?t 
t?p t?c c?a m?t Co D?c giáo du?c nhà nu?c b?o h? dã hi?n h?u lâu d?i t?i nhi?u 
nu?c ? Âu châu. Ngày nay m?t ngu?i, nhu là m?t công dân t? do, có quy?n b?t 
d?ng v?i giáo h?i c?a mình v? các v?n d? khác nhau và có quy?n r?i b? giáo h?i 
tu? thích. Trong th?c t?, nhi?u ngu?i dã b? giáo h?i và phát tri?n các h? th?ng 
d?o giáo khác nhu Th?n giáo (Deism), Duy nh?t

th?n giáo (Unitarianism), nhi?u ngu?i khác ch?n l?a tr? nên vô th?n (atheist) 
hay b?t kh? tri (agnostic) ho?c là nhân b?n (humanist).

 

M?t s? ngu?i ? l?i H?i thánh l?p ra phong trào T? do (Liberalism) bên trong n?n 
th?n h?c Kháng Cách. Tân phái (Modernism) vào cu?i th? k? 19 khuy?n khích các 
hình th?c tu duy và trình bày m?i không theo truy?n th?ng c?a giáo h?i.

 

T?i Hoa K? và Châu Âu,

trào luu th?n h?c t? do góp ph?n phát tri?n tinh th?n th? t?c trong toàn xã 
h?i. Nhi?u ngu?i Co D?c ngung th?c hành các b?n ph?n tôn giáo, m?i nam ch? d?n

nhà th? vài l?n vào nh?ng d?p l? h?i, ho?c hoàn toàn không bu?c chân vào nhà 
th?. Nhi?u ngu?i trong s? h? v?n nh?c d?n lòng sùng d?o c?a ông bà, nhung h? 
l?n lên trong nh?ng gia dình, noi mà các giá tr? Co D?c không còn du?c xem 
tr?ng. Bên trong h? là m?t tình c?m pha tr?n d?i v?i ni?m tin Co D?c. M?t m?t 
h? ti?p t?c bu?c mình vào các giá tr? c? truy?n vì lý do b?n s?c, m?t khác ?nh 
hu?ng c?a tinh th?n th? t?c phuong Tây, áp l?c t? cu?c s?ng h?ng ngày và t? 
nh?ng ngu?i xung quanh b?t gi?t h? ra kh?i ?nh hu?ng còn sót l?i c?a Co D?c 
giáo truy?n th?ng. Hôn nhân gi?a ngu?i Co D?c và ngu?i không Co D?c, t?ng là 
di?u c?m k?, nay dã tr? nên ph? bi?n. T?i m?t s? qu?c gia có truy?n th?ng Công 
giáo, nhi?u ngu?i tr? nên tín d? c?a thuy?t b?t kh? tri.

 

Vào d?u th? k? 20, trào luu t? do phát tri?n m?nh t?i Âu châu và B?c M?, d?n 
th?p niên 1960, ki?m soát nhi?u giáo phái l?n t?i Hoa K? và Canada. Dù v?y, 
ngày nay trào luu này dã thoái trào. Vào d?u thê k? 21, tuy th? gi?i th? t?c, 
d?c bi?t là các phuong ti?n truy?n thông v?n xem các nhà th?n h?c t? do nhu là 
d?i bi?u và phát ngôn nhân cho Co D?c giáo, các nhà th? theo khuynh hu?ng t? do 
dang thu h?p d?n. M?t ph?n là do nh?ng n? l?c truy?n bá Phúc âm, ph?n khác là 
vì nhi?u ngu?i trong s? h? dang tr? l?i v?i các giá tr? Co D?c truy?n th?ng.

 

M?t v?n n?n c?a Co D?c giáo là h? dánh m?t kh? nang chuy?n giao các giá tr? Co 
D?c cho th? h? k? ti?p. Trong khi các giáo phái l?n t?i Hoa K?, ngo?i tr? 
Baptist Nam phuong (Southern Baptist), dang thoái trào thì các d?nh ch? tôn 
giáo theo khuynh hu?ng Tin Lành (Evangelical) dang phát tri?n m?nh, d?c bi?t là 
vào h? bán th? k? 20. T?p chí Th? k? Co d?c (Christian Century) có khuynh hu?ng 
t? do dang thu h?p d?n d? b? thay th? b?i d?i th? dang l?n m?nh có khuynh hu?ng 
Tin Lành, t?p chí Co d?c giáo ngày nay (Christianity Today).

