[SMCC] Nhip dap cua thoi dai

Nh?p d?p c?a th?c t?i - KH? IÊM 

Hãy c? tu?ng tu?ng, khi h?i h?a mang d? v?t vào trong tranh (Pop Art, th?p niên 
60), và r?i tranh l?i bu?c ra ngoài giá v? d? di vào th? gi?i hi?n th?c (th?p 
niên 70), thì tho cung dang có nh?ng chuy?n bi?n m?i, ch?p b?t y?u t? d?i s?ng 
d? s? d?ng nhu y?u t? tho.

Và cung hãy hình dung m?t bu?i sáng th?c d?y, m? m?t ra, b?t g?p ngay nh?ng 
c?nh góc, t? gh?, bàn, tr?n nhà, c?a s? t?i nh?ng v?t d?ng hàng ngày. Nh?ng th? 
tu?ng là t?m thu?ng ?y, mà bao lâu nay, ch?ng dáng quan tâm, l?i là nguyên nhân 
gây ra c?m giác b?t an. Trong xã h?i h?u công nghi?p, chúng ta dã xa r?i thiên 
nhiên và không th? thoát ra kh?i ch?ng ch?t nh?ng du?ng nét, c?nh góc c?a th? 
gi?i hình ?nh và d? v?t. Hon th? n?a, ngay c? giao ti?p gi?a ngu?i và ngu?i 
cung ph?i qua nh?ng phuong ti?n truy?n thông. Ti?ng nói du?c g?i di và ti?p 
nh?n, không còn dúng v?i t? nhiên. Tình c?m con ngu?i, có nguyên ròng và n?ng 
?m nhu cái th?i s?ng m?c m?c, chân ch?t xua không? Tho vì v?y, càng lúc càng 
ph?i m? ra và dón nh?n th?c t?i, n?u không mu?n b? chôn vùi, trong cái v? khô 
c?ng c?a ng? nghia. Nhung khi tho di vào th?c t?i hay th?c t?i xu?t hi?n trong 
tho, thì di?u gì s? x?y ra? Tho bi?n d?i, m?t s? y?u t? s? m?t di và du?c thay 
th?, dua ngu?i d?c t?i tâm tr?ng hoài nghi, và thu?ng là ng? nh?n, ph?i chang 
dang có nh?ng c? tình làm h?ng c? m?t quan di?m th?m m??

Tru?c h?t là nh?p di?u. Nh?p di?u trong tho, bao lâu nay, du?c hình thành b?i 
âm c?a ch?, nhung bây gi? là nh?p di?u c?a th?c t?i. Nh?p di?u th?c t?i thì có 
nhi?u, kho?ng cách gi?a ngu?i và v?t, gi?a v?t và v?t t?o ra nh?p di?u c?a 
không gian, chuy?n d?ng và hình s?c t?o ra nh?p di?u hình ?nh, nh?ng bi?n c? 
xúc c?m t?o ra nh?p di?u th?i gian ... Và khi bu?c ra kh?i nh?p don di?u c?a 
th? di?u cung có nghia, tho tr? v? nh?p di?u th?t và s?ng d?ng. Tho, nói nhu 
C.K. William, cho chúng ta nhìn th?y du?c ánh ch?p trong d?i (radiance in life) 
mà t? bao lâu nay, t? Tr?u tu?ng Bi?u hi?n (Astract Expressionim) t?i nhóm Beat 
Generation luôn luôn b? ám ?nh: tìm ki?m m?t cách nhìn m?i (creat a new 
vision). Dó cung là di?u chúng ta thu?ng hay d? c?p t?i: b?n s?c tho. B?n s?c 
tho hay b?n s?c m?t th?i d?i, m?t th?c t?i, m?t n?n van minh bao g?m luôn cái 
g?i là b?n s?c dân t?c.  Nh?p di?u th?c t?i hay nh?p di?u c?a kho?ng kh?c, nói 
cho cùng, cung chính là b?n s?c tho. B?i vì, và ch?ng nhu m?i th?i d?i d?u mu?n 
ghi l?i d?u m?c th?i gian, dã phát sinh ra hàng lo?t nh?ng tuyên ngôn 
(manifesto) và c? nh?ng tuyên ngôn ch?ng l?i nh?ng tuyên ngôn (manifesto 
against manifestos). B?n s?c tho, b?n s?c van hóa gi?a các n?n van hóa, di dân 
gi?a các di dân, và m?i th?i k? (hi?n d?i và h?u hi?n d?i) là chu?i dài nh?ng 
ph? d?nh và phát hi?n. L?ch s? không h?n ch? là nh?ng bi?n c? mang tính chính 
tr? và xã h?i, mà còn là s? hóa thân c?a t?ng n?n van hóa. L?p th? (Cubism) tìm 
ra không gian b?n chi?u, Tr?u tu?ng Bi?u hi?n rút t?a ki?n van t? van h?c và 
tri?t h?c ch? còn có hai chi?u, và th?i k? h?u hi?n d?i (Postmodernism), ngh? 
thu?t ch?ng l?i tr?u tu?ng tr? v? v?i không gian ba chi?u c?a hi?n th?c, nhung 
k? th?c là d? ph?n ?ng và gi?u c?t hi?n th?c. C? nhu th?, cái món n? tinh th?n 
?y ti?p t?c dè n?ng trên vai t?ng th? h?, gi? l?i nhi?u hay ít, v?t tích c?a 
th?i gian.

? dây c?n nh?n m?nh, b?n s?c tho không nh?t thi?t tùy thu?c vào ngôn ng?, mà 
tùy thu?c vào cách nhìn, cách s?ng, cách x? th? ? nhi?u môi tru?ng và hoàn c?nh 
khác nhau. (Không ph?i ch? nói ti?ng Vi?t, b?t du?c nh?ng âm s?c Vi?t là gi? 
du?c b?n s?c Vi?t). B?i m?t di?u, có quá nhi?u th? gi?i càng ngày càng ?nh 
hu?ng tr?c ti?p và m?nh m? t?i chúng ta. Tính tuong thu?c m?t l?n n?a du?c nh?c 
l?i: s? v?t t? nó vô nghia, chính s? tuong thu?c gi?a các s? v?t t?o ra ý nghia 
(Hans Hofmann). Th? gi?i hình ?nh, th? gi?i d? v?t xâm chi?m d?i s?ng, là cái 
g?c c?a c?m xúc, tr? thành tr?ng tâm, t? dó, chúng ta nh?n ra, nó giúp soi t? 
và hi?u th?u tâm h?n mình. Nói cho rõ, th? gi?i dó du?c khai sinh b?i chúng ta, 
là m?t ph?n c?a d?i s?ng, và ph?i du?c ch?p nh?n, c? ti?n nghi l?n phi?n nhi?u. 
T?i m?t lúc nào dó, có th? s? khó khan d? d?i phó v?i ngay nh?ng s?n ph?m t? 
sáng ki?n c?a chính chúng ta. Và nh?ng xung d?t gi?a ngu?i và ngu?i không còn ? 
m?c dáng quan tâm n?a, mà là xung d?t gi?a con ngu?i và th? gi?i d? v?t. Nhung 
cái gì làm nên nh?p di?u th?c t?i, l?i chính là du?ng nét (line). Du?ng nét có 
d?i s?ng và cá tính riêng. Line of thought bi?u hi?n cho ki?n th?c mà chúng ta 
th? d?c, th?c t?i mà chúng ta nh?n bi?t, theo tru?ng phái Tr?u tu?ng Bi?u hi?n. 
Nhung ? dây không có gì liên quan t?i h?i h?a tr?u tu?ng, mà du?ng nét ch? 
thu?n chi?t ra t? hình ?nh và hình d?ng d? v?t. N?u nh?ng kho?ng tr?ng trong 
tho t? do giúp chúng ta nh?n ra du?c không gian, thì du?ng nét, cái nh?p di?u 
phi âm thanh ?y, g?i ra th?i gian trong tho: s? d?t quãng, tran tr?, m?i h? 
nghi, nh?ng áp l?c c?a d?i thu?ng, s? gi?ng co mang nhi?u tính ngh?ch lý gi?a 
tâm th?c và hi?n th?c. Len l?i gi?a các dòng ch?, nhu hai th? gi?i song hành, 
làm nên nh?ng dòng ch?y chông chênh, t? dâu, di dâu, nh?ng câu h?i mà ch?ng bao 
gi? có l?i gi?i dáp. Ranh gi?i gi?a trong và ngoài, bi?t và không bi?t, nhu núi 
non sông d?i, làm nên nh?ng tr?c tr?: gi? l?i và d?ng th?i thúc d?y chúng ta 
ph?i vu?t qua. Và vu?t qua nhu th? nào thì v?n là v?n d? nan gi?i. Vì tho, 
ngoài cái nói du?c, còn có cái nói không du?c. Chính ch? b? l?ng, không rõ ràng 
?y, n?y sinh ra nh?p phách bí ?n c?a tho. Du?ng nét nhu m?t hình thái c?u trúc, 
trong dó vai trò xã h?i c?a nhà tho là d?ng l?i (reconstruct), hình dung l?i 
(reimagine) cách nhìn v? d?i s?ng, nhu d? t? h?i, chúng ta là ai (who) và nhu 
th? nào (how) trong th? gi?i chúng ta dang s?ng. T?o d?ng l?i hay hình dung l?i 
cung ch? là m?t cách nói, v? m?t ti?n trình xóa b? và dào th?i.

Du?ng nét, b?n sao hay nh?p di?u c?a th?i gian, nói th? nào thì nói, là hi?n 
thân c?a s? v?t hay không ph?i là s? v?t. Nó mang ý nghia c?a chính nó. Câu 
chuy?n v? chi?c m?t n? c?a Floyd John, tuy r?t d?p nhung không th?c (real 
power), b?i vì nó ch? là b?n sao t?ng chi ti?t c?a m?t chi?c m?t n? khác dã 
cháy thành tro. (J.R., A Seneca Journal). Con ngu?i và d? v?t, ý th?c và vô 
th?c, tu?ng tu?ng và hi?n th?c d?u ch? là nh?ng b?n sao không có nguyên b?n. 
Chúng ta c? l?p di l?p l?i nh?ng gì dã có, nhung cái dã có dó, cung không ai 
bi?t, nó có th?c hay không. V?y thì làm gì có cái du?c g?i là tho và cái không 
du?c g?i là tho? Tho luôn luôn l?t xác và bi?n hóa, d?n t?n cùng, th?m chí x?u 
xí di cung du?c. B?i vì, cái nguyên b?n c?a tho chính là ch? sâu th?m mà m?i 
ngu?i trong chúng ta, nhà tho c?a nh?ng nhà tho, nhìn th?u du?c. Du?ng nét, 
cung nhu tho, có th? là du?ng th?ng, du?ng cong hay là b?t c? m?t hình d?ng 
nào, th?c hay ?o, chuy?n d?ng hay b?t d?ng, nói dùa m?t chút, là m?t th? c? 
huong. C? huong, chúng ta sinh ra t? m?t c?i ngu?n mo h?, và luu l?c t?i m?t 
noi ch?n cung mo h? không kém. Th?i gian ch?ng ph?i dã là m?t th? c? huong c?a 
m?i d?i ngu?i sao? Hóa gi?i và ph? nh?n th?c t?i, b?ng cách d?ng hóa v?i th?c 
t?i, và vì v?y, bài tho ph?i hi?n di?n ? m?t cách th? khác, và quan di?m v? m?t 
tác ph?m hay cung l?i th?i nhu cánh c?a c?a quá kh? dã b? dóng l?i. Và không 
ph?i ch? có nh?ng y?u tho là l?i th?i, mà càng lúc càng có nhi?u th? tr? thành 
ph? li?u, ngay c? ki?n th?c. Da da, Siêu th?c, Tr?u tu?ng hình nhu dã ch?m d?t 
t? lâu l?m? Ch?ng còn ngu?n nào có th? vi?n d?n d? xác d?nh nh?ng v? trí, ngoài 
vi?n d?n chính th?c t?i. Ngh? thu?t là hình thái c?a ki?n th?c (form of 
knowledge), theo quan di?m c?a tr?u tu?ng bi?u hi?n, th?p niên 50, có th? d?i 
l?i không: ngh? thu?t là hình thái c?a d?i s?ng (form of life)?

Tho luôn luôn là m?t th? gi?i bí ?n và khó hi?u. Nhung cung không ph?i ch? là 
trò ?o thu?t ch?. D?ng sau m?i bài tho, là lý lu?n tho, d? t? dó d?y tho t?i 
ch? phi lu?n lý. Tho n?m ? cõi phi ?y nhung v?n ph?i kh?i di t? cõi th?c. Vì 
v?y, t?i sao chúng ta c? ph?i nói miên man mãi, v? tho, tu?ng nhu không bao gi? 
d?t. Và th?i gian có bao gi? ch?m d?t dâu. M?i th?i d?i b?t du?c chân tu?ng tho 
m?t cách khác nhau, nhu th? m?i ngu?i trong chúng ta có c?m giác khác nhau, ch? 
vì m?t làn gió mát. Dù tho v?n hay không v?n, ngu?i làm tho ph?i nói lên du?c 
ti?ng nói c?a th?i d?i mình. Ti?ng nói ?y không ph?i là ti?ng nói c?a quá kh?, 
dòng tho ?y không ph?i là dòng tho dã qua. Và cái t? nhiên c?a th?i này, có th? 
là cái không t? nhiên c?a th?i tru?c, cái hay c?a th?i này có khi là cái gi? 
t?o c?a th?i khác. Tho v?n, d?i v?i tôi, là m?t g?n bó lâu dài, nh?ng suy nghi 
và h?c h?i t?n nhi?u th?i gian, nhung sáng tác thì không bao nhiêu. Tôi dã nh?n 
du?c nhi?u ân s?ng t? th? lo?i tho này, kh?i di t? tho v?n và cung là ngu?i d?t 
khoát giã t? v?n di?u. Và cung có khi d?t khoát giã t? nhi?u th? khác n?a. Nhu 
th? ngôn ng? v?n ch?a nhi?u ch?t huy?n ho?c, hãy tu?c b? và c? th? hóa nó di; 
và có khi, cung nên hình tu?ng hóa ngay c? ý nghia. Dó là cách phá b? m?i ranh 
gi?i gi?a tho và d?i s?ng, m?t c? g?ng n?m b?t nh?ng kho?ng kh?c c?a th?c t?i.  
Tôi v?n tin r?ng ? m?t s? nhà tho, có th? chua ch?c h? là nh?ng tên tu?i r?c r? 
c?a m?t n?n thi ca, nhung h? dang hoàn t?t ti?ng nói c?a th? h? h?. Tho c?a h? 
có th? l? loi, don d?c, vì không gi?ng ai nhung chúng ta hãy bình tâm t? h?i: 
n?u m?t th? h? không có ti?ng nói, ch? nói thay m?t th? h? nào dó thì chúng ta 
ch? có hình d?ng nhung không có âm thanh, dó là nh?ng bóng ma, nh?ng h?n muôn 
nam cu. Thi ca thu?ng xuyên b? gián do?n vì tình tr?ng này.

Chúng ta dang ? th?i d?i có nhi?u thay d?i, t? khoa h?c, xã h?i d?n kinh t?, 
chính tr? và t? dó s? thay d?i t?n g?c r? thói quen và nh?n th?c con ngu?i. ? 
m?t th?i d?i mà m?i ngành ngh? d?u ph?i c?p nh?t hóa thu?ng xuyên, và tho ca 
cung không th? ra ngoài d?nh lu?t dó. Mu?n cách tân d?i m?i không th? không 
theo dõi nh?ng tru?ng phái và th?i k? tho d? có th? bu?c ra kh?i chi?c bóng r?p 
c?a quá kh?, n?m b?t hi?n t?i: chúng ta dang bu?c t?i hay lui, có n?m trong 
cu?c v?n hành chung ?y? M?t quan di?m tho, không ph?i hình thành trong giây 
phút b?c d?ng, mà tr?i qua kinh nghi?m và suy nghi lâu dài. M?t lý lu?n vui: 
chúng ta có th? gi?i c?a tho, th? gi?i c?a truy?n, th? gi?i c?a k?ch... bây gi? 
chúng ta có m?t th? gi?i m?i, ?nh hu?ng tr?c ti?p và m?nh m? g?p m?y l?n: th? 
gi?i c?a truy?n hình. Và n?u trong tuong lai, hình ?nh du?c áp d?ng b?ng th? 
không gian nhi?u chi?u thì nó ch?ng khác gì th? gi?i c?a chúng ta. S? là ng?c 
nhiên và bu?n bi?t m?y n?u d?i s?ng không có truy?n hình và truy?n hình không 
ph?i là d?i s?ng. Dâu là ?o, dâu là th?c, chúng ta th?t s? không bi?t. Ho?c là 
chúng ta d?ng th?i s?ng v?i c? hai th? gi?i. Ngay bây gi?, nó dang hòa l?n v?i 
th?c t?i, cái ?o du?c nh?n di?n và cái th?c bi?n thành ?o. Hình ?nh xâm nh?p 
vào d?i s?ng và ngu?c l?i d?i s?ng là nh?ng chu?i hình ?nh liên t?c, nhu th? 
nh?ng b?n sao không có nguyên b?n. Con ngu?i d?i di?n v?i m?t tình hu?ng m?i, 
quá nhi?u thông tin và ch?ng ai có th? luu gi?, ngoài hình ?nh. Ý nghia b? tu?c 
b?, ho?c không còn quan tr?ng và ranh gi?i gi?a tu?ng tu?ng và th?c t? b? bào 
mòn. Ngay hình ?nh cung không mang du?c nhi?u ý nghia, ngoài m?t di?u, hình ?nh 
là hình ?nh, v?y thôi. Khi d?i s?ng b? xâm th?c, b? phân thành nhi?u m?nh, tho 
cung s? không tránh kh?i nh?ng tai h?a. Ch?c nang tho s? ph?i thay d?i, tr?n 
l?n gi?a Kafka và S. Beckett chang (m?t ngu?i du?c x?p vào th?i hi?n d?i, m?t 
ngu?i là h?u hi?n d?i), hay là m?t th? tân siêu th?c gì dó (ý th?c và vô th?c 
cùng n?m tay di chung m?t con du?ng)? Không còn ai có kh? nang tiên tri, và 
cung ch?ng ai diên r? d?m vào v?t chân cu, ch? bi?t r?ng, s? không don gi?n và 
êm d?m nhu cái th?i thanh bình xua, nay còn dâu. Bây gi? chúng ta m?i l?y tho 
t? TV, nhung bi?t dâu sau này, tho s? b? TV d?ng hóa, b?ng m?t phuong cách nào 
dó. Chúng ta s? không còn d?c tho trên trang gi?y mà nhìn tho trên màn hình. 
Ch?c ch?n cung s? còn lâu, vài th? h? n?a, nhung không ph?i là không x?y ra. 
Nhung lúc này, chúng ta c? yên tâm, và tho?i mái l?y tho t? b?t c? ngu?n nào, 
vì tho v?n còn là m?t th? gi?i r?t riêng. D? qu?c truy?n hình chua th? làm mua 
làm gió, nhung ?nh hu?ng thì dã rõ. Và cu?i cùng, tho không còn ph?i có tính 
thuy?t ph?c hay du?c ch?p nh?n n?a, và cung nhu d?i s?ng và hình ?nh, nó hi?n 
h?u nhu nó hi?n h?u, b?t k? ngôn ng? hay hình th?c di?n d?t, không hay th?i 
gian. Lý lu?n này, chúng ta cung có th? coi là m?t lý lu?n ?o, b?i vì biên gi?i 
gi?a ?o và th?c có còn n?a dâu.

D?i v?i tho v?n hay b?t c? lo?i tho nào, tôi không d?c nhi?u ? nh?ng bài tho. 
Bài tho ch? là cái xác c?a tho. Có ngu?i th?y cái xác tu?ng là tho, và b?i tìm 
trên dó. Qua cái xác tho, tôi nhìn ra nh?ng tran tr?, s? dam mê s?ng ch?t c?a 
ngu?i làm tho. Tôi nhìn th?y tho noi nh?ng nhà tho ch? làm tho v?n cung nhu 
nh?ng nhà tho có khuynh hu?ng d?i m?i, và ngay c? noi nh?ng ngu?i dang miên man 
suy nghi v? nh?ng chi?u hu?ng tho. Tho ? kh?p noi, kh?p ch?n, dâu ph?i ch? noi 
nh?ng bài tho, và nhà tho dâu h?n ch? là nh?ng ngu?i làm ra nh?ng bài tho. D?i 
s?ng dó, thiên nhiên dó, bao nhiêu h?ng ngu?i trong xã h?i t? th?p d?n cao, ? 
trong cung nhu ? ngoài ch?, h? không dang ti?p nh?n và làm ra tho dó sao?

         

Other related posts:

  • » [SMCC] Nhip dap cua thoi dai - Nguyen Hong Van