[SMCC] Xem xet lai thoi Tay Son

 
 Xem xét l?i th?i Tây Son
Nguy?t C?m  
 
  
 
   
George Dutton, Nguy?t C?m chuy?n ng?
 

George Dutton làm Phó Giáo su (Assistant Professor) khoa Ngôn ng? và Van hóa Á 
châu, d?ng th?i là Giám d?c Chuong trình Liên khoa Ðông Nam Á h?c c?a tru?ng 
d?i h?c California t?i Los Angeles (UCLA). Sách nghiên c?u c?a Dutton v? th?i 
Tây Son do d?i h?c Hawaii xu?t b?n, s?p ra m?t d?c gi? v?i nhi?u dúc k?t khác 
bi?t so v?i quan di?m s? h?c truy?n th?ng c?a Vi?t Nam. Du?i dây là b?n d?ch 
m?t ph?n c?a nghiên c?u này. [Nguy?t C?m]
 

 

Vào mùa xuân 1773, m?t quân d?i nh? g?m các nhóm t?c ngu?i trên cao nguyên và 
nông dân mi?n xuôi, t? cao nguyên An Khê, nay thu?c mi?n trung-nam Vi?t Nam, 
t?n công vào th? ph? thành luy Qui Nhon. Th? linh c?a h? là Nguy?n Nh?c, m?t 
nhà buôn cau bán chuyên nghi?p và m?t viên quan thu? nh?. Sau khi chi?m du?c 
th? ph?, v?i lòng t? tin dâng cao do thành công dó, nh?ng k? n?i lo?n nhanh 
chóng chuy?n hu?ng t?n công d?n các m?c tiêu khác d?c theo b? bi?n. Trong khi 
quân d?i c?a Nh?c di chuy?n qua các vùng nông thôn, hành quân v?i m?t t?m bang 
d? kh?ng l? và t?o ra nh?ng âm thanh ch?n d?ng d? de d?a d?ch th?, binh lính 
chi?m do?t c?a c?i c?a nh?ng nhà giàu b?t h?p tác v?i h? và chia cho nông dân 
nghèo, khi?n h? ca ng?i nh?ng k? n?i lo?n m?i này là "nh?ng tên tr?m d?o d?c và 
t? thi?n."1 
Chu?i s? ki?n này dánh d?u bu?i d?u m?t trong nh?ng k? nguyên tr?ng d?i nh?t 
c?a l?ch s? Vi?t Nam, m?t k? nguyên mà nh?ng bi?n d?ng chính tr? và xã h?i 
kh?ng l? s? kéo dài trong su?t g?n ba th?p k? và sang t?n th? k? mu?i chín.
 

Nh?ng xung d?t cu?i th? k? mu?i tám di?n ra ? nông thôn và d?c theo b? bi?n c?a 
lãnh th? Vi?t Nam, cung nhu ? r?t nhi?u trung tâm quy?n l?c chính tr? dã t?n 
t?i ho?c s? n?i lên trong quá trình n?i d?y này. Tru?c khi quân d?i n?i lo?n 
cu?i cùng b? dánh b?i vào nam 1802, h? dã l?t d? hai dòng h? c?m quy?n, th?ng 
nh?t, dù r?t ng?n, m?t lãnh th? mà tru?c dó dã du?c cai tr? nhu hai vuong qu?c 
riêng bi?t trong su?t m?t th?i gian dài, và ch?m d?t m?t vuong tri?u v?i 300 
nam tu?i. Du?i s? lãnh d?o c?a Nguy?n Nh?c và hai ngu?i em trai - Nguy?n Hu? và 
Nguy?n L? - nh?ng k? n?i lo?n cung khoi d?y và sau dó dánh lui hai cu?c xâm 
lang qui mô l?n c?a Xiêm La (Thái Lan) và Trung Hoa, và th?m chí chính h? cung 
th?c hi?n nh?ng cu?c t?n công sang các vuong qu?c Lào và Khmer láng gi?ng. 
Trong khi cu?c n?i d?y và nh?ng cu?c chi?n tranh ti?p theo kéo dài, lính dánh 
thuê t? Pháp, B? Ðào Nha và các nu?c Ðông Nam Á khác cung tham gia vào cu?c 
chi?n, hàng tram ngàn ngu?i b? gi?t vì chi?n tranh và vì n?n dói. R?t nhi?u 
ngu?i khác b? ly tán nhà c?a và ru?ng d?ng, trong khi xã h?i Vi?t Nam - t? nông 
dân, d?n gi?i tinh hoa trí th?c và chính tr?, cho d?n các t?c ngu?i và các nhóm 
tôn giáo - ph?i d?i m?t v?i th?c t?i kh?c nghi?t c?a m?t vuong qu?c d?y r?i 
ren. 
 

Các s? gia Vi?t Nam dã d?t th?i Tây Son du?i ?ng kính xem xét s? h?c r?t k? 
lu?ng, và các di?n gi?i v? cu?c n?i d?y này dã gây ra khá nhi?u tranh lu?n n?y 
l?a. Th?t v?y, th?i k? này và các s? ki?n g?n li?n v?i nó dã dóng m?t vai trò 
r?t quan tr?ng cho cách vi?t s? s? xu?t hi?n trong toàn b? thu?t nghiên c?u s? 
ti?p sau dó. Các v?n d? tr?ng tâm ? dây là v? tính chính dáng chính tr?, v? s? 
phân chia và th?ng nh?t qu?c gia, v? các xung d?t và d?i l?p xã h?i. Trong th? 
k? mu?i chín, nhà Nguy?n - ngu?i sáng l?p ra vuong tri?u này dã dánh l?i và 
cu?i cùng thì l?t d? du?c chính th? Tây Son- dã g?i Tây Son là m?t cu?c n?i d?y 
c?a b?n "t?c" và "gi?c,"g?t b? b?t k? m?t quan ni?m nào cho Tây Son là m?t 
vuong tri?u h?p th?c. D? án s? h?c này công khai ki?n t?o tính chính danh cho 
tri?u Nguy?n, tri?u d?i mà chính b?n thân nó du?c l?p ra ph?n l?n nh? thành 
công quân s? hon là nh? m?t s? chuy?n giao quy?n l?c vuong tri?u chính th?c.2 
 

? c?p d? chính th?c, vuong tri?u m?i dã b?o d?m uu th? th?ng tr? c?a cách di?n 
gi?i này, th?m chí ngay c? khi tri th?c dân gian v? Tây Son b?t d?u hình thành 
m?t cách nhìn lý tu?ng hóa v? phong trào n?i d?y này, và khi cu dân t?nh Bình 
Ð?nh tìm cách khôi ph?c l?i nh?ng nhân v?t mà du?i m?t h?, là anh hùng d?a 
phuong.3 
 

Vào d?u th? k? hai muoi, nh?ng suy y?u chính tr? c?a nhà Nguy?n du?i s? dô h? 
c?a th?c dân Pháp m? r?ng không gian cho nh?ng di?n gi?i l?i. Các s? gia b?t 
d?u tránh dùng nh?ng t? d? c?p d?n Tây Son nhu "t?c" và "gi?c." B?t b? trói 
bu?c b?i nh?ng quan tâm tu tu?ng c?a m?t tri?u dình nhà Nguy?n suy y?u, các h?c 
gi? này cho r?ng ba anh em Tây Son dã n?m quy?n l?c chính tr? chính dáng.4 
 

Nhung th?m chí ngay c? khi có s? hay d?i này, nh?ng cách di?n gi?i th?i gian 
d?u th? k? hai muoi cung không nghiên c?u v?n d? v? s? ?ng h? c?a dân chúng d?i 
v?i phong trào dó. Th?t v?y, nh?ng d? c?p d?n "nông dân" h?u nhu hoàn toàn v?ng 
m?t trong các bài vi?t c?a hai s? gia l?i l?c d?u th? k? hai muoi là Phan B?i 
Châu và Tr?n Tr?ng Kim.5 
 

Mãi d?n nam 1938 thì Ðào Duy Anh, trong cu?n Vi?t Nam Van Hóa S? Cuong, m?i g?n 
s?c m?nh và thành công c?a Tây Son v?i s? tham gia c?a nông dân.6
 

Sau Th? Chi?n th? II, và trong bu?i d?u c?a cu?c cách m?ng C?ng s?n v?i nh?ng 
liên h? ch?t ch? v?i nông thôn Vi?t Nam, vi?c xây d?ng hình ?nh Tây Son v?i d?c 
di?m là m?t "cu?c n?i d?y c?a nông dân" ho?c m?t "phong trào nông dân" b?t d?u 
xu?t hi?n trong nghiên c?u c?a Vi?t Nam. Các h?c gi? dã nhi?t tình mô t? cu?c 
n?i d?y c?a Tây Son ho?c nhu m?t cu?c "cách m?ng," ho?c m?t cách trung l?p hon, 
là m?t "phong trào nông dân."7
 

C? hai cách di?n gi?i d?u cho r?ng gi?i nông dân, tr? m?t vài ngo?i l?, dã ?ng 
h? các lãnh t? phong trào Tây Son và tri?u d?i h? d?ng lên sau dó, r?ng nông 
dân dã nhi?t tình ?ng h? các lãnh t? Tây Son t? bu?i d?u c?a cu?c n?i d?y, r?i 
sau dó là s? h?p tác doàn k?t c?a nông dân trong nh?ng n? l?c anh hùng nh?m 
th?ng nh?t d?t nu?c và dánh lui gi?c ngo?i xâm - quân Xiêm nam 1785 và quân Tàu 
nam 1789. Trong cách nghiên c?u s? h?c v? Tây Son này, nông dân n?i lên nhu m?t 
bi?u tu?ng anh hùng, cao thu?ng và không bi?t s? hãi, quy?t tâm theo du?i m?c 
tiêu công b?ng kinh t? và xã h?i, và vì m?t d?t nu?c th?ng nh?t không b? ngo?i 
bang can thi?p. Cách di?n gi?i này mô t? nông dân th?i Tây Son nhu nh?ng ngu?i 
m? du?ng cho cu?c cách m?ng du?c nông dân ?ng h? vào th? k? hai muoi, th?m chí 
ngay c? th?t b?i c?a h? trong vi?c thay d?i các co c?u kinh t? và chính tr? 
cung du?c xem nhu nh?ng d?u hi?u c?a nh?ng h?n ch? kh?c nghi?t mà th?i do?n 
l?ch s? lúc dó dã áp d?t lên h?. Ngu?i ta lý lu?n r?ng ch? có Ð?ng cu?i cùng 
m?i có th? vu?t qua du?c nh?ng h?n ch? nh?n th?c dã trói bu?c trí tu?ng tu?ng 
c?a ngu?i nông dân t? bao lâu nay. 
 

Chính nh?ng cách di?n gi?i này, mà ph?n l?n du?c các s? gia c?ng s?n công b? 
vào n?a sau th? k? hai muoi, th?ng tr? toàn b? di?n ngôn (discourse) v? th?i 
Tây Son. Cách xây d?ng d?c di?m c?a ngu?i nông dân vào th? k? mu?i tám nhu m?t 
giai c?p b? tr? cao thu?ng và kiên quy?t, và nhu nh?ng ?ng h? viên trung thành 
c?a Tây Son, khi?n h? gi?ng nhu c? d?ng viên cho chính s? áp b?c h?, vì d?i v?i 
nông dân, th?i Tây Son hi?n nhiên là m?t th?i k? h?t s?c khó khan và gian kh?. 
Ðó cung là th?i di?m mà nh?ng l?i ích d?t du?c t? cu?c n?i d?y, n?u dôi chút 
nào có th? nh?n ra, thì chúng cung hi?m khi vu?t qua n?i cái giá kh?ng khi?p mà 
chính h? ph?i tr?. Hon n?a, hình ?nh c?a ngu?i nông dân, trong r?t nhi?u tru?ng 
h?p, b? hòa v?i nh?ng lãnh t?, g?i ý tu?ng là d?ng co c?a các lãnh t? (b?n thân 
không ph?i là nông dân), b?ng cách nào dó, dã d?i di?n ho?c trùng h?p v?i d?ng 
co c?a nh?ng ngu?i (thu?ng mi?n cu?ng) theo h?. K?t qu? là thu?t ng? "Tây Son" 
du?c s? d?ng cho toàn b? phong trào này, c? cho các lãnh t? cung nhu nh?ng 
ngu?i theo h?; nh?ng m?i quan tâm c?a c? hai nhóm du?c coi nhu hòa d?ng, ho?c 
da ph?n là trùng h?p; trong khi dó, trên th?c t?, các lãnh t? thu?ng không gi?i 
quy?t nh?ng m?i quan tâm c?a nh?ng ngu?i theo h?, và nh?ng ngu?i du?c xem là di 
theo này thu?ng theo m?t cách mi?n cu?ng ho?c b? ép bu?c. M?c dù m?t vài bài 
vi?t b?ng ti?ng Vi?t g?n dây b?t d?u xem xét th?i k? Tây Son v?i cách nhìn phê 
phán hon dôi chút, nhung chua h? có m?t s? d?nh giá l?i có h? th?ng nào v? th?i 
k? hay cu?c n?i d?y này du?c xu?t b?n.8 
 

Trong nh?ng ph?n sau, tôi mu?n bàn v? hai v?n d? liên quan d?n ngu?i dân Vi?t 
Nam trong nh?ng nam thu?c Tây Son. V?n d? th? nh?t là tình c?nh vô cùng gian 
kh? mà h? ph?i gánh ch?u, d?c bi?t du?i hình th?c b? b?t lính và lao d?ng kh? 
d?ch thu?ng xuyên do các lãnh t? Tây Son yêu c?u. Ðó ch? là hai trong s? r?t 
nhi?u nguyên nhân gây ra tình tr?ng b?t bình ph? bi?n, nh?ng nguyên nhân khác 
bao g?m quan l?i tham nhung, suu cao thu? n?ng, quyên góp b?t bu?c, và n?n hôi 
c?a tràn lan. V?n d? th? hai mà tôi mu?n bàn d?n, và v?n d? này có liên quan 
v?i v?n d? tru?c, là nh?ng ngu?i dân b? qu?y nhi?u thu?ng d?a vào các th? l?c 
chính tr?-quân s? khác gi?i thoát cho h?. M?c dích c?a tôi tru?c h?t nh?m thách 
th?c nh?ng di?n gi?i quá m?c nh? nhàng dang hi?n hành v? cu?c s?ng c?a ngu?i 
nông dân du?i th?i Tây Son, và th? d?n là d?t v?n d? v?i nh?ng quan di?m dã 
kh?ng d?nh s? tuong ph?n hi?n nhiên gi?a các th? l?c chính tr? d?i d?ch vào 
th?i dó. Theo tôi, ngu?i dân thu?ng, trong quãng th?i gian khó khan ?y, không 
h? b?ng lòng v?i các v? chúa t? chính tr? c?a mình, và h? luôn hi v?ng vào m?t 
th?c th? chính tr? nào khác t?t hon th?c th? dang áp b?c h? lúc dó. 
 

 

Nh?ng khó khan c?a nông dân du?i th?i Tây Son 
 

Nghia v? di lính: M?c dù tru?c các lãnh t? Tây Son, dã có r?t nhi?u chính th? ? 
Vi?t Nam b?t dân di lính, nhung nh?ng dòi h?i quân s? mà h? áp d?t v?i dân 
chúng trong th?i gian h? c?m quy?n d?c bi?t n?ng n?. Lúc nào cung có k? thù d?i 
m?t v?i nhà Tây Son, và khi h? không b? nhà Nguy?n thách d? thì h? t? di tìm 
xung d?t: v?i nhà Tr?nh vào nam 1786; và sau dó l?i m?t vài l?n n?a ra b?c d? 
dè b?p các n? l?c khôi ph?c nhà Lê; m?t cu?c xâm lu?c qui mô l?n sang Lào nam 
1791; và cu?i cùng là k? ho?ch c?a Quang Trung vào nam 1792, tru?c h?t t?n công 
Trung Hoa trong m?t n? l?c nh?m giành l?i hai t?nh Qu?ng Ðông và Qu?ng Tây "dã 
b? m?t," và sau dó s? m? m?t tr?n t?n công l?n nh?m vào nhà Nguy?n. Ngoài ra 
còn có nh?ng tr?n chi?n công khai trong n?i b? nhà Tây Son v?i nhau, bao g?m bi 
dát nh?t là cu?c chi?n ng?n ng?i gi?a Nguy?n Nh?c và Nguy?n Hu? vào nam 1787, 
và c? nh?ng xung d?t vào cu?i nh?ng nam 1790, khi tri?u dình Tây Son t?i Phú 
Xuân ch?ng l?i dám tu?ng linh n?i lo?n ? Qui Nhon, th? ph? tru?c dây c?a Nguy?n 
Nh?c. 
 

Trong các cu?c chi?n tranh th?i Tây Son, không ch? m?c d? thu?ng xuyên c?a xung 
d?t mà c? qui mô c?a chúng cung mang l?i b?t h?nh cho nh?ng ngu?i nông dân b? 
bu?c ph?i dang lính. Khi quân d?i l?n m?nh thì t?n th?t, cùng v?i nh?ng tác 
d?ng tuong ?ng mà các cu?c chi?n th?i Tây Son dã gây ra cho dân chúng cung gia 
tang, d?i v?i c? binh lính và dân thu?ng. M?c dù các u?c tính m?i ch? là phác 
qua, nh?ng b?ng ch?ng dù r?i r?c cung cho th?y vài tram ngàn ngu?i dã b? m?ng 
t?i chi?n tru?ng, và có l? là hàng v?n ngu?i khác dã ch?t vì nh?ng nguyên nhân 
liên quan tr?c ti?pt d?n chi?n tranh. Nh?ng báo cáo r?i rác v? s? ngu?i ch?t và 
thuong vong cho chúng ta th?y du?c ph?n nào m?c d? cang th?ng c?a xung d?t mà 
trong dó, quân Tây Son dã gi?t 1600 binh lính c?a nhà Nguy?n vào d?u nam 1774. 
9 
 

Nh?ng th?p niên ti?p theo ch?ng ki?n các cu?c chi?n ác li?t liên miên gi?a quân 
Tây Son và nhà Nguy?n, sau dó là gi?a Tây Son và nhà Tr?nh, và sau dó n?a là 
Trung Hoa. Có l? có kho?ng t?i 30.000 quân nhà Tr?nh dã b? m?ng ch? trong m?t 
tr?n chi?n t?i Phú Xuân vào mùa hè 1786.10. 
 

Và trong m?t cu?c chi?n ng?n ng?i gi?a Nh?c và Hu? d?u nam 1787, m?t nhà truy?n 
d?o ghi l?i r?ng Nh?c dã m?t 40.000 lính.11 
 

Nh?ng con s? này cho th?y r?t rõ qui mô c?a các cu?c chi?n tranh th?i Tây  Son, 
và nh?ng nhu c?u tuong h?p tuy?n tân binh liên ti?p d? cung ?ng nh?ng d?i quân 
l?n và thu?ng xuyên b? hao h?t này. 
 

Nguy co t? tr?n và thuong vong cao b?t ngu?n t? nh?ng tr?n chi?n qui mô l?n và 
kéo dài, c?ng v?i nh?ng khó khan chung trong d?i s?ng c?a quân d?i Tây Son 
trong nh?ng nam xung d?t, du?c th? hi?n rõ qua t? l? hao binh c?c k? cao. Lúc 
d?u, quân Tây Son g?m lính tình nguy?n, d?c bi?t vào th?i di?m phong trào này 
còn thu h?p v?i nh?ng chi?n d?ch qui mô nh? trên mi?n cao nguyên, t?p chung 
chính vào vi?c tang quân. B?ng cách này, vào nam 1774, quân Tây Son dã tang lên 
t?i 25000 ngu?i.12 
 

Ðây là m?t l?c lu?ng dáng k?, nhung l?c lu?ng ?y v?n ph?i d?i m?t v?i m?t d?i 
quân l?n hon r?t nhi?u c?a nhà Nguy?n, và vì v?y, vào nam 1775, Nguy?n Nh?c, 
lúc này dã t? xung vuong, d?t m?c ch? tiêu dang lính cho nh?ng vùng thu?c s? 
ki?m soát c?a Nh?c. Trong m?i làng, c? nam dàn ông thì m?t bu?c ph?i dang 
lính.13 
 

Chi ti?t này cho th?y r?ng, ngay vào th?i di?m còn s?m này, quân Tây Son dã 
không du?c b? xung b?i nh?ng tình nguy?n viên hang hái n?a, thay vào dó ngày 
càng nhi?u nh?ng ngu?i b? b?t lính mi?n cu?ng. ? m?t m?c d? mà nói, di?u này 
không khác gì m?y cung cách mà nhà Nguy?n b?t lính trong nh?ng vùng h? ki?m 
soát. Tuy nhiên, trên m?t m?c d? khác, có m?t s? khác bi?t quan tr?ng: nh?ng 
ngu?i b? b?t lính trong quân d?i Tây Son trên th?c t? dã ph?i d?i m?t v?i chi?n 
tranh g?n nhu không ngh? - ? nhi?u m?c d? cang th?ng khác nhau - t? gi?a th?p 
niên 1770 cho d?n nh?ng nam d?u th? k? mu?i chín. 
 

V?i nh?ng khó khan nhu v?y, ch?ng có gì dáng ng?c nhiên khi r?t nhi?u trong s? 
nh?ng ngu?i b? b?t di lính cho Tây Son dó dã dào binh ngay khi có th? du?c, 
tr?n tránh nh?ng di?u ki?n kh?c nghi?t bao g?m thi?u luong th?c, k? lu?t tàn 
b?o c?a các c?p ch? huy, và nh?ng gian kh? g?p ph?i trong các cu?c hành quân 
t?n công ch?p nhoáng b?t bu?c. V?p ph?i v?i nh?ng ch?ng c? b?t lính thu?ng 
xuyên và s? th?t thoát quân binh, các lãnh d?o quân s? Tây Son dã áp d?ng nh?ng 
bi?n pháp cu?ng ép nh?m b?o d?m s?c m?nh d?y d? cho quân d?i, và thu?ng r?t tàn 
b?o trong quan h? v?i dân chúng và quan l?i d?a phuong. Theo nhi?u tài li?u, 
nhà Tây Son b?t lính r?t nhanh, và cung tr?ng ph?t r?t nhanh nh?ng ngu?i không 
ch?u theo h?. Vi?c ép lính ho?c ngu?n binh lính ti?m tàng b?ng nh?ng bi?n pháp 
ham d?a dã du?c nhà Nguy?n áp d?ng t? th? k? mu?i b?y, vì v?y s? tàn b?o liên 
quan d?n quân d?i vào lúc này dã tr? thành m?t ph?n c?a van hóa quân s? t?i 
mi?n nam tru?c khi nhà Tây Son xu?t hi?n.14 
 

Sáng ki?n c?a nhà Tây Son, n?u có th? g?i dó là sáng ki?n, có th? là vi?c tang  
cu?ng m?c d? và qui mô c?a s? tàn b?o du?c áp d?ng d? ham d?a, bu?c dân chúng 
dáp ?ng yêu c?u c?a h?. 
 

Lao D?ch: Nghia v? di lính không ph?i là gánh n?ng duy nh?t mà nhà Tây Son áp 
d?t cho dân chúng du?i s? ki?m soát c?a h?. Nh?ng ngu?i dân này cung ph?i dáp 
?ng các yêu c?u lao d?ng kh? d?ch g?n nhu không ngung ngh?, m?t nghia v? v?a 
n?ng n?, v?a t?n nhi?u th?i gian, de d?a d?n sinh k? c?a nông dân và bu?c h? 
ph?i b? bê vi?c d?ng áng. Cung nhu các chúa Nguy?n và chúa Tr?nh tru?c dó, và 
nhà Nguy?n sau này, nhà Tây Son d?a vào lao d?ng cu?ng b?c c?a th?n dân d? th?c 
hi?n các d? án c?a h?, c? l?n l?n nh?. Vào th?i k? mà chi?n tranh và m?c d? tàn 
phá l?n nhu giai do?n cu?i th? k? mu?i tám, có l? vi?c dòi h?i dóng góp lao 
d?ng, v?a d? ?ng h? các chi?n d?ch quân s? dang ti?n tri?n, v?a d? xây d?ng và 
tái ki?n thi?t l?i các lo?i h? t?ng co s? b? phá h?y, là di?u không th? tránh 
kh?i. M?c dù có th? coi m?t s? d?ch v? lao d?ng mà chính th? Tây Son dòi h?i 
cung có l?i cho dân d?a phuong - ch?ng h?n s?a ch?a dê di?u ho?c du?ng xá -, 
nhi?u d? án khác mang l?i r?t ít, ho?c không h? có l?i ích c? th? nào cho nh?ng 
ngu?i dân b? bu?c ph?i tham gia lao d?ch.
 

Nhu c?u lao d?ng kh? d?ch xu?t hi?n ngày t? bu?i so khai c?a phong trào Tây 
Son, và có r?t nhi?u kh? nang là cách th?c ti?n hành chi?n tranh d?c bi?t tàn 
phá c?a Tây Son - d?t cháy nh?ng tòa nhà có th? dã t?ng h?u d?ng - dã góp ph?n 
r?t l?n vào nh?ng dòi h?i lao d?ng kh? d?ch không tài nào th?a mãn n?i mà h? 
d?t ra. Khi chi?m th? ph? Qui Nhon vào nam 1773 ch?ng h?n, phi?n quân l?p t?c 
d?t cháy tòa dinh th? c?a quan d?u t?nh. Không bao lâu sau, "h? d?t cháy dinh 
co c?a quan d?u t?nh Qu?ng Ngãi và xây d?ng m?t dinh co m?i."15 
 

Sau này, khi h? ti?n ra Ðàng Ngoài, h? cung phá h?y r?t nhi?u các công trình 
ki?n trúc c?a tri?u dình.16 
 

Dù nh?ng tòa dinh co này b? d?t cháy hay t?ng viên g?ch m?t b? g? b?, rõ ràng 
nh?ng hành d?ng nhu v?y ph?n ánh tính th?t thu?ng c?a ngu?i c?m quy?n, và r?t 
cu?c thì chính dân chúng cu?i cùng ph?i gánh ch?u t?n h?i trong vi?c tái thi?t 
nh?ng gì dã b? phá h?y. 
 

Trong khi dân chúng b? bu?c ph?i di xây d?ng l?i các công trình ki?n trúc b? 
chi?n tranh tàn phá, h? cung l?i ph?i xây d?ng nh?ng trung tâm chính tr? m?i 
cho các lãnh t? Tây Son. Vào nam 1775, Nguy?n Nh?c d?a vào dân d?a phuong d? 
xây d?ng thành trì c?a mình t?i Chà Bàn, nam 1776 noi dây tr? thành kinh dô c?a 
Nh?c, và d?n nam 1778 là noi Nh?c lên ngôi vua. Khi Tây Son b?t d?u cu?c b?c 
ti?n vào nam 1786, Nguy?n Hu? cung b?t dân chúng ? dó di lao d?ch, di?u này góp 
ph?n không nh? gây nên lòngï cam ghét Tây Son t?i vùng này. Sau khi quân c?a 
Hu? dã chi?m du?c Phú Xuân t? nhà Tr?nh, Hu? ra l?nh b?t lao d?ch và bu?c dân 
làm ngày làm dêm d? tái xây d?ng l?i thành luy, noi ông dã thi?t l?p chính th? 
c?a mình vào d?u nam 1786.18 
 

M?y nam sau, Nguy?n Hu?, lúc dó là Hoàng d? Quang Trung, bu?c lao d?ch xây d?ng 
so kh?i công trình mà ông d?nh s? làm thành kinh dô m?i c?a mình ? Ngh? An. 
Ð?nh v? gi?a Phú Xuân và Thang Long, kinh dô m?i - Phu?ng Hoàng Trung Ðô - du?c 
d? d?nh xây d?ng v?i m?t qui mô d? s?. M?t b?n tu?ng trình g?n nhu cùng th?i dó 
có d? c?p d?n ph?n ?ng c?a dân chúng ch?ng l?i d? án này, và r?t nhi?u ngu?i dã 
tr?n ch?y.19 
 

Nh?ng dòi h?i lao d?ch liên t?c này c?a nhà Tây Son ph?n nào dó có th? n?ng 
nh?c hon các chính th? tru?c và cùng th?i v?i h?, vì chính th? m?i áp d?t nh?ng 
yêu c?u này d?i v?i h?u nhu toàn b? m?i thành ph?n trong xã h?i Vi?t Nam. Nh?ng 
nghia v? này thu?ng không ngo?i tr? c? nh?ng d?i tu?ng t? tru?c d?n lúc dó 
thu?ng du?c mi?n, bao g?m ph? n?, tr? em, ngu?i già, và th?m chí c? su sãi. 
(Th?c v?y, nhóm ngu?i duy nh?t du?c mi?n lao d?ch là các bà m? dang cho con 
bú).20 
 

Ch?ng h?n, các lãnh t? Tây Son, nh?ng ngu?i không m?y coi tr?ng th? ch? Ph?t 
giáo, dã không h? ban khoan khi tìm ngu?n nhân công có th? s? d?ng du?c t? các 
tu vi?n. H? thu?ng xuyên b?t su sãi r?i chùa (nhi?u noi dã b? lính Tây Son cu?p 
phá), di khuân vác ho?c th?m chí dang lính cho h?.21 
 

Lao d?ch b?t bu?c vì v?y tr?  thành m?t trong nh?ng nguyên nhân b?t mãn thu?ng 
xuyên c?a dân chúng, và m?t nguyên nhân l?n d?n d?n s? phân cách gi?a dân chúng 
và nh?ng ngu?i du?c coi là gi?i phóng h?. 
 

Ch? d?i C?u tinh: Ph?i duong d?u v?i nh?ng kh? n?n kinh khi?p này, ngu?i nông 
dân Vi?t Nam nhìn quanh d? tìm c?u tinh. Nhi?u ngu?i hi v?ng là m?t th? l?c 
chính tr?-quân s? nào khác s? c?u h? kh?i s? l?m than. Th?c v?y, t? quan di?m 
c?a ngu?i nông dân, "th? l?c khác" -ch?ng h?n m?t th? l?c lúc dó không áp b?c 
h?- luôn luôn có th? tr?  thành c?u tinh, dù sau này di?u dó ch?ng t? ch? là ?o 
tu?ng. Ngay t? bu?i d?u th?i Tây Son dã t?n t?i ý tu?ng là dân chúng trông d?i 
du?c gi?i phóng, ý tu?ng này dã b?t d?u v?i vi?c nhà Tr?nh xâm l?n lãnh th? c?a 
nhà Nguy?n nam 1774, và tr? thành m?t d? tài trong su?t c? th?i d?i dó. Vì v?y, 
ch?ng h?n trong Ph? Biên T?p L?c, Lê Quý Ðôn dã vi?t là, "Nhân dân x? Qu?ng Nam 
lúc b?y gi?  quá d?i dói kh? cùng kh?n. H? d?u ngóng trông quân nhà vua d?n 
gi?i c?u cho h?."22 
 

Chi ti?t này t?t nhiên có th? ch? là s? h?p th?c hóa ti?n l?i cho cu?c xâm lang 
c?a nhà Tr?nh, cung nhu có th? ph?n ánh th?c t?, nhung h?n ph?i có m?t s? th?t 
nào dó trong quan ni?m là ngu?i dân d?a phuong mong mu?n m?t s? c?i thi?n cho 
cu?c s?ng kh? nh?c c?a h?. M?c d?u v?y, ch?ng bao lâu sau dó, dân chúng Ðàng 
Trong vùng rìa nam song Gianh l?i ch?u kh? c?c du?i chính th? nhà Tr?nh, và hi 
v?ng du?c c?u thoát, nhung l?n này là kh?i chính nh?ng ngu?i tru?c dó dã c?u 
h?.23 
 

K?t cu?c, khi Tây Son, thay vì nhà Nguy?n mà h? mong d?i, cu?i cùng, vào cu?i 
tháng 6 nam 1786, dã bao vây nh?ng vùng lãnh th? tru?c dây c?a nhà Nguy?n mà 
nhà Tr?nh dang chi?m gi?, dân chúng dã chào dón quân Tây Son nhu nh?ng ngu?i 
gi?i phóng và nhân d?p dó tr? thù nhà Tr?nh. B? quân n?i d?y t?n công, trong 
khi quân Tr?nh b? tr?n kh?i Phú Xuân thì dân d?a phuong dã b?t gi? nh?ng k? 
tru?c dó dã hành h? h? d? giao l?i cho quân Tây Son ho?c t? mình hành quy?t 
h?.24 
 

Vào cu?i mùa hè nam dó, khi quân Tây Son m? r?ng cu?c b?c ti?n ra Thang Long, 
h? dùng danh ti?ng tri?u Lê d? kêu g?i dân chúng, m?t chi?n lu?c dã du?c các 
lãnh t? m?t s? cu?c n?i d?y chính tr? ? Ðàng Ngoài s? d?ng vào gi?a th? k? mu?i 
tám. Chi?n lu?c nh?n m?nh vào vi?c khôi ph?c l?i s?c m?nh và quy?n l?c cho nhà 
Lê, trong t?ng tru?ng h?p, th? hi?n c? g?ng thi?t l?p quan h? v?i kí ?c chính 
tr? mà trí tu?ng tu?ng c?a công chúng dã g?n v?i c?u tinh chính tr?, th?m chí 
ngay c? khi hoàng gia tri?u Lê lúc dó ch? còn là bóng m?. Cái mà ngu?i ta theo 
không ph?i là m?t nhà Lê c?a th? k? mu?i tám, mà là nhà Lê dã du?c lý tu?ng hóa 
c?a th? k? mu?i lam. Nhung s? d?ng thu?n v?i Tây Son lúc ban d?u ? Ðàng Ngoài 
dã nhanh chóng nhu?ng ch? cho s? b?t mãn và cam ghét ngày m?t gia tang. M?c dù 
lúc d?u quân Tây Son dã th? hi?n s? ki?m ch? dáng k? tru?c dân chúng mi?n B?c, 
khi rút quân, h? dã cu?p phá và ngu?c dãi dân d?a phuong ? nhi?u noi.25 
 

Ði?u này có th? dã dánh d?u bu?c d?u c?a vi?c k?t thúc m?t giai do?n c?c k? 
ng?n ng?i khi quân Tây Son chi?m du?c long dân chúng mi?n B?c, và ngay t? nam 
1788, dân chúng Ðàng Ngoài dã b?t d?u b?c l? s? cam ghét c?a h? v?i các chúa 
Tây Son m?i và long khao khát du?c gi?i thoát kh?i [ách th?ng tr?] c?a h?.26 
 

K?t qu? c?a s? b?t bình gia tang v?i chính th? Tây Son, nh?ng ngu?i dân Vi?t 
s?ng ? rìa nam sông Gianh và ? Ðàng Ngoài ngày m?t b?t d?u hu?ng v? mi?n nam, 
và v? s?c m?nh dang tang c?a th? l?c nhà Nguy?n, mong ch? du?c h? gi?i phóng. 
Biên niên s? tri?u Nguy?n ghi l?i v? nam 1791 (t?t nhiên có thiên v?) là, "nhân 
dân mi?n Thu?n- Qu?ng chán ghét chính sách b?o ngu?c c?a Tây Son t? lâu, h?ng 
ngày mong d?i quân vua, m?i khi th?y gió n?m th?i thì d?u nói r?ng: 'Chúa cu 
chúng ta dã d?n d?y.'"27
 

Trong b?c thu vi?t vào nam 1792 c?a m?t nhà truy?n d?o  cung d? c?p d?n "v? vua 
c?a mi?n xuôi Cochinchina, ngu?i mà dân c? vùng B?c k? dang nóng lòng trông 
d?i."28 
 

Do s? ki?m soát ng?t nghèo ? các vùng giáp ranh gi?a lãnh th? Tây Son ki?m soát 
và nh?ng khu v?c do nhà Nguy?n n?m gi?, nh?ng ngu?i dân này không h? có thông 
tin nào v? b?n ch?t th?c s? c?a chính th? nhà Nguy?n t?i Gia Ð?nh, nhung h? v?n 
hi v?ng nhà Nguy?n có th? là c?u tinh c?a h?, y nhu tru?c dây h? dã t?ng hi 
v?ng vào nhà Tây Son lúc h? chua bi?t gì. Th?t v?y, r?t có th? là vi?c lí tu?ng 
hóa cu?c s?ng du?i chính th? nhà Nguy?n dã b?t d?u ? nh?ng khu v?c ngày tru?c 
dã t?ng thu?c quy?n ki?m soát c?a các chúa Nguy?n, và chính s? lí tu?ng hóa 
này, c?ng thêm v?i nh?ng khó khan trong cu?c s?ng du?i th?i Tây Son, dã châm 
ngòi cho trí tu?ng tu?ng c?a công chúng. 
 

Th?t tr? trêu thay, khi dân chúng Ðàng Ngoài càng ngày càng bi?u l? hi v?ng là 
nhà Nguy?n s?m s? c?u h? thoát kh?i Tây Son, nh?ng ngu?i dân dang s?ng du?i 
quy?n ki?m soát chính tr? c?a chính th? l?c nhà Nguy?n này ? sâu trong mi?n nam 
l?i mong d?i du?c gi?i thoát kh?i h?. Ð?n c? Pigneau de Behaine (Bá Ða L?c), 
?ng h? viên ngu?i Âu nhi?t tình nh?t c?a Nguy?n Ánh, vào nam 1791, cung d? c?p 
d?n di?u này, khi ông vi?t v? tình c?nh ngày càng không ch?u d?ng n?i c?a nh?ng 
ngu?i dân Vi?t s?ng trong vùng nhà Nguy?n ki?m soát.29 
 

Hai nam sau dó, hoàn c?nh s?ng c?a ngu?i dân du?i chính th? nhà Nguy?n v?n 
ch?ng h? du?c c?i thi?n; di?u này du?c mô t? trong thu c?a m?t nhà truy?n giáo 
ngu?i Pháp khác, r?ng "hai nam v?a qua, m?i ngu?i d?u ph?i di làm vi?c công 
ích, và [ngu?i ta] không b?n tâm v?i b?t kì di?u gì khác ngoài vi?c tìm cách d? 
s?ng sót, dau kh? dã tr? nên d?n c?c di?m."30 
 

S? b?t bình c?a ngu?i dân v?i nhà Nguy?n ti?p t?c cho d?n cu?i th?p niên 1790, 
và v?i h?, nhà Tây Son là m?t l?a ch?n kh? quan hon.31 
 

Rõ ràng là nh?ng yêu sách c?a nhà Nguy?n, cung gi?ng nhu nhà Tây Son, dã khi?n 
dân chúng xa lánh h? và châm ngòi cho u?c mo c?a ngu?i dân là du?c b?t k? m?t 
th? l?c chính tr? nào khác c?u v?t. 
 

Vào nam 1802, khi u?c nguy?n du?c quân nhà Nguy?n gi?i thoát kh?i quân Tây Son 
c?a nông dân Ðàng Ngoài tr? thành s? th?t, ch?ng bao lâu h? dã nh?n ra mo u?c 
c?a h? ch? là ?o tu?ng. Th?m chí tru?c khi chi?m Thang Long vào tháng 7 nam 
1802, quân Nguy?n, trong khi dang dánh lui quân Tây Son, dã b?t d?u sách nhi?u 
dân chúng Ðàng Ngoài, khi?n ngu?i ta b?t d?u nghi ng? v? th? c?u tinh c?a h?. 
Trong chi?n d?ch b?c ti?n, nhà Nguy?n dã b?t dân chúng ph?i dóng góp nhi?u c?a 
c?i, không ch? nh?ng món d? th?c ti?n nhu ng?a và yên cuong mà c? nh?ng vu khí 
c?u k?. "Ði?u này," nhà truy?n d?o Pierre- Jacques Bissachere vi?t, "là kh?i 
d?u c?a s? b?t mãn ch?ng l?i chính th? m?i."32 
 

Ch? m?y nam sau b?n báo cáo d?u tiên này, Bissachere vi?t, "th? t? [Ánh] b? dân 
chúng cam ghét, d?c bi?t k? t? khi ông ta lên ngôi và xung Hoàng Ð?, vì ông ta 
dã b?t dân lao d?ch c?c kh? d? xây hào luy và các thành ph?..."33 
 

Nhà truy?n d?o k?t lu?n b?ng cách tóm lu?c l?i tình hình: "Dân B?c k? c?u xin 
v? qu?c vuong hi?n th?i giúp h? tri?t phá nhà Tây Son, nhung sau khi ông ta cai 
tr? h? chua d?y sáu nam, h? dã nguy?n r?a ông ta m?i ngày vì ông b?t h? lao 
d?ng n?ng nh?c còn g?p dôi th?i Tây Son; lòng h? mu?n n?i lo?n, nhung h? không 
có d? s?c (d? làm nhu v?y) và thi?u ngu?i lãnh d?o d? kh? nang xúi h? b?o 
lo?n."34 
 

Xem xét trên t?ng th?, nh?ng b?ng ch?ng hi?n có cho ta th?y cu?c s?ng c?a ngu?i 
dân không nh?t thi?t t?t d?p hay kh? nh?c hon du?i b?t k? th? l?c chính tr?- 
quân s? nào trong th?i Tây Son. M?i bên d?u d?t ra yêu c?u kh?c nghi?t dòi h?i 
ngu?i dân s?ng trong vùng mình ki?m soát di xây d?ng, dào thành luy, c?ng hi?n 
c?a c?i và ph?c v? các m?c dích quân s?. Ð?i v?i dân chúng, b?t k? bên nào, 
mi?n là phía bên kia, mang d?n cho h? hi v?ng du?c gi?i thoát. Th?c v?y, ngu?i 
dân th?i dó không bao gi? th?y hoàn toàn mãn nguy?n. H? luôn hi v?ng là v? lãnh 
t? d?n sau, ho?c m?t v? lãnh t? khác nào dó, s? t? t? hon và có l? s? ít sách 
nhi?u hon. Nhu các s? ki?n th?i Tây Son dã ch?ng t?, v? c?u tinh m?i ngu?i mong 
ch? không h? xu?t hi?n, ngay c? khi m?t th? l?c chính tr? ho?c quân s? khác lên 
n?m quy?n. Dân chúng du?i ách th?ng tr? c?a nhà Tr?nh du?c nhà Tây Son gi?i 
phóng, ch?ng bao lâu dã mong d?i nhà Nguy?n c?u h?. Nh?ng ngu?i dân s?ng ? mi?n 
nam sông Gianh du?c nhà Nguy?n gi?i thoát kh?i quân Tây Son, ch?ng bao lâu sau 
dó dã ao u?c các v? lãnh t? chính tr? tru?c dây tr? l?i c?u mình. Và nh?ng 
ngu?i s?ng du?i th?i Tr?nh, tho?t d?u du?c Tây Son gi?i phóng, sau dó l?i du?c 
nhà Nguy?n gi?i phóng, ch?ng bao  lâu sao dó h? dã ao u?c có th? phá b? ách 
th?ng tr? c?a nhà Nguy?n. Rõ ràng là các dòi h?i c?a m?i chính th? v?i ngu?i 
dân d?u d?c bi?t khó nh?c trong th?i d?i chi?n tranh và tái xây d?ng này, và 
ch?ng có bên nào có du?c nh?ng bi?n pháp thích h?p tr?n an lòng dân chúng. 
 

 

K?t lu?n
 

Bài vi?t này m?i ch? d? c?p d?n b? n?i c?a m?i quan h? ph?c t?p gi?a nông dân 
Vi?t Nam và các lãnh t? c?a phong trào Tây Son. M?c d?u v?y, di?u tôi hi v?ng 
là ch? ra du?c nh?ng cách di?n t? ph? bi?n hi?n th?i v? chính th? Tây Son 
thu?ng quá nh? nhàng khi dánh giá v? b?n ch?t c?a chính th? này. Vi?c mô t? quá 
d? dãi cu?c n?i d?y c?a Tây Son nhu m?t "phong trào nông dân" dã che d?y m?i 
quan h? ph?c t?p hon g?p nhi?u l?n c?a các nhà lãnh d?o phong trào này v?i 
nh?ng ngu?i dân mà h? b?t lính và nh?ng ngu?i s?ng trong vùng ki?m soát chính 
tr? c?a h?. Chúng ta không th? gi? b? cho r?ng m?i quan tâm c?a các lãnh t? c?a 
phong trào này cung gi?ng nhu c?a qu?n chúng nông dân, và vì v?y, nh?ng cách 
di?n gi?i k?t h?p ba anh em nhà Tây Son v?i phong trào h? lãnh d?o là h?t s?c 
sai l?c. Có nhi?u b?ng ch?ng cho th?y có s? h?p tác và ?ng h? c?a ngu?i dân d?i 
v?i phong trào Tây Son và m?t s? m?c dích c?a phong trào này, nhung l?i có 
nhi?u b?ng ch?ng hon th? cho th?y kháng c? c?a ngu?i dân d?a phuong ch?ng l?i 
các yêu sách c?a chính th? m?i này. M?t di?u quan tr?ng cung c?n luu ý là chúng 
ta không nên coi nh?ng hành d?ng kháng c? ho?c ch?ng l?nh này là d?i di?n cho 
b?t k? m?t m?i ác c?m d?c bi?t nào d?i v?i Tây Son. Thay vì v?y, ta nên xem 
chúng là nh?ng hành d?ng kháng c? ch?ng l?i b?t k? s? áp b?c gia tang nào c?a 
quy?n l?c chính tr?, b?t k? ngu?n g?c c?a quy?n l?c ?y là gì. Do v?y, chúng ta 
ph?i hi?u vi?c hào quang hóa phong trào Tây Son trong trí tu?ng tu?ng c?a dân 
chúng vào th? k? th? mu?i chín trong b?i c?nh nhu v?y. Kh? nang cách nhìn uu ái 
dành cho phong trào và chính th? Tây Son có th? là s?n ph?m c?a m?i ác c?m dân 
chúng dành cho nhà Nguy?n, cung nhi?u b?ng kh? nang dó chính là ký ?c t?p th? 
th?t s? v? nhà Tây Son. T?t nhiên, hoài ni?m v? m?t th?i gian t?t d?p hon trong 
quá kh? t?n t?i trong r?t nhi?u xã h?i trên th? gi?i. V?n d? ? dây là chúng ta 
ph?i nh?n rõ du?c nh?ng hoài ni?m nhu v?y và hoàn c?nh chúng du?c t?o nên. Các 
s? gia ngu?i Vi?t trong th? k? hai muoi, nh?ng ngu?i dã d?a r?t nhi?u vào van 
hóa truy?n kh?u và các truy?n th?ng dân gian v? phong trào Tây Son, theo tôi, 
dã g?p r?t nhi?u nh?ng hoài ni?m ki?u này. 
 

George Dutton
Nguy?t C?m chuy?n ng?
California, 3-2005
 

Cu?c chú:
 

1 P. Lorenzo Pérez, "La Révolte et la guerre des Tayson d'après les 
Franciscains Espagnols de Cochinchine." Do M.Villa d?ch. Bulletin de la Société 
des Etudes Indochinoises, XII, no.3-4 (1940), 74; Do chi?n lu?c này, Tây Son 
du?c bi?t d?n v?i tên g?i "quân d?i huýt gió" (the hissing armies).
2 Xem Philippe Langlet, L'Ancienne Historiographie D'État au Vietnam: Tome 1, 
Raisons d'être, conditions d'élaboration et caractères au siècle des Nguy?n. 
(Paris: École Française D'Extrême-Orient, 1990), 15.
3 Xem Nguy?n Bá Hu?n, Tây Son Van Th?n Li?t Truy?n (Qui Nhon: Ty Van Hóa và 
Thông Tin Nghia Bình, 1979) và Cân Qu?c Anh Hùng Truy?n.
4 Xem l?i gi?i thi?u c?a Thi?n Ðình vào nam 1905 cho Ð?ng Xuân B?ng, Vi?t S? 
Cuong M?c Ti?t Y?u (Hà N?i: Nxb Khoa h?c-Xã h?i, 2000), 9; Tr?n Tr?ng Kim, Vi?t 
Nam S? Lu?c (Sài Gòn: B? Giáo d?c, 1971), t?p 2, 127-128.
5 Xem Tr?n Tr?ng Kim, Vi?t Nam S? Lu?c, t?p 2, 129; Phan B?i Châu, Vi?t Nam 
Vong Qu?c S? (Houston: Xuân Thu, 19?), 23.
6 Ðào Duy Anh, Vi?t Nam Van Hóa S? Cuong (Hu?, 1938: in l?i Houston, TX: Xuân 
Thu), 321.
7 Van Tân, Cách M?ng Tây Son (Hà N?i: Nxb Van S? Ð?a, 1957); Tr?n Huy Li?u, 
"Ðánh Giá Cu?c Cách M?ng Tây-Son và Vai Trò L?ch S? c?a Nguy?n Hu?," Van S? Ð?a 
14 (2/56): 30-44.
8 Tr?n Th? Vinh, "Tìm hi?u v? t? ch?c Nhà Nu?c th?i Tây Son," Nghiên c?u L?ch 
S? 1, (1989): 42-47.
9 Perez, "La Révolte," 78.
10 Maurice Durand, Tây Son, b?n th?o chua xu?t b?n, t?i Manuscripts Division, 
Yale University Library, New Haven, CT, 9. Cung xem Ð? Bang, "Tình hình Ð?u 
Tranh Giai C?p ? Thu?n Hóa Th? K? XVIII," trong Nghiên C?u L?ch S?, 3 (216), 
(1981): 43.
11 Jean-André Doussain to ? 8 tháng 7, 1787. MEP 746, 205. MEP Archives, Paris. 
Tài li?u này không nói rõ bao nhiêu ph?n tram trong s? dó ch?t hay b? thuong và 
bao nhiêu ph?n tram dã tr?n kh?i quân d?i c?a Nh?c.
12 Perez, "La Révolte," 78.
13 Nguy?n Th? Tây Son Ký, ms. A.3138, Vi?n Hán Nôm, Hà N?i, 5a; b?n Ð?i Nam 
Th?c L?c sau này dua ra t? l? m?t trên b?y. ÐNTL (2001), 521.
14 Li Tana, Nguy?n Cochinchina: Southern Vietnam in the Seventeenth and 
Eighteenth Centuries. (Ithaca, NY.: Cornell University Southeast Asia Program, 
1998), 39.
15 Perez, "La Révolte," 76.
16 Qu?c S? Quán Tri?u Nguy?n. Ð?i Nam Nh?t Th?ng Chí, ed. Ðào Duy Anh, d?ch. 
Ph?m Tr?ng Ði?m. (Hu?: Nxb Thu?n Hóa, 1996), 271, thu?t l?i s? ki?n m?t cung 
di?n c?a nhà Tr?nh ? Thanh Hóa b? Tây Son phá h?y hoàn toàn.
17 Bùi Duong L?ch, Lê Quý D?t S?, Ph?m Van Th?m d?ch. (Hà N?i: Nxb Khoa h?c Xã 
h?i, 1987), 35.
18 "Extrait d'une lettre de Mgr. L'Eveque de Veren coadjuteur de Mgr. l'Eveque 
d'Adran en datte de 23 Juilliet, 88." MEP 306, 1008.
19 nt., 90.
20 Guérard to ?, 14 May, 1792, trong Nouvelles Lettres Édifiantes Des Missions 
de la Chine Et Des Indes Orientales. (Paris: Chez Ad. Le Clere, 1821-), vol.7, 
141- 142; La Mothe to Blandin, 28 May, 1790, MEP 692, 216; Philippe Sérard to 
de Chaumont, 6 May, 1792. MEP 692, 495.
21 Jean LaBartette to Pierre-Antoine Blandin, 23 June, 1786. MEP 746, 177-178; 
22 Lê Quý Ðôn, Ph? Biên T?p L?c (Sài Gòn: Ph? Qu?c V? Khanh Ð?c Trách Van Hóa 
xu?t b?n, 1972), t?p 1, 134.
23 Philippe Sérard to Jean Steiner, 3 May, 1779. MEP 700, 935; Jean Labartette 
to Pierre-Antoine Blandin, 23 June, 1786. MEP 745, 176. cung xem 
Jacques-Benjamin Longer to Pierre-Antoine Blandin, 26 July, 1786, v?i ph?n tái 
bút ghi ngày 3, May, 1787 trong  Cadière, "Documents Relatifs," 16.
24 Jean-André Doussain to Pierre-Antoine Blandin, 25, July, 1788, nt., 18; T? 
Quang Phát, Nhà Tây Son, 18a.
25 Xem S? ký Ð?i Nam Vi?t Qu?c Tri?u (Sài Gòn: Nhóm Nghiên c?u S? Ð?a Vi?t Nam 
xu?t b?n, 1973), 39, dã t? nh?ng cu?c cu?p bóc và d?t phá do quân Tây Son gây 
ra, và cung cho bi?t hai t?nh b? phá n?ng nh?t là Thanh Hóa và Ngh? An.
26 "Extrait d'une lettre de Mgr.L'Eveque de Veren coadjuteur de Mgr. l'Eveque 
d'Adran en datte de 23 Juiliet, 1788." MEP 306, 1007; Philippe  Sérard to 
Jean-Jacques Descouvrieres, 2 May, 1791. MEP 692, 279.
27 ÐNTL (2001), 282. Gió n?i là d? báo có s? bi?n chuy?n trong hu?ng gió mùa, 
cho phép quân nhà Nguy?n b?c ti?n ra nh?ng vùng Tây Son n?m gi?.
28 Philippe Sérard to Claude-François L'Etondal, 4 May, 1792. MEP 700, 1488.
29 Pigneau de Behaine to?, 14 September, 1791. MEP 801, 417.
30 Pierre Lavoué to Pierre-Antoine Blandin, 1 August, 1793. MEP 746, 432.
31 Pierre Lavoué to ?, 27 April, 1795. MEP 801, 573; Ð?i Nam Th?c L?c (2001), 
332.
32 Charles B. Maybon, La Relation sur le Tonkin et Cochinchine de Mr. de La 
Bissachère, Paris, 1920; 115.
33 -nt-., 127.
34 -nt-., 156.

 
  
 
Nguy?t C?m  

Other related posts:

  • » [SMCC] Xem xet lai thoi Tay Son - Nguyen Hong Van