 

T?i phuong Dông phong trào Khai sáng không t?o l?p du?c nhi?u ?nh hu?ng. Ph?i 
d?i di?n v?i nhi?u áp l?c t? các xã h?i th? t?c, giáo h?i ph?i bám tr? vào các 
xác tín truy?n th?ng d? t?n t?i, dù v?y, s? lu?ng tín h?u c? b? bào mòn d?n.

 

Ngày nay, t?i Dông Âu và Nga, dang di?n ra ti?n trình h?i sinh. Sau nhi?u th?p 
k? hung th?nh c?a thuy?t vô th?n, nhi?u ngu?i b?t d?u quan tâm d?n Co D?c giáo 
cung nhu các tôn giáo khác. Nhi?u nhà th? và tu vi?n Chính th?ng giáo du?c 
trùng tu và du?c l?p d?y b?i các tín h?u và tu si. Các giáo phái Kháng Cách 
cung tìm d?n d? truy?n bá Phúc âm và thành l?p giáo h?i. Giáo h?i Công giáo 
ti?t l? h? dã t?ng có các giáo ph?n bí m?t và nay dang ti?n hành các bu?c nh?m 
công khai h? tr? các nhà th? t?i dây.

 

T?i Nam M? và Châu Phi, các giáo phái Tin Lành (Evangelical) và Ngu Tu?n 
(Pentecostal) dang tang tru?ng m?nh và b?t d?u g?i các nhà truy?n giáo d?n

Châu Âu và B?c M?. Tình tr?ng tuong t? cung dang x?y ra t?i m?t s? nu?c châu Á.

 

H? bán th? k? 20 ch?ng ki?n th?n h?c tân phái phát tri?n thành ch? nghia tiêu 
dùng (consumerism) cùng lúc, dù di khác hu?ng, v?i s? phát tri?n c?a hi?n tu?ng

D?i Giáo doàn (Megachurch) - t?p chú vào tính linh d?ng c?a các phuong pháp 
trình bày thông di?p Co D?c cho ngu?i duong th?i. Giáo trình Alpha (Alpha 
Course) là m?t di?n hình cho trào luu m?i này c?a Co D?c giáo.

 

M?t phong trào có ?nh hu?ng l?n và dang phát tri?n m?nh, d?c bi?t ? phuong Tây 
và Hoa K? là Phong trào Tin lành (Evangelicalism). H? có m?t và ho?t d?ng tích 
c?c trong h?u h?t các giáo phái Kháng Cách, trong m?t sô tru?ng h?p h? là thành 
ph?n da s?. Nh?ng ngu?i Tin Lành thu?ng ch? truong "xuyên giáo phái", h? thích 
t?o l?p các m?i quan h? chính th?c ho?c không chính th?c v?i nh?ng ngu?i Tin 
Lành trong các giáo phái khác hon là quan h? v?i nh?ng ngu?i không Tin Lành 
trong vòng giáo phái c?a h?. Tín h?u Tin Lành nh?n m?nh d?n s? c?n thi?t ph?i 
có kinh nghi?m qui d?o c?a m?i cá nhân và tin Chúa Giê-su là C?u Chúa và Thiên 
Chúa. H? tin vào s? tái lâm c?a Chúa Co d?c, tính chân xác c?a Thánh kinh và 
tin vào phép m?u.

 

Giáo lý

 

Ngu?i Co D?c xem Co D?c giáo là s? k? th?a và hoàn ch?nh c?a Do Thái giáo. Co 
D?c giáo mang theo mình nhi?u di?u t? th?n h?c và giáo nghi c?a Do Thái giáo 
nhu thuy?t d?c th?n (monotheism), ni?m tin vào D?ng Messiah (hay Chúa Co D?c t? 
ch? Hy l?p Christos, nghia là "D?ng du?c x?c d?u") cùng v?i m?t vài hình th?c 
th? ph?ng nhu c?u nguy?n, xu?ng d?c Kinh Thánh, ch?c v? tu t? (dù h?u h?t ngu?i 
Kháng cách tin r?ng ch?c v? tu t? du?c ban cho t?t c? tín h?u), và ý tu?ng cho 
r?ng s? th? ph?ng trên d?t là "hình bóng" cho s? th? ph?ng trên thiên dàng.

 

Nh?ng xác tín can c?t c?a Co D?c giáo t?p chú vào s? hoá thành nh?c th?, s? d?n 
t?i cho nhân lo?i, s? ch?t trên th?p t? giá và s? s?ng l?i c?a Chúa Giê-su d? 
c?u chu?c nhân lo?i kh?i t?i l?i và s? ch?t. Ngày càng có nhi?u ngu?i Co D?c 
tin r?ng s? tuy?n ch?n mà Thiên Chúa dành cho dân Do Thái du?c ?ng nghi?m tr?n 
v?n qua Chúa Giê-su: Ngu?i Do Thái nào không ch?p nh?n Chúa Giê-su không còn là 
ngu?i du?c ch?n vì h? dã khu?c t? Ngài nhu là D?ng Messiah và Con Thiên Chúa. 
Quan di?m này dang du?c làm gi?m nh? hay ngay c? lo?i tr? t?i m?t s? giáo h?i 
noi ngu?i Do Thái du?c th?a nh?n là có m?t d?a v? d?c bi?t vì c? giao u?c c?a 
Thiên Chúa dành cho dân t?c này.

 

Tr?ng tâm c?a Co D?c giáo d?t vào y?u t? Thiên Chúa sai Con Ngài (Ngài chính là 
Thiên Chúa) d?n th? gian d? c?u nhân lo?i, t?o ra s? khác bi?t l?n lao gi?a

Co D?c giáo và các tôn giáo khác, vì các tôn giáo ?y thu?ng nh?n m?nh d?n vai 
trò c?a con ngu?i t? n? l?c cho s? c?u d? c?a b?n thân mình.

 

N?n th?n h?c du?c xác l?p v?ng ch?c t? ban d?u và du?c ch?p nh?n r?ng rãi gi?a 
ba nhánh chính c?a Co D?c giáo - Công giáo, Chính Th?ng giáo và Kháng Cách - 
kh?ng d?nh nh?ng xác tín can b?n c?a Co D?c giáo bao g?m:

List of 7 items

. Thiên Chúa là Ba Ngôi, Th?c Th? vinh c?u duy nh?t hi?n h?u trong ba thân v?:

Chúa Cha, Chúa Con (Ngôi L?i tr? thành xác th?t là Chúa Giê-su Co d?c) và Chúa 
Thánh Linh.

. Chúa Giê-su v?a là Thiên Chúa v?a là ngu?i, c? hai b?n th? d?u tr?n v?n trong 
Ngài.

. Mary (Maria ho?c Ma-ri), m? c?a Chúa Giê-su, ngu?i mang thai và sinh Con 
Thiên Chúa, D?ng vô h?n và vinh c?u dã du?c hình thành trong thân th? c?a bà

b?i Chúa Thánh Linh. Ngài nh?n lãnh t? Mary trí tu? và ý chí con ngu?i và m?i 
di?u khác nhu m?t d?a tr? bình thu?ng nh?n lãnh t? m? mình.

. Chúa Giê-su là D?ng Messiah ngu?i Do Thái v?n h?ng mong d?i, là D?ng k? th?a 
ngai David. Ngài ng? bên h?u Chúa Cha d? tr? vì v?i t?t c? quy?n bính vinh

c?u. Ngài là ni?m hi v?ng, là D?ng bi?n h? và là D?ng phán xét toàn th? nhân 
lo?i. H?i thánh có th?m quy?n và b?n ph?n rao gi?ng Phúc âm trên kh?p th? gi?i. 
. Chúa Giê-su không bao gi? ph?m t?i. Qua cái ch?t và s? s?ng l?i c?a Ngài, tín 
h?u du?c tha th? t?i l?i và du?c hoà gi?i v?i Thiên Chúa. Tín h?u ch?u l? báp 
têm (r?a t?i) nhu là bi?u tu?ng cho s? d?ng ch?t và d?ng s?ng l?i v?i Chúa Co 
D?c d? nh?n lãnh s? s?ng m?i. Qua

d?c tin, 

h? nh?n lãnh l?i h?a s? s?ng l?i t? k? ch?t d? du?c s?ng d?i d?i. Trong danh 
c?a Chúa Co D?c, Chúa Thánh Linh ng? vào lòng tín h?u, ban cho h? hi v?ng, d?n 
h? vào s? hi?u bi?t chân xác v? Thiên Chúa và ý ch? c?a Ngài cung nhu giúp h? 
tang tru?ng trong d?i s?ng thánh khi?t.

. Chúa Giê-su s? tr? l?i d? phán xét toàn th? nhân lo?i, d? ti?p ru?c nh?ng 
ngu?i tin Ngài vào cu?c s?ng vinh c?u k? c?n bên Thiên Chúa.

. Nhi?u tín h?u Co D?c ? phuong Tây xem Kinh Thánh là "l?i c?a Thiên Chúa". 
Nh?ng ngu?i khác, d?c bi?t là ? phuong Dông, tin r?ng ch? Chúa Giê-su là "Ngôi

L?i c?a Thiên Chúa", xem Thánh Kinh là quy?n sách có th?m quy?n, du?c soi d?n 
b?i Chúa Thánh Linh nhung du?c vi?t b?i con ngu?i. Vì d? bi?t này mà nhi?u

ngu?i Co D?c b?t d?ng v?i nhau v? m?c d? chân xác c?a Kinh Thánh cung nhu v? 
phuong cách gi?i thích.

list end

 

D?c tin Co D?c du?c dúc k?t trong các tín di?u, quan tr?ng nh?t là Tín di?u Các 
S? d? Và Tín di?u Nicaea.

Các b?n tín di?u này du?c hình thành trong vòng vài th? k? sau công nguyên nh?m 
ph?n bác các h?c thuy?t d? giáo. Dù v?n còn tranh lu?n v? vài di?m khác nhau 
c?a các b?n tín di?u, chúng du?c dùng r?ng rãi d? bày t? các xác tín can b?n 
c?a nhi?u tín h?u Co D?c.

 

Co D?c giáo t?i Vi?t Nam

 

T? nh?ng th?p niên d?u th? k? 16 d?c tin Công giáo dã du?c truy?n bá bí m?t t?i 
Vi?t Nam. Các tu si Dòng Franciscan d?n Vi?t Nam vào nam 1578 và d?n nam 1615 
các tu si Dòng Tên (Jesuit) du?c c? d?n d? gi?ng d?o t?i c? Dàng Ngoài và Dàng 
Trong.

 

Nam 1911, các giáo si thu?c H?i Truy?n giáo Phúc âm Liên hi?p (Christian and 
Missionary Alliance - C&MA) d?t chân d?n Dà N?ng d? b?t d?u truy?n bá Phúc âm 
theo d?c tin Kháng Cách (Protestantism).

 

U?c tính hi?n nay ? Vi?t Nam có kho?ng 6 tri?u tín h?u thu?c giáo h?i Công giáo 
(x?p th? 32 trong s? các qu?c gia có s? tín h?u Công giáo dông nhât th? gi?i) 
và kho?ng g?n 1 tri?u tín h?u Kháng Cách thu?c các giáo phái khác nhau (th? 59 
trên danh sách các nu?c có dông tín h?u Kháng Cách nh?t).

 

Du?i dây là ph?n gi?i thi?u chi ti?t v? 10 di?u ran

 

Mu?i di?u ran là danh sách các m?nh l?nh d?o d?c và tôn giáo, theo Kinh thánh, 
du?c YHWH phán truy?n cho Moses ? núi Sinai

và du?c kh?c vào hai phi?n dá. Mu?i di?u ran dóng vai trò quan tr?ng trong Do 
Thái giáo Và Kitô giáo.

 

Tên g?i Mu?i di?u ran du?c ghi nh?n ? 3 noi: m?t noi ?

sách Xu?t hành 34:28, ngày nay thu?ng du?c g?i là Mu?i di?u ran l? nghi, và 2 
noi ? Sách D? nh? lu?t

4:13 và 10:4, thu?ng du?c cho là liên h? d?n các m?nh l?nh du?c li?t kê ? D? 
nh? lu?t 5:6-21 (và danh sách tuong t? ? Xu?t hành 20:2-17), và d? tránh nh?m

l?n, b?n này thu?ng du?c g?i là Mu?i di?u ran d?o d?c. Trong h?u h?t các tru?ng 
h?p, thu?t ng? Mu?i di?u ran ch? dùng d? nói d?n Mu?i di?u ran d?o d?c.

[

Mu?i di?u ran

 

(Theo Sách D? nh? lu?t 5:6-21, b?n d?ch c?a Nhóm phiên d?ch Các gi? kinh ph?ng 
v?, 1998)

List of 10 items

1. "Ta là D?C CHÚA, Thiên Chúa c?a nguoi, dã dua nguoi ra kh?i Ai-c?p, kh?i 
c?nh nô l?.

2. "Nguoi không du?c có th?n nào khác d?i ngh?ch v?i Ta. "Nguoi không du?c t?c 
tu?ng v? hình b?t c? v?t gì ? trên tr?i cao cung nhu du?i d?t th?p, ho?c ? 
trong nu?c phía du?i m?t d?t, d? mà th?. "Nguoi không du?c ph? ph?c tru?c nh?ng 
th? dó mà ph?ng th?: vì Ta, D?C CHÚA, Thiên Chúa c?a nguoi, là m?t v? th?n ghen 
tuông. D?i v?i nh?ng k? ghét Ta, Ta ph?t con cháu d?n ba b?n d?i vì t?i l?i c?a 
cha ông. Còn v?i nh?ng ai yêu m?n Ta và gi? các m?nh l?nh c?a Ta, thì Ta tr?n 
ni?m nhân nghia d?n ngàn d?i.

3. "Nguoi không du?c dùng danh D?C CHÚA, Thiên Chúa c?a nguoi m?t cách so su?t, 
vì Thiên Chúa không dung tha k? dùng danh Ngu?i m?t cách so su?t.

4. "Nguoi hãy gi? ngày sa-bát, mà coi dó là ngày thánh, nhu D?C CHÚA, Thiên 
Chúa c?a nguoi, dã truy?n cho nguoi. Trong sáu ngày, nguoi s? lao d?ng và làm 
m?i công vi?c c?a nguoi. Còn ngày th? b?y là ngày sa-bát kính D?C CHÚA, Thiên 
Chúa c?a nguoi. Ngày dó, nguoi không du?c làm công vi?c nào, c? nguoi, cung nhu 
con trai con gái, tôi t? nam n?, bò l?a và m?i gia súc c?a nguoi, và ngo?i ki?u 
? trong thành c?a nguoi, d? tôi t? nam n? c?a nguoi du?c ngh? nhu nguoi. Nguoi 
hãy nh? nguoi dã làm nô l? t?i d?t Ai-c?p, và D?C CHÚA, Thiên Chúa c?a nguoi, 
dã dang cánh tay m?nh m? uy quy?n dua nguoi ra kh?i dó. B?i v?y, D?C CHÚA, 
Thiên Chúa c?a nguoi dã truy?n cho nguoi c? hành ngày sa-bát.

5. "Nguoi hãy th? cha kính m?, nhu D?C CHÚA, Thiên Chúa c?a nguoi, dã truy?n 
cho nguoi, d? du?c s?ng lâu, và d? du?c h?nh phúc trên d?t mà D?C CHÚA, Thiên 
Chúa nguoi, ban cho nguoi.

6. "Nguoi không du?c gi?t ngu?i.

7. "Nguoi không du?c ngo?i tình.

8. "Nguoi không du?c tr?m c?p.

9. "Nguoi không du?c làm ch?ng d?i h?i ngu?i.

10. "Nguoi không du?c ham mu?n v? ngu?i ta, nguoi không du?c thèm mu?n nhà c?a 
ngu?i ta, d?ng ru?ng, tôi t? nam n?, con bò con l?a, hay b?t c? v?t gì c?a 
ngu?i ta."

list end

 

Công giáo Rôma nh?p các di?u 1 và 2 ? trên thành di?u 1, và tách di?u 10 ? trên 
thành hai di?u g?m "Nguoi không du?c ham mu?n v? ngu?i ta" và ph?n còn l?i.



 

Name: Nguyen Hoang Bao Vu
Home: 210C Hiep Binh Chanh tenement. Thu Duc district Ho Chi Minh City Viet Nam

Home Phone: 7262214
Cell-phone: 0989350014
Yahoo ID: nguyenhoangbaovu
MSN ID: nguyenhoangbaovu
Skype ID: nguyenhoangbaovu
Blog: 360.yahoo.com/nguyenhoangbaovu

Other related posts:

  • » [SMCC] lich su Thien Chua giao (kito giao)