[SMCC] Nha Lao An Nam

Nhà lao An Nam ở Guyane - Kỳ 2: Những số phận lưu lạc
ImageView
Sở Văn khố lưu trữ Guyane và những tài liệu về các tù nhân người Việt - Ảnh: 
D.Đức
TT - Trong số 525 tù nhân người Việt bị đưa đi đày sang Guyane năm 1931 sau 
khởi nghĩa Yên Bái, ngoài những người bỏ mình trong thời gian bị giam giữ, còn
có những người trong sổ ghi là được trả tự do, thậm chí có người ghi là được 
trả về VN như ông Vũ Văn Ninh.
Nghe đọc nội dung toàn bài:
Cũng như số tù nhân bị đi đày sang Guyane trước họ, từ cuối thế kỷ 19. Họ là 
ai? Số phận họ ra sao? Tôi tìm Sở văn khố lưu trữ tỉnh Guyane, những tài liệu
ở đó của các nhà nghiên cứu người Pháp nói lên nhiều điều.
>> Kỳ 1:  Con cháu các tù nhân biệt xứ
Khai hoang
Theo Danielle Donet-Vincent (Trung tâm nghiên cứu khoa học Pháp) trong "Nhà tù 
cho người Đông Dương tại Guyane" (Les bagnes des Indochinois en Guyane 
1931-1963),
tù nhân Đông Dương đến Cayenne (thủ phủ của Guyane) ngày 30-6-1931. Theo Daniel 
Ballof trong sách Hiện tượng đày biệt xứ tù nhân Đông Dương và các cơ sở
lao tù (La deportation des Indochinois en Guyane et les etablissements 
penitentiaires), khi tàu cập bến có hai trường hợp tử vong trong chuyến hành 
trình
dài 35 ngày. Ngay khi đến đó, có 30 tù nhân bị bệnh quai bị được phát hiện. Rồi 
các bệnh đường hô hấp, đường ruột khiến 137 người phải nhập viện, sáu người
trong số họ không qua khỏi. Trong hai năm 1934-1936, 20 người đã chết vì bệnh, 
một số khác tự tử.
Cũng theo Danielle Donet-Vincent, nghị định ngày 18-9-1936 ấn định việc cấp đất 
rừng cho tù nhân mãn hạn khai hoang canh tác. Qua năm sau, bảy tù nhân trại
Crique Anguille (Suối Lươn) được trả tự do, được giao đất để phá rừng canh tác. 
Bốn tù nhân khác của trại Saut Tigre (Cọp Vó) cũng được cấp rừng để khai
hoang canh tác. Một người được cho phép làm việc trong các mỏ vàng của Công ty 
Société Nouvelle de Saint-Élie (Guyane ngày nay cũng đang khai thác vàng).
Bốn người khác đi làm thuê cho các đồn điền (nông trường) và làm nghề đánh cá.
ImageView
ImageView
ImageView
Tuy được trả tự do song họ bị hạn chế di chuyển, tạo ra tâm lý bi quan về 
chương trình cấp đất rừng để khai hoang canh tác. Tôi đọc thấy trên một tấm biển
trong trại Crique Anguille thông điệp đại ý như sau: Chương trình cấp đất rừng 
khai hoang là để cho các tù nhân có cơ hội làm lụng sinh nhai sau khi mãn
hạn tù. Họ hi vọng sẽ có ngày hồi hương với chút ít của cải dành dụm. Nhưng do 
không thấy ngày về nên sau này họ bỏ bê việc canh tác.
Danielle Donet-Vincent cho biết khi chính phủ Mặt trận Bình dân nắm quyền ở 
Pháp sau cuộc bầu cử năm 1936, 19 người được trả về nguyên quán. 19 trên tổng
số gần 500 người còn lại là quá ít, khiến họ càng thêm thất vọng. Tuy vậy, 
trong thực tế đã chỉ có 15 người được về quê hương, qua ngả các cảng 
Saint-Nazaire
và Marseilles của Pháp. Rồi Chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra. Tình hình quản 
lý tù tại Guyane có phần khó khăn nên đây cũng là giai đoạn các tù nhân
mọi quốc tịch trốn trại nhiều nhất. Chính quyền Pháp quyết định giải thể các 
nhà tù hải ngoại bằng nghị định ngày 4-5-1944. Các tù nhân trước kia được
phân tán trong ba trại Crique Anguille, Saut Tigre và La Forestière sau đó được 
tập trung về Le Bagne (nhà lao An Nam).
Khu người Đông Dương
ImageView
Guyane (Pháp) - Ảnh: Wikipedia
Guyane là một tỉnh hải ngoại của Pháp, nằm ở bờ bắc của Nam Mỹ. Nhà lao An Nam 
nay chỉ là một trong số 30 nhà lao rải rác trên lãnh thổ Guyane. Trong gần
một thế kỷ, từ khi được thành lập vào năm 1854, các nhà lao ở Guyane đã chứa 
tổng cộng khoảng 70.000 người, đa số là người Pháp. Đến Thế chiến thứ hai,
do chiến tranh và đường sá xa xôi không có tiếp tế nên công tác quản lý bị thả 
nổi. Nhiều tù nhân đã bỏ trốn qua nước láng giềng Surinam, lúc đó là thuộc
địa Hà Lan. Năm 1953, không còn tù nhân biệt xứ nào ở Guyane nữa.
Giám đốc Sở Văn khố lưu trữ tỉnh Guyane, ông Guyot, cho tôi biết: "Một số sau 
này ra trại, sống tập trung ở khu vực Saint-Laurent du Maroni, tạo thành khu
gọi là Quartier chinois (khu người Hoa) mà thật ra là rút ngắn từ cụm từ 
quartier Indochinois nghĩa là khu người Đông Dương. Họ trồng trọt, chăn nuôi,
trồng lúa... Họ lập gia đình với người bản xứ, thường là người da đen hay người 
lai. Lần hồi, khu người Đông Dương bị pha trộn dòng máu, không còn "nguyên
thủy" nữa. Con cháu họ cứ mang tên họ cha ông mà không nhớ gì về cha ông. Hiện 
tại trong hội đồng thành phố có một người mang họ Việt". Danielle Donet-Vincent
viết về một đặc điểm của những người tù Đông Dương sau khi ra trại như sau: 
"Tại Guyane ngày nay, các phương pháp đánh cá của tù nhân Đông Dương vẫn còn
được sử dụng".
Rồi thì tất cả cũng qua đời. Theo tác giả nêu trên, người tù của chuyến tàu năm 
1931 cuối cùng sống cho đến đầu năm 2000. Sau khi ra tù, ông làm lụng vất
vả trong các mỏ vàng và nhận Guyane là quê hương thứ hai. Năm 2006, các đài 
truyền hình ARTE - RFO và France 3 của Pháp có chiếu một bộ phim tư liệu tựa
đề là Bóng tối của ngục tù (Les ombres du bagne) của Patrick Barberis và 
Tancrède Ramonet. Bộ phim nói về các trại tù ở Guyane qua số phận bốn tù nhân
tên là Charles Hut (người Bỉ), René Belbenoit (người Pháp), Jassek Baron (người 
Ba Lan gốc Do Thái) và Tran Khac Man (người Việt). Đây có thể là tù nhân
cuối cùng còn sống sót ở Guyane mà Danielle Donet-Vincent đã nêu ở trên.
Bác Đinh Vũ, một chuyên viên nông nghiệp của Pháp sang Guyane sau khi về hưu, 
nói với tôi: "Có lẽ người Việt thuần túy ở Guyane là những người mới đến,
còn con cháu các cụ thì dù mang họ tên Việt nhưng không còn nhớ nhiều về tổ 
tiên". Chủ nhật, chúng tôi lên chợ Cacao. Một chị tuổi xấp xỉ 60 lặng lẽ bán
bánh cuốn cho chúng tôi. Chợt nghe chị nói tiếng Việt với một ai đó, mới hay 
chị cũng là người Việt. Hỏi chuyện, chị cho biết chị từ Hà Nội sang Lào năm
1954, rồi sang Pháp, rồi sang đây phụ bán cho cô em vài tháng. Gần chợ có một 
ông thầy dạy võ Việt cổ truyền, miệng hô "Dam thang. Dam vong" không bỏ dấu
cho nhóm trẻ ngoại quốc, nghe cũng ấm lòng khi thấy có VN ở nơi xa xôi này.
Quả là những số phận lưu lạc!
DANH ĐỨC
---------
Giữa rừng Amazon, nhà lao năm xưa nay chỉ còn lại hai dãy "chuồng cọp" và vài 
mảnh vụn các nền nhà. Đã lâu lắm rồi, hương khói mới thắp lên ở đây…
Kỳ tới:  Đường vào nhà lao

Nh?c Si Van D?n
di?n tho?i 08.8608859
di d?ng 0933831970
d?a ch? 66 Lê Lâm
P Phú Th?nh
Q Tân Phú
TPHCM

Other related posts: