[SMCC] Nhung Ke Si

Sơn Nam

Nói Về Miền Nam

NHỮNG KẺ SĨ

NHỮNG KẺ SĨ HÒA MÌNH VÀ ĐỨNG VỀ PHÍA BÌNH DÂN
Nói về văn chương Miền Nam, nhiều người nhắc đến Mạc Thiên Tứ, nhóm Chiêu Anh 
Các hoặc những bài thơ của Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhơn Tịnh, Võ Trường Toản.
Những tác phẩm nói trên không được phồ biến trong giới bình dân; chẳng qua là 
lúc đầu, việc làm văn chương thi phú chỉ thịnh hành trong giới trí thức.
người ta chỉ nhớ tên của Mạc Thiên Tứ và nhan đề của mấy bài Hà Tiên thập vinh 
mà thôi; gần như chẳng ai thưởng thức, ngâm ngợi vì lời thơ còn thô, chưa
thuần thục. Phải đợi đến ông Đồ Chiểu thì thi phú mềin Nam mới gây tiếng vang 
xa và thật sự được dân chúng thưởng thức, xem là món ăn tinh thần. 
Bàn về ông Đồ Chiểu và Lục Vân Tiên thì đã có nhiều bài khảo luận, nhiều tài 
liệu rồi. Lời lẽ của Lục Vân Tiên dễ hiểu tuy chứa nhiều điển tích, nhưng
lả điển tích phổ thông mà một ông đồ vô danh trong làng có thể giải thích được. 
Bài văn tế Vong hồn dân mộ nghĩa, văn tế Nam Kỳ sĩ dân với lời lẽ nôm na
bổng dưng trở thành trang trọng và xúc động được mọi giới. dùng văn chương để 
“chở đạo”. Nhiều kẻ sĩ tiếp tục truyền thống “chở đạo” ấy. Lúc Nam Kỳ gặp
nạn ngoại xâm, hầu hết kẻ sĩ đều dấn thân, đến kẻ đầu hàng giặc như Tôn Thọ 
Tường cũng thú nhận tội lỗi công khai vì không thể nào chối quanh chối co.
Nho sĩ đương thời bắt buộc họ Tôn phải tỏ thái độ, một là bạn hai là thù. Họ 
Tôn cố gắng thanh minh bằng vài hành động cụ thể: làm bài thơ vịnh chùa Cây
Mai “Lặng lẽ chuông quen con bóng xế, tò le kèn lạ mặt trời chiều”, hoặc bảo 
lãnh một vài bạn nho sĩ theo nghĩa quân bị bắt. 
Đến những nho sĩ ở ẩn cũng tỏ thái độ, điển hình là ông Thủ khoa Nghĩa, tác giả 
Kim Thạch Kỳ Duyên (có Huỳnh Mẫn Đạt góp phần sáng tác, nhưng không hiểu
tới mức nào); bổn tuồng này khó phổ biến vì qua nhiều chữ nho và điển tích. 
Nhưng khi thực dân đến, ông lên tiếng: 
Ai khiến thằng Tây tới vậy à? 
Đất bằng bỗng chốc nối phong ba. 
Hẳn hòi ít mặt đền ơn nước 
Nháo nhác nhiều tay bận nỗi nhà. 
Đá sắt ôm lòng cam với trẻ 
Nước non có mắt thấy cho già 
Nam kỳ chi thiếu người trung nghĩa, 
Báo quốc Cần Vương há một ta? 
Ông Huỳnh Mẫn Đạt mượn lời người kỹ nữ đi tu để gởi gấm tâm tự. Về mặt xử thế 
ông tỏ ra minh bạch, biết vinh biết nhục. 
“Lúc nhà nước lại thâu thủ Nam Kỳ, ngài (Huỳnh Mẫn Đạt) an phận dưỡng nhàn, 
không mang tiếng chi cả, hình trạng khô ngô ốm yếu, tánh nết hiền lành, hay
làm thi quốc âm, tao nhã thiệp liệp lắm, ông Tôn Thọ Tường kính ngài là bực phụ 
chấp. có một ngày kia ngài lên Sài Gòn chơi, gặp lúc trời chiều, ngài đội
cái nón ngựa, đứng coi Lang Sa thổi kèn tại Bồn kèn, gặp xe ông Tường đi, ngài 
lánh mặt bên gốc cây, không cho ông Tường thấy, ông Tường liếc mắt thấy
ngài. Liền ngừng xe nhảy xuống mừa rỡ nghinh tiếp, trách ngài sao không ghé 
chơi; ngài tánh hay ngâm thơ nôm, liền ngâm một bài hát cú rằng: 
Cừu mã năm ba dạo cặp kè 
Duyên sao giải cấu khéo đè ne. 
Đã cam bít mặt cùng trời đất, 
Đâu dám nghiêng mày với ngựa xe. 
Hớn hở trẻ dong đường dặm liễu. 
Lơ thơ già núp cội cây hoè. 
Sự đời thấy vậy thời hay vậy. 
Thà ẩn non cao chẳng biết nghe. 
“Ông Tường biết ý ngài rồi, liền ngâm trả lại một bài thi rằng: 
Tình cờ xảy gặp bạn tiền liêu 
Thơ phú ngâm nga hứng gió chiều. 
Thế cuộc đổi đời càng lắm lắm. 
Thiên cơ mầu nhiệm hãy nhiều nhiều 
Nước non dường ấy, tình chứng ấy, 
Xe ngựa bao nhiêu, bụi bấy nhiêu. 
Hăm hở nhạc Tây hơi trổi mạnh 
Nghe qua ngùi nhớ giọng tiêu thiều. 
“Rồi ông Tường rước ngài về chơi vài bữa” Tỉnh Vĩnh Long mất, ông Cử Trị làm 
bài thơ: 
Tò le kèn thổi tiếng năm ba, 
Nghe lọt vào tai dạ xót xa 
Uốn khúc sông Rồng mù mịt khói, 
Vắng hoe thành Phụng ủ sầu hoa, 
Tan nhà cảm nỗi câu ly hận, 
Cắt đất thương thay cuộc giảng hòa. 
Gió bụi đòi cơn xiêu ngã cỏ, 
Ngậm cười hết nói nỗi quan ta. 
Là kẻ thù về lập trường chánh trị với Tôn Thọ Tường, ông Cử Trị cứ hiên ngang 
thách thức khi gặp đốc phủ sứ họ Tôn: 
“Cử Trị ăn ở lạ lùng, 
Áo quần xịt xạ điên khùng quá tay, 
Gặp Tường thời Trị mắng ngay. 
Bởi vì tà tửu ít hay kiêng dè. 
Hoạ thơ chống đối chê dè, 
Tai ngơ danh lợi chẳng nghe chẳng cầu . . 
Mặc dầu kêu ngựa, kêu trâu thích tình . . . 
Một kẻ sĩ ở ẩn khi thực dân Pháp đến là ông Nguyễn Lạc, gọi nôm na là ông Học 
Lạc. Học Lạc giỏi làm thơ hài hước, luận theo sức văn học tài bộ thì sầm
sì với ông Đồ Chiểu và ông Cử Trị. Ngài sau tị nạn binh hỏa đời lên ở tại chợ 
Thuộc Nhiêu, cất ba căn nhà lá dạy trẻ học trò chữ nho và chuyên y đạp, tế
nhơn độ thế rất nhiều, tánh lại ruột gan khí khái, trượng nghĩa sơ tài, tôi gặp 
ngài tại chợ Thuộc Nhiêu, giao du với nhau lấy làm tương đắc, ngài thương
tôi như con, bất kỳ là bài thuốc chi hay hay thì ngài đều chỉ cho tôi cả, ngài 
hơi thi quốc âm tao nhã lắm, lúc ấy ngoài chợ vàm Rạch Gầm rước tôi ra dạy
chữ nho, tôi từ tạ ngài ra đi, ngài có tiễn hành một bài thi rằng: 
Le the một cụm Thuộc Nhiêu giồng 
Chân bước ra đi mắt lại trông, 
Chỉ nhện lăng nhăng, cò vướng cánh, 
Bãi lau lẩn bẩn, cá quên sông. 
Tấm lòng qua lại cầu Bà Bếp 
Khúc ruột quanh co rạch Lão Tòng. 
Hai chữ tương tư đây nặng gánh, 
Nước non thăm thẳm biết hay không? 
Ngay trong bài thơ cùng một vận, ca ngợi thú dưỡng nhàn ở giồng Thuộc Nhiêu (Mỹ 
Tho) được xem là một trong Ba Giồng, Học Lạc cũng gởi gấm ít nhiều tình
cảm tha thiết. 
Đất linh bồi đắp cuộc Ba Giồng, 
Cánh Thuộc Nhiêu nhều khách ngợp trông, 
Đường cũ, ngựa biêu chơn ngán bước, 
Rạch cùng, cá lội mến quên sông 
Trướng văn lắm kẻ thêu rồng cọp, 
Miếu võ nhiều tay trí bá tòng. 
Cứng cáp thú quê vui tục cũ, 
Thềm dâu ruộng mía dễ cho không? 
Trường hợp ông phan Thanh Giản được nhiều người biên luận, khen chê. Nhưng 
thiết tưởng không ai hiểu ông bằng người đương thời. Ông Đồ Chiểu và ông Cử
Trị đều nổi danh là cứng rắn, lập trường chống Pháp rất dứt khoát. Nếu ông Phan 
Thanh giản quá hèn yếu hoặc phản quốc thì tại sao ông Đồ Chiểu lại làm
đến hai bài thơ một chữ Hán, một chữ Nôm để điếu, so sánh ông với Phú Bật, 
Trường Tuần , hoặc “minh sanh chín chữ lòng son tạc, trời đất từ rày mịt gió
thâu” Riêng về ông Cử Trị, qua bài thơ vừa dẫn, đã than thở “ngậm cười hết nỗi 
quan ta”. Quan tức là quan Phan chịu trách nhiệm lớn khi thành Vĩnh Long
mất. 
Ông Trương Vĩnh Ký từ khi đỗ đạt cho đến khi mất vẫn tỏ ra thân Pháp. Tuy 
nhiên, người ở miền Nam không bao giờ khinh rẻ ông. Ông không gia nhập Pháp 
tịch;
trước khi mất, ông biết thân phận của người học giả sống trong thời kỳ khó 
khăn. 
Quanh quanh quẩn quẩn lối đường quai, 
Xô đẩy người vô giữa cuộc đời. 
Học thức gửi tên con sách nát 
Công danh rốt cuộc cái quan tài. 
Dạo hòn, lũ kiến mau chân bước. 
Bò xối, con sừng chắc lưỡi hoài. 
Cuốn sổ bình sanh công với tội. 
Tìm nơi thẩm phán để thừa khai. 
Khi phong trào Duy Tân hoạt động công khai rầm rộ, ông Trần Chánh Chiếu cổ động 
lạc quyên đức tượng kỷ niệm ông Trương Vĩnh Ký với bài trong báo Lục Tỉnh
Tân Văn nhan đề “ông Đốc Ký”. 
- “Ông này khi sanh tiền tuy là nhà nứơc tin cậy mặc dầu chớ chẳng hề ỷ thế mà 
hại quê hương, chỉ vẻ cho các quan Lang sa biết phong tục lễ nghĩa của con
nhà An Nam, cho khỏi chỗ mích lòng nhau, làm cho mẹ gà phải thương con vịt. Đêm 
ngày lo đặt sách này dịch sách kia cho kẻ hậu sinh dễ học. Thiệt là quan
thầy của cả và Nam Kỳ . . ! 
- Ngoài những tác phẩm biên khảo mang tính cách bác học, ông Trương vĩnh Ký còn 
chú ý đến độc giả bình dân, lời văn theo lời ăn tiếng nói thông dụng lúc
bây giờ. Chuyện đời xưa của ông cũng là Chuyện giải buồn của Huỳnh Tịnh Của hãy 
còn được nhắc nhở. 
hết: NHỮNG KẺ SĨ, xem tiếp

Other related posts: