[SMCC] ki niem 2 nam tham hoa song than

Hôm nay là ngày 26 tháng 12 nam 2006.

Cung vào ngày này nam 2004 thì trên radio dã dua ra m?t b?n tin gây ch?n d?ng 
nhân lo?i là vào sáng s?m ch? nh?t 26-tháng 12 nam 2004, m?t tr?n sóng th?n kéo 
dài ch? vài muoi phút dã h?y ho?i ?n D? Duong và làm ch?t, m?t tích hon 200.000 
ngu?i.

Thi?t h?i v? nhân m?ng và kinh t? cho các qu?c gia là n?n nhân là vô cùng to 
l?n mà mãi d?n nay v?n chua th? kh?c ph?c n?i.

Nhân k? ni?m 2 nam th?m h?a kinh hoàn này. Tôi xin su t?m và nh? s? giúp d? c?a 
b?n bè chuy?n d?ch m?t s? thông tin v? sóng th?n và nh?ng h?u qu? c?a nó d? l?i 
cho th? gi?i cung nhu nh?ng n? l?c c?a con ngu?i nh?m tái t?o l?i nh?ng gì mà 
thiên nhiên dã l?y di.

 

Sóng th?n (tsunami) là m?t lo?t các d?t sóng du?c hình thành khi m?t kh?i lu?ng 
nu?c, nhu m?t d?i duong, b? chuy?n d?ch nhanh chóng trên m?t quy mô l?n. Các 
tr?n d?ng d?t, các d?ch chuy?n d?a ch?t l?n bên trên hay bên du?i m?t nu?c, các 
cu?c núi l?a phun và nh?ng v? va ch?m thiên th?ch d?u có kh? nang gây ra sóng 
th?n. Nh?ng h?u qu? c?a sóng th?n có th? ? m?c không nh?n ra du?c t?i m?c gây 
thi?t h?i to l?n.

 

Thu?t ng? tsunami (sóng th?n) b?t ngu?n t? ti?ng Nh?t có nghia "c?ng" (? tsu) 
và " sóng" (? nami). Thu?t ng? này do các ngu dân d?t ra dù h? không th? nh?n 
bi?t du?c các d?t sóng ? ngoài bi?n khoi. M?t sóng th?n là m?t hi?n tu?ng bên 
du?i dáy bi?n sâu; ? ngoài khoi, sóng có biên d? (chi?u cao sóng) khá nh? 
(thu?ng dài hàng tram kilômét), di?u này gi?i thích t?i sao ? ngoài bi?n chúng 
ta khó nh?n ra nó, và khi ? ngoài khoi nó ch? don gi?n là m?t g? sóng ch?y 
ngang bi?n.

 

Sóng th?n tru?c kia t?ng du?c coi là sóng thu? tri?u b?i vì nó ti?n vào b?, và 
nó có tính ch?t c?a m?t d?t thu? tri?u m?nh dang ti?n vào hon là m?t lo?i sóng 
có mu sóng hình thành do ho?t d?ng c?a gió trên d?i duong (lo?i sóng chúng ta 
thu?ng g?p). Tuy nhiên, vì trên th?c t? nó không liên quan t?i thu? tri?u, 
thu?t ng? này dã b? ch?ng minh là sai (dù không ph?i tr?n sóng th?n nào cung 
x?y ra ? c?ng) và các nhà h?i duong h?c dã không s? d?ng nó n?a.

 

Các nguyên nhân

 

Các tr?n sóng th?n có th? hình thành khi dáy bi?n, d?t ng?t b? bi?n d?ng theo 
chi?u d?c, chi?m ch? c?a lu?ng nu?c n?m trên nó. Nh?ng s? di chuy?n l?n theo 
chi?u d?c nhu v?y c?a v? Trái D?t có th? x?y ra t?i các rìa m?ng l?c d?a. Nh?ng 
tr?n d?ng d?t do nguyên nhân va ch?m m?ng

d?c bi?t hay t?o ra các con sóng th?n. Khi m?t m?ng d?i duong va ch?m v?i m?t 
m?ng l?c d?a, dôi khi nó làm rìa m?ng l?c d?a chuy?n d?ng xu?ng du?i. Cu?i 
cùng, áp su?t quá l?n tác d?ng lên rìa m?ng khi?n nó nh?y gi?t lùi l?i (snaps 
back) t?o ra các d?t sóng ch?n d?ng vào v? Trái D?t, khi?n x?y ra con d?a ch?n 
du?i lòng bi?n, du?c g?i là d?ng d?t t?i dáy bi?n.

 

Nh?ng v? l? d?t du?i dáy bi?n (th?nh tho?ng x?y ra vì nguyên nhân d?ng d?t) 
cung nhu nh?ng v? s?p d? c?a núi l?a cung có th? làm ch?n d?ng c?t nu?c khi?n 
tr?m tích và dá tru?t xu?ng theo su?n núi roi xu?ng dáy bi?n. Tuong t? nhu v?y, 
m?t v? phun trào núi l?a m?nh du?i bi?n cung có th? tung lên m?t c?t nu?c d? 
hình thành sóng th?n.

 

Các con sóng du?c hình thành khi kh?i lu?ng nu?c b? d?ch chuy?n v? trí chuy?n 
d?ng du?i ?nh hu?ng c?a tr?ng l?c d? l?y l?i thang b?ng và t?a ra trên kh?p d?i 
duong nhu các g?n sóng trên m?t ao.

 

Trong th?p k? 1950 ngu?i ta dã khám phá ra r?ng nh?ng con sóng th?n l?n có th? 
xu?t hi?n t? các v? l? d?t, ho?t d?ng phun trào núi l?a và các

v? va ch?m thiên th?ch. Nh?ng hi?n tu?ng dó khi?n m?t lu?ng nu?c l?n nhanh 
chóng b? chuy?n ch?, khi nang lu?ng t? m?t thiên th?ch hay m?t v? n? chuy?n vào 
trong nu?c noi x?y ra va ch?m. Các con sóng th?n v?i xu?t hi?n t? nh?ng nguyên 
nhân dó, khác v?i nh?ng tr?n sóng th?n do d?ng d?t gây ra, thu?ng nhanh chóng 
tan rã và hi?m khi

lan t?i nh?ng b? bi?n quá xa vì di?n tích x?y ra s? ki?n nh?. Các hi?n tu?ng dó 
có th? gây ra các con sóng d?a ch?n l?n ch? trong m?t khu v?c, nhu v? l?

d?t ? V?nh Lituya t?o ra m?t sóng nu?c u?c tính t?i 50-150 m và tràn t?i d? cao 
524 m trên các ng?n núi ? dó. Tuy nhiên, m?t v? l? d?t c?c l?n có th? gây ra 
m?t tr?n sóng th?n c?c l?n gây ?nh hu?ng trên toàn b? d?i duong.

 

Sóng th?n ?n D? Duong dánh vào Thái Lan tháng 12 nam 2004.

 

Th?m ho? Sóng th?n ?n D? Duong nam 2004, du?c bi?t d?n trong c?ng d?ng khoa h?c 
nhu là Con d?a ch?n Sumatra-Andaman, là m?t tr?n d?ng d?t x?y ra du?i dáy bi?n 
lúc 00:58:53 UTC (07:58:53 gi? d?a phuong) ngày

26 tháng 12 nam 2004.

Tr?n d?ng d?t kích ho?t m?t chu?i các d?t sóng th?n ch?t ngu?i lan to? kh?p ?n 
D? Duong, cu?p sinh m?ng m?t s? lu?ng l?n cu dân và tàn phá các c?ng d?ng dân 
cu sinh s?ng ven bi?n ? Indonesia, Sri Lanka, ?n D?, Thái Lan và nh?ng noi 
khác. T? nh?ng u?c tính ban d?u, ngu?i ta cho r?ng hon 283.100 ngu?i ch?t, 
nhung nh?ng phân tích m?i dây cho th?y con s? t? vong chính xác là 186.983, v?i 
42.883 tru?ng h?p m?t tích, trong t?ng s? 229.886 n?n nhân. Cho d?n nay, thiên 
tai này là th?m ho? gây nhi?u t? vong nh?t trong l?ch s?.

Các phuong ti?n truy?n thông qu?c t? và ngu?i dân châu Á g?i nó là Sóng th?n Á 
châu, trong khi t?i Úc, Tân Tây Lan, Canada Và Anh

ngu?i ta g?i nó là Sóng th?n ngày l? T? thi?n (Boxing Day) b?i vì nó x?y ra 
ngay vào ngày l? này.

 

Cu?ng d? c?a tr?n d?ng d?t lúc d?u do du?c 9.0 (trên thang Richter),

nhung sau tang lên ? kho?ng gi?a 9.1 và 9.3. V?i cu?ng d? này, dây là tr?n d?ng 
d?t l?n th? hai t?ng du?c ghi nh?n b?i d?a ch?n k?, ch? d?ng sau tr?n d?ng

d?t l?n ? Chile ngày 22 tháng 5 nam 1960 có cu?ng d? 9.5. Con d?a ch?n ?n D? 
Duong làm rung chuy?n m?t d?t v?i cu?ng d? 100 l?n m?nh hon tr?n d?ng d?t Loma 
Prieta x?y ra nam 1989. Nó có th?i gian kéo dài lâu nh?t mà ngu?i ta có th? ghi 
nh?n du?c, t? 500 d?n 600 giây. D? lan to? c?a nó d? l?n d? có th? khi?n tinh 
c?u c?a chúng ta d?ch

chuy?n ít nh?t là n?a inch, t?c là hon m?t centimeter. Nó cung kích ho?t các 
tr?n d?ng d?t ? nh?ng khu v?c khác, d?n t?n Alaska.

 

Con d?a ch?n kh?ng khi?p này kh?i phát ? ?n D? Duong ngay phía b?c d?o 
Simeulue, ngoài khoi b? bi?n phía tây c?a mi?n b?c Sumatra, Indonesia. Nh?ng 
d?t sóng th?n s?n sinh t? nó dã tàn phá vùng duyên h?i Indonesia, Sri Lanka, 
Nam Phi,

Thái Lan và nh?ng qu?c gia khác v?i nh?ng con sóng cao d?n 30 m (100 ft), gây 
thi?t h?i nghiêm tr?ng và mang ch?t chóc d?n t?n b? bi?n phía dông châu Phi, 
noi xa nh?t có ghi nh?n t? vong do sóng th?n là ? C?ng Elizabeth, Nam Phi, 8000 
km (5.000 ml) cách xa tâm ch?n.

 

Hoàn c?nh nguy ng?p c?a dân chúng t?i nh?ng qu?c gia b? ?nh hu?ng dã khi?n d?y 
lên làn sóng tr? giúp nhân d?o trên toàn c?u.

D?c di?m c?a Sóng th?n

 

S? dâng cao d?t ng?t c?a dáy bi?n lên d?n vài mét, x?y ra su?t trong con d?a 
ch?n, làm d?ch chuy?n nh?ng c?t nu?c kh?ng l?, t?o ra nh?ng d?t sóng th?n dánh 
vào b? bi?n ?n D? Duong. Sóng th?n gây thi?t h?i ? nh?ng khu v?c xa ngu?n c?a 
nó thu?ng du?c g?i là "sóng th?n xa" (teletsunami), hình thành b?i chuy?n

d?ng th?ng d?ng c?a dáy bi?n hon là b?i chuy?n d?ng ngang (Earthquakes and 
tsunamis, Lorca et al.).

 

Sóng th?n chuy?n d?ng trong nu?c sâu khác v?i trong vùng c?n. ? vùng nu?c sâu 
ngoài d?i duong, sóng th?n ch? là nh?ng d?t sóng nh?p nhô, khó nh?n bi?t và vô 
h?i, di chuy?n v?i t?c d? r?t cao t? 500 d?n 1.000 km/h (310 d?n 620 mph); ? 
vùng nu?c c?n g?n b?, v?n t?c c?a nó ch? còn 10 km/h nhung dó là lúc b?t d?u 
hình thành nh?ng d?t sóng l?n có s?c công phá kh?ng khi?p. Các nhà khoa h?c 
di?u tra thi?t h?i ? Aceh tìm ra ch?ng c? cho th?y sóng th?n ? dây lên d?n d? 
cao 24 m (80 ft) khi d?n g?n b? và di chuy?n d?c theo nh?ng d?i d?t r?ng; t?i 
m?t vài khu v?c, khi vào d?n d?t li?n d? cao c?a chúng nâng lên 30 m (100 ft).

 

V? tinh radar dã ghi nh?n du?c chi?u cao c?a sóng th?n trong bi?n sâu: hai gi? 
sau con d?a ch?n, d? cao t?i da là 60 cm (2ft). Dây là nh?ng quan sát d?u tiên 
du?c ghi nh?n, m?c dù chúng không du?c dùng d? dua ra c?nh báo, b?i vì ngu?i ta 
không s? d?ng các v? tinh cho m?c dích c?nh báo và vì nh?ng d? li?u này c?n có 
th?i gian d? phân tích.

 

Theo Tad Murty, Phó ch? t?ch Hi?p h?i Sóng th?n, t?ng nang lu?ng c?a nh?ng d?t 
sóng th?n là x?p x? 5 megaton TNT (20 petajoule), g?p hai l?n nang lu?ng c?a 
toàn b? ch?t n? du?c s? d?ng trong D? Nh? Th? chi?n (k? c? hai qu? bom nguyên 
t?), nhung ch? là hai b?c trên thang do lu?ng th?p hon cu?ng d? nang lu?ng 
phóng ra b?i con d?a ch?n. T?i nhi?u noi, các d?t sóng th?n dã ti?n sâu vào d?t 
li?n d?n 2 km.

 

B?i vì có d?n 1.200 km (745.6 ml) du?ng phay b? ?nh hu?ng b?i tr?n d?ng d?t h?u 
nhu tr?i dài theo hu?ng nam-b?c, nên cu?ng d? l?n nh?t c?a sóng th?n di theo 
hu?ng dông tây. Do v?y, Bangladesh, ? cu?i phía b?c c?a V?nh Bengal, ít b? 
thi?t h?i m?c dù x? s? vùng d?t th?p này tuong d?i g?n tâm ch?n. Cung hu?ng l?i 
nh? y?u t? này là con d?a ch?n di chuy?n ch?m hon trong vùng gãy phía b?c, làm 
gi?m dáng k? s?c tàn phá c?a nu?c khi d?ch chuy?n trong vùng.

 

Nh?ng b? bi?n có các vùng d?t r?ng ch?n gi?a chúng và v? trí ban d?u c?a sóng 
th?n thu?ng du?c an toàn; dù v?y, dôi khi sóng th?n tìm cách di vòng qua vùng 
d?t r?ng, di?n hình là bang Kerala c?a ?n D?,

dù là vùng duyên h?i phía tây ?n D?, v?n b? t?n công b?i nh?ng d?t sóng th?n; 
b? bi?n phía tây c?a Sri Lanka cung ch?u ?nh hu?ng tuong t?. ? xa tâm ch?n cung 
không d?ng nghia v?i an toàn, Somalia b? tàn phá n?ng n? hon Bangladesh m?c dù 
? xa hon r?t nhi?u.

 

Vì ph?i di chuy?n trong m?t d?a bàn r?t r?ng, sóng th?n m?t t? 15 phút d?n 7 
gi? (tru?ng h?p c?a Somalia) d? d?n các b? bi?n khác nhau. Sóng th?n ti?n r?t 
nhanh d?n d?o Sumatra, nhung nó ph?i m?t 90 phút d?n hai gi? d?ng h? d? tìm 
th?y Sri Lanka và b? bi?n phía dông ?n D?. Trong khi dó, nó ch? d?n du?c Thái 
Lan sau kho?ng hai gi? d?ng h? m?c dù d?t nu?c này ? g?n tâm ch?n hon, vì ph?i 
di chuy?n ch?m qua vùng bi?n c?n ngoài khoi b? bi?n phía tây Bi?n Andaman.

 

Sóng th?n d?n t?n Struisbaai thu?c Nam Phi, t?c là ph?i vu?t qua kho?ng cách 
8.500 km (5.300 ml), ? dây nó mang d?n nh?ng d?t tri?u cu?ng cao 1,5 m (5 ft) 
nam gi? sau con d?a ch?n. Nó ph?i tiêu t?n khá nhi?u th?i gian d? d?n di?m c?c 
nam này c?a châu Phi, có l? b?i vì th?m l?c d?a r?ng l?n c?a Nam Phi và b?i vì 
sóng th?n ph?i di d?c b? bi?n Nam Phi t? dông sang tây.

 

M?t ph?n nang lu?ng c?a sóng th?n du?c phân ph?i vào Thái Bình Duong, ? dây nó 
t?o ra nh?ng d?t sóng nh? d?c theo b? tây c?a B?c và Nam M?, trung bình ch? cao 
kho?ng 20 d?n 40 cm (7.9 d?n 15.7 in).

 

D?u hi?u và c?nh báo

 

M?c dù kho?ng cách th?i gian gi?a lúc kh?i phát con d?a ch?n và th?i di?m sóng 
th?n ti?p c?n d?t li?n lên d?n vài ti?ng d?ng h?, h?u h?t n?n nhân d?u hoàn 
toàn b?t ng? khi d?t nhiên th?y mình b? ch?p b?t b?i th?m ho?; không h? có h? 
th?ng c?nh báo sóng th?n nào trên ?n D? Duong d? phát hi?n sóng th?n, ho?c quan 
tr?ng không kém, d? c?nh báo cu dân dang s?ng trên b?. Không d? dàng gì d? dò 
tìm sóng th?n trong khi chúng dang còn ? bi?n sâu, vì v?y c?n có m?t

m?ng lu?i các thi?t b? c?m ?ng d? phát hi?n chúng. L?p d?t m?t c?u trúc h? t?ng 
các thi?t b? truy?n thông d? có th? dua ra nh?ng c?nh báo k?p th?i là m?t v?n 
d? còn khó khan hon, nh?t là ? nh?ng khu v?c chua phát tri?n c?a th? gi?i.

 

Sóng th?n x?y ra còn thu?ng xuyên hon trong vùng bi?n Thái Bình Duong do ?nh 
hu?ng c?a các con d?a ch?n thu?c "Vành dai l?a", nhung khu v?c này t? lâu dã

du?c l?p d?t h? th?ng c?nh báo sóng th?n. M?c dù mép phía tây c?a "Vành dai 
l?a" kéo dài d?n ?n D? Duong, không h? có b?t c? h? th?ng c?nh báo sóng th?n 
nào hi?n di?n t?i dây. Khu v?c này tuong d?i ít có sóng th?n, m?c dù d?ng d?t 
v?n thu?ng x?y ra t?i Indonesia. Con sóng th?n quan tr?ng l?n cu?i cùng du?c 
ghi nh?n vào nam 1883 khi núi l?a Krakatoa th?c gi?c. Cung nên bi?t r?ng không 
ph?i h? có d?ng d?t là có sóng th?n; Ngày 28 tháng 3 nam 2005, m?t con d?a ch?n 
8.7 d? richter dánh vào ngay khu v?c này c?a ?n D? Duong nhung không t?o ra m?t 
d?t sóng th?n nào.

 

Sau khi x?y ra th?m ho?, ngu?i ta b?t d?u quan tâm d?n nhu c?u l?p d?t m?t h? 
th?ng c?nh báo sóng th?n cho vùng bi?n ?n D? Duong. Liên Hi?p Qu?c kh?i xu?ng 
v?n d?ng cho h? th?ng c?nh báo này và ti?n hành nh?ng bu?c d?u tiên vào cu?i 
nam 2005. Có m?t s? d? ngh? thi?t l?p h? th?ng c?nh báo sóng th?n liên k?t toàn 
c?u, bao g?m c? khu v?c D?i Tây Duong và vùng bi?n Caribbean.

 

Chua quen v?i d?u hi?u c?nh báo

 

D?u hi?u c?nh báo d?u tiên v? sóng th?n chính là tr?n d?ng d?t. Dù v?y, sóng 
th?n có th? dánh vào m?t khu v?c cách xa dó hàng v?n d?m, dù t?i dây ch? có th? 
c?m nh?n du?c d?a ch?n r?t y?u ho?c ngay c? không có gì h?t. Tuong t?, trong ít 
phút tru?c khi sóng th?n dánh vào b?, nu?c bi?n thu?ng rút ra xa. Cu dân ven 
Thái Bình Duong dã quen v?i sóng th?n và thu?ng nh?n ra hi?n tu?ng này d? ch?y 
v?i lên các vùng d?t cao. Ngu?c l?i, ? vùng ven ?n D? Duong hi?n tu?ng hi?m hoi 
này dã khi?n nhi?u ngu?i, k? c? tr? em, tò mò tìm d?n d? quan sát và lu?m b?t 
cá b? trôi d?t vào m?t b? bi?n dài 2,5 km (1,6 ml) mà không bi?t tai ho? ch?t 
ngu?i dã g?n k?.

 

M?t trong nh?ng vùng duyên h?i mà cu dân dã k?p di t?n tru?c khi sóng th?n dánh 
vào là d?o Simeulue thu?c Indonesia, r?t g?n v?i tâm ch?n. Nh?ng bài dân ca 
trên d?o dã k? l?i câu chuy?n d?ng d?t và sóng th?n x?y ra nam 1907, và cu dân 
trên d?o v?i ch?y lên vùng d?i ngay sau d?t rung chuy?n d?u tiên, k?p lúc tru?c 
khi sóng th?n dánh vào. Trên bãi t?m Maikhao phía b?c Phuket, Thái Lan, m?t bé 
gái mu?i tu?i ngu?i Anh tên Tilly Smith, v?n dã nghiên c?u v? sóng th?n trong 
l?p d?a lý ? tru?ng, nh?n ra d?u hi?u b?t tu?ng c?a bi?n khi nu?c dang rút ra 
xa và s?i b?t. Cô bé cùng cha m? c?nh báo nh?ng ngu?i dang có m?t t?i bãi t?m, 
t?t c? dã tìm du?c ch? trú ?n an toàn. John Chroston, m?t giáo viên sinh h?c 
d?n t? Tô Cách Lan, cung nh?n ra nh?ng d?u hi?u c?a sóng th?n t?i V?nh Kamala, 
b?c Phuket, v?i l?y m?t chi?c xe buýt ch?t d?y du khách và dân d?a phuong và 
k?p dua h? d?n noi an toàn ? noi cao.

 

Chu k? sóng th?n

 

Sóng th?n là m?t chu?i các con sóng, x?y ra theo chu k? tri?t thoái và dâng cao 
trong m?t giai do?n kéo dài hon 30 phút gi?a hai con sóng l?n. Con sóng th? ba 
là m?nh nh?t và cao nh?t x?y ra kho?ng m?t gi? ru?i sau con sóng th? nh?t, sau 
dó nh?ng d?t sóng th?n nh? ti?p t?c xu?t hi?n cho d?n h?t ngày.

 

Thi?t h?i và thuong vong

 

V? Kh?o sát D?a ch?t Hoa K? lúc d?u dua ra con s? t?n th?t nhân m?ng là 283.100 
ngu?i, 14.100 ngu?i m?t tích và 1.126.900 ngu?i ph?i di t?n. Nh?ng b?n tin ban 
d?u dua ra con s? thuong vong là hàng tram, nhung d?n dà con s? này ti?p t?c 
gia tang trong nh?ng tu?n l? k? ti?p. Tuy v?y, s? li?u g?n dây cho th?y s? 
ngu?i thi?t m?ng là 186.983, có 42.883 tru?ng h?p m?t tích trong t?ng s? 
229.886 n?n nhân, m?t con s? l?n hon r?t nhi?u nh?ng ngu?i s?ng sót m?t ch? ng? 
cu.

 

Theo tu?ng trình c?a các t? ch?c c?u tr?, m?t ph?n ba s? ngu?i ch?t là tr? em, 
m?t ph?n là do tr? em chi?m t? tr?ng cao trong t?ng s? cu dân t?i nh?ng khu v?c 
b? ?nh hu?ng, ph?n khác là do tr? em là nh?ng n?n nhân không có kh? nang t? v? 
tru?c nh?ng d?t sóng d?. T? ch?c Oxfam còn thêm r?ng, trong m?t vài khu v?c, s? 
ph? n? thi?t m?ng cao g?p b?n l?n s? dàn ông, b?i vì lúc ?y h? dang có m?t trên 
bãi bi?n, ch? d?i các ngu ph? tr? v? và trông ch?ng con cái trong nhà.

 

Ngoài s? lu?ng l?n n?n nhân là cu dân trong vùng, có d?n 9.000 du khách (ph?n 
l?n d?n t? Âu châu, nh?t là t? vùng Scandinavia) dang vui hu?ng k? ngh?, b? 
thi?t m?ng ho?c m?t tích. Qu?c gia Âu châu có s? n?n nhân cao nh?t là Th?y Di?n 
v?i 428 ngu?i ch?t và 116 ngu?i m?t tích.

 

Tình tr?ng kh?n c?p du?c công b? t?i Sri Lanka, Indonesia, và Maldives. Liên 
Hi?p Qu?c tuyên b? m?t chi?n d?ch c?u tr? l?n nh?t chua t?ng có. T?ng thu ký 
Liên Hi?p Qu?c Kofi Annan phát bi?u r?ng công cu?c tái thi?t ph?i m?t t? nam 
d?n mu?i nam. Các chính ph? và nh?ng t? ch?c phi chính ph? quan ng?i r?ng con 
s? t? vong sau cùng s? tang cao do d?ch b?nh, v?i vàng thúc d?y cu?c v?n d?ng 
c?u tr? qui mô l?n.

 

N?u tính theo s? ngu?i ch?t, thì dây là m?t trong mu?i tr?n d?ng d?t t?i t? 
nh?t du?c ghi nh?n trong l?ch s?, cung nhu là con sóng th?n duy nh?t gây thi?t 
h?i n?ng n? nh?t trong l?ch s?.

 

Nh?ng qu?c gia b? ?nh hu?ng

 

Tr?n d?ng d?t và sóng th?n ?nh hu?ng d?n nhi?u qu?c gia trong vùng Dông Nam Á 
và xa hon n?a, g?m có Indonesia, Sri Lanka, ?n D?, Thái Lan, Malaysia, 
Seychelles

và các nu?c khác. M?t s? nu?c Âu châu và Úc có nhi?u công dân dang du l?ch 
trong vùng vào k? ngh? l?. Th?y Di?n và D?c có hon 500 công dân thi?t m?ng 
trong th?m ho?.

 

Nh?ng th?m ho? trong l?ch s?

=

Tr?n sóng th?n ?n D? Duong 2004

Dây là tr?n d?ng d?t m?nh th? tu k? t? nam 1900, con s? t? vong du?c xác nh?n 
là 229.886 ngu?i do sóng th?n phát sinh t? con d?a ch?n. Nh?ng tr?n d?ng d?t

gây thi?t h?i nhân m?ng l?n nh?t k? t? nam 1900 g?m có

tr?n d?ng d?t ? Tangshan, Trung Qu?c nam 1976 gi?t h?i ít nh?t 255.000 ngu?i,

tr?n d?ng d?t nam 1927 ? Xinning, Qinghai, Trung Qu?c cu?p m?ng s?ng c?a 
200.000 ngu?i,

tr?n d?ng d?t l?n Kanto dánh vào Tokyo nam 1923 (143.000 nhân m?ng), và 

Gansu, Trung Qu?c nam 1920 (200.000 ngu?i). 

Tr?n d?ng d?t gây thi?t h?i nhân m?ng nhi?u nh?t t?ng du?c bi?t trong l?ch s? 
x?y ra nam 1556 t?i Shaanxi, Trung Hoa v?i con s? t? vong u?c tính là 830.000 
ngu?i m?c dù sau m?t th?i gian dài nh?ng con s? nhu th? có th? không dáng tin 
c?y.

 

Riêng d?t sóng th?n nam 2004 là th?m ho? sóng th?n gi?t h?i nhi?u ngu?i nh?t 
trong l?ch s?. Tru?c dây, có ghi nh?n v? d?t sóng th?n gây t? vong cao nh?t x?y 
ra ? Thái Bình Duong Nam 1782 khi 40.000 ngu?i thi?t m?ng do sóng th?n t?i vùng 
bi?n Dông. Sóng th?n gây ra b?i núi l?a Krakatoa nam 1883 du?c cho là dã cu?p 
m?ng s?ng c?a 36.000 ngu?i. Trong quãng th?i gian t? nam 1900 d?n 2004, d?t 
sóng th?n dánh vào Messina, Ý, trên b? bi?n D?a Trung H?i, cùng v?i con d?a 
ch?n cu?p sinh m?ng c?a 70.000 ngu?i, là sóng th?n gây thi?t h?i nhân m?ng cao 
nh?t trong quãng th?i gian này. Còn con sóng th?n có s? t? vong cao nh?t x?y ra 
? vùng bi?n D?i Tây Duong do tr?n d?ng d?t Lisbon nam 1755,

tính luôn s? n?n nhân ho? ho?n gây ra b?i d?ng d?t, t?ng c?ng hon 100.000 nhân 
m?ng.

 

Có th? xem tr?n d?ng d?t và sóng th?n nam 2004 là thiên tai gây ch?t chóc nhi?u 
nh?t k? t? con d?a ch?n Tangshan ho?c tr?n bão xoáy Bhola nam 1970.

 

Con ngu?i góp ph?n vào thiên tai

 

M?t bài vi?t trên T?p chí Wall Street ngày 31 tháng 12 nam 2004 cho r?ng vi?c 
con ngu?i hu? phá các r?ng san hô b?o v? b? bi?n là m?t nhân t? quan tr?ng góp 
ph?n làm tang t?n th?t nhân m?ng và thi?t h?i trong vùng. Bài báo trung d?n 
tru?ng h?p d?o Surin ngoài khoi b? bi?n Thái Lan, xem dó là m?t minh ch?ng cho 
tính nang b?o v? c?a r?ng san hô khi chua b? con ngu?i tàn phá. T?i nh?ng noi 
này, s? t? vong th?p hon nhi?u; song, cung c?n bi?t r?ng ? dây dân cu khá là 
thua th?t. Ngu?i ta dã cho n? tung nh?ng khu v?c có dá ng?m bao quanh ?n D? 
Duong vì xem chúng là chu?ng ng?i v?t c?n tr? tàu bè v?n chuy?n hàng hoá, mà 
dây là m?t ph?n quan tr?ng c?a n?n kinh t?

Nam Á.

 

Tuong t?, vi?c d?n s?ch nh?ng r?ng du?c ven b? du?c xem là dã làm tang s?c công 
phá c?a sóng th?n t?i m?t s? khu v?c. R?ng du?c, thu?ng m?c d?c theo b? bi?n, 
b? phát quang d? làm noi sinh s?ng cho cu dân trong vùng, n?u du?c b?o v? d?y 
d? s? là m?t b?c tu?ng b?o v? tru?c sóng th?n. M?t nhân t? khác giúp b?o v? con 
ngu?i tru?c s? công phá c?a sóng th?n b? con ngu?i d?i b? là nh?ng d?n cát ven 
b? bi?n.

 

Nhân d?o

 

C?n có m?t chi?n d?ch r?ng l?n v?n d?ng tr? giúp nhân d?o m?i có th? bù d?p 
nh?ng thi?t h?i n?ng n? v? h? t?ng co s?, thi?u th?n nu?c, th?c ph?m và nh?ng 
thi?t h?i v? kinh t?. D?ch b?nh cung là m?t quan ng?i d?c bi?t do m?t d? dân s? 
cao và khí h?u nhi?t d?i t?i nh?ng vùng b? ?nh hu?ng. M?i quan tâm chính c?a 
các t? ch?c nhân d?o và các co quan chính ph? là cung c?p các phuong ti?n v? 
sinh và nu?c s?ch d? ki?m soát s? lây lan các lo?i b?nh nhu tiêu ch?y, b?nh 
b?ch h?u, b?nh l?, thuong hàn và viêm gan siêu vi A & B.

 

Cung có nh?ng quan ng?i v? vi?c s? t? vong cao s? làm lây lan d?ch b?nh cung 
nhu n?n dói. Tuy nhiên, do du?c x? lý k?p th?i, nh?ng nguy co này dã du?c gi?m 
thi?u.

 

Trong nh?ng ngày sau th?m ho?, ngu?i ta ph?i làm vi?c c?t l?c d? chôn c?t t? 
thi h?u tránh bùng n? d?ch b?nh. Chuong trình Th?c ph?m Th? gi?i dã tr? giúp 
cho hon 1,3 tri?u ngu?i là n?n nhân sóng th?n.

 

Các qu?c gia trên kh?p th? gi?i cung c?p hon 3 t? USD tr? giúp nh?ng vùng b? 
thi?t h?i; chính ph? Úc h?a h?n 819, 9 tri?u USD (trong dó có kho?n vi?n tr?

tr?n gói 760,6 tri?u USD cho Indonesia), 

chính ph? D?c 660 tri?u USD, 

chính ph? Nh?t B?n 500 tri?u USD, 

chính ph? Canada 425 CAD, 

chính ph? Na Uy 170 tri?u USD, 

chính ph? M? lúc ban d?u là 35 tri?u,

Ngân hàng Th? gi?i 250 tri?u.

Co quan Phát tri?n Qu?c t? Hoa K? (USAID) cho bi?t Hoa K? cam k?t ngân qu? b? 
sung trong khuôn kh? c?a chuong trình tr? giúp dài h?n dành cho n?n nhân sóng 
th?n xây d?ng l?i cu?c s?ng. Ngày 9 tháng 2 nam 2005,

T?ng th?ng George W. Bush yêu c?u Qu?c h?i gia tang cam k?t dóng góp c?a Hoa K? 
lên d?n 950 tri?u USD. Các viên ch?c u?c tính ph?i c?n d?n hàng t? USD. Bush 
yêu c?u cha ông, c?u t?ng th?ng George H. W. Bush, và c?u t?ng th?ng Bill 
Clinton, D?ng d?u m?t n? l?c c?a Hoa K? cung c?p nh?ng tr? giúp tu nhân cho n?n 
nhân sóng th?n.

 

D?n trung tu?n tháng Ba, theo tu?ng trình c?a Ngân hàng Phát tri?n Á châu 
(ADB), s? ti?n hon 4 t? USD mà các chính ph? h?a h?n b? gi?i ngân ch?m. Sri 
Lanka báo cáo r?ng h? không nh?n du?c kho?n vi?n tr? nào t? chính ph? nu?c 
ngoài, trong khi nh?ng tr? giúp cá nhân t? h?i ngo?i thì d?i dào. Các t? ch?c 
t? thi?n nh?n nhi?u dóng góp hào phóng t? công chúng ch?ng h?n nhu ? Anh, s? 
ti?n

quyên góp c?a dân chúng lên d?n g?n 600 tri?u USD, vu?t quá m?c dóng góp c?a 
chính ph?, tính trung bình m?i ngu?i dân Anh t?ng 10 USD, trong s? dó có c? 
ngu?i vô gia cu và tr? em.

 

Kinh t?

 

Ngu?i ta có th? d? dàng nh?n ra nh?ng tác h?i trên c?ng d?ng ngu dân và nh?ng 
ngu?i s?ng b?ng ngh? nuôi tr?ng thu? s?n, m?t s? du?c xem là nghèo nh?t vùng,

m?t k? sinh nhai, m?t luôn tàu thuy?n và phuong ti?n dánh b?t. ? nh?ng vùng 
duyên h?i thu?c Sri Lanka, noi mà ngh? dánh b?t th? công là ngu?n cung c?p

chính các lo?i cá cho ch? búa trong vùng và công nghi?p thu? h?i s?n là ho?t 
d?ng kinh t? chính, thu hút nhân công tr?c ti?p kho?ng 250.000 ngu?i. Trong

nh?ng nam g?n dây, công nghi?p này tr? nên khu v?c xu?t kh?u nang d?ng, t?o ra 
ngu?n thu ngo?i thuong can b?n cho d?t nu?c. Song, theo u?c tính ban d?u,

d?n 66% d?i tàu dánh b?t h?i s?n và co s? h? t?ng công nghi?p trong vùng duyên 
h?i dã b? tàn phá b?i nh?ng d?t sóng th?n, làm d?o ngu?c hi?u qu? kinh t?

c?a d?a phuong và qu?c gia.

 

Có m?t s? kinh t? gia cho r?ng thi?t h?i kinh t? c?a nh?ng qu?c gia b? ?nh 
hu?ng là không nghiêm tr?ng, vì nh?ng t?n th?t trong ngành du l?ch và dánh b?t

h?i s?n chi?m t? tr?ng tuong d?i nh? trong GDP. Nhung có nh?ng c?nh báo v? 
thi?t h?i co s? h? t?ng, xem dó là m?t nhân t? khó lu?ng. Trong m?t s? khu v?c,

d?ng ru?ng và ngu?n cung c?p nu?c u?ng b? ô nhi?m trong nhi?u nam do nu?c bi?n 
tràn vào.

 

D?ng d?t và sóng th?n có th? ?nh hu?ng d?n thu? l? di qua Eo bi?n Malacca vì 
làm thay d?i d? sâu dáy bi?n, làm xáo tr?n các phao hoa tiêu và nh?ng xác tàu

chìm. Thi?t l?p h?i d? hoa tiêu m?i ph?i m?t hàng tháng ho?c hàng nam.

 

Các qu?c gia trong vùng n? l?c kêu g?i du khách tr? l?i, ch? ra r?ng h?u h?t co 
s? h? t?ng du l?ch v?n còn nguyên v?n. Dù v?y, du khách không m?n mà v?i

ý tu?ng tr? l?i nh?ng noi ?y vì nh?ng lý do tâm lý. Ngay c? nh?ng khu nghi 
du?ng ven b? Thái Bình Duong c?a Thái Lan, không b? tàn phá b?i sóng th?n, nhung

b? suy s?p vì du khách hu? b? k? ngh?. Tuy nhiên, m?t nam sau th?m ho? sóng 
th?n, ngành du l?ch b?t d?u kh?i s?c tr? l?i, v?i mong d?i du?c ph?c h?i hoàn

toàn vào nam 2006.

Môi tru?ng

 

Còn l?n hon nh?ng t?n th?t nhân m?ng, con d?a ch?n ?n D? Duong gây ra nh?ng 
thi?t h?i kh?ng l? v? môi tru?ng, ?nh hu?ng d?n các qu?c gia trong vùng trong 
nhi?u nam t?i. Có nh?ng b?n tu?ng trình v? s? thi?t h?i nghiêm tr?ng tác h?i 
d?n các h? sinh thái nhu r?ng du?c, r?ng san hô, r?ng cây, vùng d?t ng?p m?n 
duyên h?i, h? th?c v?t, d?i cát, c?u t?o dá, ngu?n nu?c ng?m và tính da d?ng 
sinh h?c d?ng v?t và th?c v?t. Hon n?a, s? phát tán ch?t th?i r?n và l?ng

cùng các lo?i hoá ch?t, tình tr?ng ô nhi?m ngu?n nu?c, s? tàn phá h? th?ng c?ng 
rãnh và nh?ng nhà máy x? lý dang de do? môi tru?ng theo hu?ng khó lu?ng.

C?n ph?i có nhi?u th?i gian và ngu?n tài nguyên d?i dào m?i có th? th?m d?nh 
h?t nh?ng tác h?i trên môi tru?ng.

 

Theo các chuyên gia, tác h?i l?n nh?t là ô nhi?m ngu?n nu?c và ô nhi?m d?t do 
nu?c m?n t? bi?n thâm nh?p vào d?t li?n, c?u t?o m?t l?p mu?i trên b? m?t

d?t tr?ng tr?t. T?i Maldives, có t? 16 d?n 17 d?o san hô vòng (coral reef 
atoll) b? tràn ng?p b?i sóng bi?n nên hoàn toàn không còn nu?c ng?t và du?c xem 
là không th? ph?c h?i trong vài th?p niên t?i. Vô s? gi?ng nu?c ph?c v? các 
c?ng d?ng dân cu b? vùi l?p b?i d?t, cát và nu?c bi?n; nh?ng t?ng nu?c ng?m 
(aquifer) b? dá tàng ong xâm l?n. D?t b? ng?p nu?c bi?n tr? nên c?n c?i, không 
d? dàng gì mà l?i t?n kém n?u mu?n ph?c h?i chúng thành d?t nông nghi?p. Nu?c 
bi?n làm ch?t cây c?i và hu? di?t các lo?i vi sinh v?t r?t c?n cho d?t. Hàng 
ngàn cánh d?ng tr?ng lúa và nông trang tr?ng xoài và chu?i ? Sri Lanka b? hu? 
ho?i hoàn toàn và ph?i m?t nhi?u nam d? ph?c h?i chúng.

 

Chuong trình Môi tru?ng Liên Hi?p Qu?c (UNEP) dang h?p tác v?i các chính ph? 
trong vùng xác d?nh d? nghiêm tr?ng c?a nh?ng tác h?i sinh thái và tìm cách 
d?nh danh (d? x? lý) chúng. UNEP dã dành 1 tri?u USD cho qu? kh?n c?p và thành 
l?p m?t l?c lu?ng d?c nhi?m cho m?c dích này. Theo yêu c?u c?a chính ph? 
Maldives, chính ph? Úc g?i nh?ng chuyên gia sinh thái d?n giúp ph?c h?i môi 
tru?ng bi?n và nh?ng r?ng san hô - là huy?t m?ch c?a công nghi?p du l?ch 
Maldives. Ph?n l?n ki?n th?c chuyên ngành sinh thái du?c thu th?p t? các ho?t 
d?ng t?i r?ng san hô Great Barrier thu?c lãnh h?i dông b?c Úc.

 

Nh?ng ?nh hu?ng khác

 

Nhi?u chuyên gia y t? và nhân viên vi?n tr? báo cáo v? nh?ng sang ch?n tâm lý 
sau th?m ho? sóng th?n. Ni?m tin lâu d?i c?a cu dân trong vùng dòi h?i h? có 
b?n ph?n chôn c?t t? t? ngu?i ch?t; di?u này tr? nên m?t s? d?n v?t liên l? và 
d?n dà hình thành nh?ng ch?n thuong tâm lý.

 

Aceh, vùng gánh ch?u s? tàn phá l?n nh?t c?a th?m ho?, là m?t xã h?i H?i giáo 
b?o th?; ? dây không có du l?ch, cung không có s? hi?n di?n c?a ngu?i phuong 
Tây trong nh?ng nam g?n dây vì s? xung d?t vu trang gi?a chính ph? Indonesia và 
phi?n quân ly khai. Nhi?u ngu?i tin r?ng th?m ho? sóng th?n là s? tr?ng ph?t vì 
c? nh?ng ngu?i H?i giáo tr?n tránh l? c?u nguy?n h?ng ngày cung nhu theo du?i 
m?t cu?c s?ng chu?ng v?t ch?t, trong khi nh?ng ngu?i khác tin r?ng ?y là do 
Allah n?i con th?nh n? d?i v?i vi?c ngu?i H?i giáo tàn sát l?n nhau.

 

Ch? có m?t di?u duy nh?t du?c xem là h? qu? tích c?c c?a sóng th?n là nu?c dã 
cu?n trôi cát luu c?u hàng th? k? trên nh?ng ph? tích c?a thành ph? c? 1.200 
nam tu?i t?i Mahabalipuram

? b? bi?n phía nam ?n D?. Ph? tích này có nh?ng ki?n trúc quan tr?ng nhu tu?ng 
su t? b?ng dá granite chôn n?a thân ngu?i, n?m k? c?n d?n th? Mahablipuram

có t? th? k? th? b?y, và nh?ng tu?ng d?p n?i hình m?t con voi, dây là m?t ph?n 
trong di?u mà các nhà kh?o c? tin là m?t thành ph? c?ng c? d?i dã b? chìm sâu 
du?i dáy bi?n hàng tram nam tru?c.

Name: Nguyen Hoang Bao Vu
Home: 210C Hiep Binh Chanh tenement. Thu Duc district Ho Chi Minh City Viet Nam

Home Phone: 7262214
Cell-phone: 0989350014
Yahoo ID: nguyenhoangbaovu
MSN ID: nguyenhoangbaovu
Skype ID: nguyenhoangbaovu
Blog: 360.yahoo.com/nguyenhoangbaovu

Other related posts: