[SMCC] Nguoi giai ma tieng Hue

Ngu?i gi?i mã ti?ng Hu?

TP - Ti?ng Hu? v?i tôi không ch? là ký ?c, là s? giãi bày nh?ng tâm s? mà còn 
là ni?m dam mê khi di vào th? gi?i c?a ch? nghia... Ti?n s? Bùi Minh D?c, tác 
gi? cu?n T? di?n ti?ng Hu? thu?ng phân bua nhu th? v?i b?n bè, v?i d?c gi? ái 
m?. 

 
Ti?n si Bùi Minh D?c và Ti?n si Thái Kim Lan trong bu?i ra m?t cu?n T? di?n 
ti?ng Hu?    
Không ch? nh?ng ngu?i b?n thân thi?t, nh?ng ngu?i cùng trang l?a, nh?ng ngu?i 
cùng c?nh ng? tha huong, mà l?p h?u sinh ? quê nhà nhu chúng tôi cung có s? 
d?ng c?m và trân tr?ng v?i Bùi Minh D?c. D?c gi? càng c?m ph?c hon khi bi?t 
r?ng ông không ph?i là nhà khoa h?c xã h?i nhân van, mà là m?t Ti?n si Y khoa. 

Nam 1973 sau khi tu nghi?p ? CHLB D?c tr? v? Bùi Minh D?c du?c b? làm Ch? nhi?m 
b? môn Tai Mui H?ng c?a D?i h?c Y khoa Hu?. Nam 1975, ông cùng gia dình sang 
d?nh cu ? Hoa K?, là gi?ng su t?i D?i h?c LOUISVILLE thu?c bang Kentucky. Trong 
cu?n V? vang dân Vi?t, xu?t b?n nam 2003 ? h?i ngo?i, bài vi?t v? Bùi Minh D?c 
du?c gi?t tít "Ngu?i d?u tiên dùng ?ng n?i soi d? vá nhi - s? d?ng n?i soi d? 
d?t ?ng thông khí".

Co duyên v?i ch? nghia ti?ng Hu? c?a Bùi Minh D?c b?t d?u t? cú di?n tho?i ? 
quê nhà báo tin ngu?i m? yêu quý v?a qua d?i. Nh?ng ngày sau dó hình ?nh ngu?i 
m? v?i nh?ng l?i ân c?n d?y b?o thu? thi?u th?i c? v?ng mãi trong tâm trí, thôi 
thúc ông c?m bút chép l?i nh?ng l?i m? xua. D?c di ng?m l?i th?y có quá nhi?u 
t?, nhi?u ng? th? h? m? ông nói hàng ngày bây ch? ít ngu?i Hu? s? d?ng.

Th? là ông n?y sinh ý tu?ng ph?i ghi l?i cái ti?ng nói r?t riêng dó c?a Hu?. 
Lúc d?u ch? chuy?n tay b?n bè d?c d? nh? v? Hu?, nh? v? nh?ng k? ni?m. Nhung 
sau dó ông l?i nghi t?i sao không m? r?ng nghiên c?u, ra in thành sách cho 
nhi?u ngu?i du?c d?c, d? gìn gi? ti?ng m? d?, nhu là gìn gi? m?t th? tài s?n 
quí giá c?a Hu??

Th? r?i, t? tình c?m c?a m?t ngu?i con hi?u th?o dành cho ngu?i m? hi?n, t? 
nh?ng l?i d?y d? v?ng v? trong ti?m th?c nhu ti?ng nói quê huong sâu l?ng, thâm 
tr?m, th?m d?m nh?ng giá tr? nhân van Bùi Minh D?c dã d?n v?i tình yêu r?ng l?n 
hon là t?m lòng d?i v?i quê huong, x? s? d? mu?i nam sau  (1991 - 2001) ông dã 
cho ra d?i cu?n T? di?n ti?ng Hu? d?u tiên, dày 530 trang,  in t?i California. 
Nam 2004 công trình du?c tái b?n dày d?n hon v?i 1.052 trang, in t?i TPHCM. Và  
nam 2009 du?c in l?n th? ba (g?m quy?n thu?ng và quy?n h?) dày 2.054 trang - 
tái b?n l?n hai và ba  d?u do NXB Van h?c và Trung tâm Qu?c H?c ?n hành.

Hon 40 nam d?u d?i sinh s?ng và làm vi?c t?i quê nhà dã giúp Bùi Minh D?c ti?p 
xúc v?i nhi?u ngu?i thu?c nhi?u thành ph?n xã h?i, ? nhi?u d?a phuong khác 
nhau. Dó là nh?ng kênh thông tin, nh?ng v?n t? t?m d? cho ông t? tin b?t tay 
vào vi?c so?n th?o T? di?n ti?ng Hu?. 

Di nhiên là còn có vai trò c?a c?ng d?ng ngu?i Hu? ? nu?c ngoài, c?a b?n bè, 
c?a kho tàng thu t?ch Hu?, và c?a nhi?u chuy?n di th?c t? suu t?p tu li?u trong 
nh?ng l?n v? tham quê. Nh? v?y mà Bùi Minh D?c dã t?p h?p du?c khá nhi?u t? 
ng?, thành ng? c?a Hu? t? kh?p "trong tri?u ngoài n?i", t? ti?ng c?a ngu?i Vi?t 
c? d?n c? ti?ng c?a ngu?i Cham xua, ti?ng c?a các vùng mi?n trong c? nu?c du?c 
Hu? hóa theo su?t chi?u dài l?ch s? 700 nam Thu?n Hóa - Phú Xuân. 

Cu?i cùng là s? mi?t mài, c?n m?n.  D? tìm nh?ng l?i chú gi?i chính xác, dí 
d?m, phù h?p v?i t?ng ng? c?nh, Bùi Minh D?c dã d?n thân vào ngõ ngách c?a t?ng 
ch? t?ng câu, dã g?i g?m c? t?m lòng mình vào t?ng t? ng?, và có s? d?i sánh 
v?i các phuong ng? khác. Có nhi?u khi c? ngày, th?m chí ph?i m?t vài ngày, v?t 
vã v?i t?ng con ch? ông m?i gi?i mã du?c m?t t?, m?t ng?. Chính nh? v?y mà T? 
di?n ti?ng Hu?  không ch? có nh?ng t?, nh?ng trang ch? th?y toàn s? gi?i nghia 
khô c?ng.

Không c?c b? v?i v?n t? ng? ti?ng Hu?. Bùi Minh D?c còn nuôi tham v?ng bi?n nó 
tr? thành m?t cu?n "bách khoa toàn thu". Nhung di?m y?u c?a T? di?n ti?ng Hu? 
cung b?t d?u t? dây. T? di?n ti?ng Hu? nhi?u ch? b? loãng ra, có r?t nhi?u t? - 
ng? dã vu?t qua gi?i h?n d?a lý hành chính c?a Hu?. Nhi?u t? là chung c?a c? 
vùng Hu?, du?c dùng ph? bi?n t? Qu?ng Tr? ra d?n Qu?ng Bình. Don c? nhu nh?ng 
t?: h? nguoi, ? ngai, ng? (an không ng?, làm không ng?). 

Nhi?u t? dã có trong t? di?n ti?ng Vi?t, t? di?n Hán Vi?t, t? di?n Ph?t h?c, t? 
di?n l?ch s?, t? di?n danh nhân, t? di?n d?a danh, t? di?n Y h?c... nay v?n 
th?y xu?t hi?n trong T? di?n ti?ng Hu? c?a Bùi Minh D?c. Ch?ng h?n nhu các t?: 
mô, tê, rang, r?a dã ph? bi?n t? vùng Ngh? Tinh d?n nam Trung B?. Co chi Bùi 
Minh D?c b?t "ham h?". B?i c? sa dà nhu r?a thì tu?i già s?c y?u, m?t mình m?t 
ng?a nhu ông "m?n rang cho ng?"... 

Chua k? vì lo "ôm rom n?ng b?ng", lo m? r?ng tìm ki?m, d?i sánh v?i các phuong 
ng? khác mà Bùi Minh D?c dã d? s?ng m?t m?t s? t? r?t Hu?. Khi nói v? chuy?n 
x?u h? ngu?i Hu? hay dùng t? ô?c dô?c, nhung tôi tìm mãi không th?y. 

D? nh?n m?nh ngu?i Hu? hay nói nh?t m?t, b?n th?o c?a tôi g?i di thu?ng b? biên 
t?p viên trong Nam ngoài B?c b? m?t m?t trong hai t?, trong t? di?n c?a Bùi 
Minh D?c cung không th?y t? này. Liên quan d?n ch? an Bùi Minh D?c dua vào t? 
di?n d?n 23 trang, nhung tôi tìm mãi không ra t? an theo ch?y d?i n?m ? dâu c?. 
Ngu?i Hu? xua g?i t? di?n là t? v? nhung T? di?n ti?ng Hu? b? c? hai t? này ra 
ngoài. v.v. Th?t ti?c.

Tuy nhiên, theo Bùi Minh D?c, ngoài nh?ng ti?ng c?a riêng ngu?i Hu? còn có 
nhi?u ti?ng mà m?t vài d?a phuong lân c?n cung nói nhung ngu?i Hu? dùng nhi?u 
hon, thích dùng nhi?u hon và nó th? hi?n tính cách, g?n gui tâm tu, tình c?m 
ngu?i Hu? hon. 

D?u sao thì trong T? di?n ti?ng Hu? nhi?u nh?t v?n là ti?ng Hu? "rin", ti?ng 
Hu? th? ng? c?a các làng xã, nh?ng ti?ng Hu? b? bi?n âm, b? phát âm sai so v?i 
chu?n ti?ng Vi?t ph? thông -  nhu các tru?ng h?p on = ong (con = cong), an = 
ang (dan = dang), ?t = ?c (d?t = d?c), nh = d (nh? = d?). v.v... Th?t tuy?t 
v?i, trong khi b? ngu?i khác b?t l?i thì ngu?i Hu? ít ai th?a nh?n mình sai mà 
coi dó nhu là m?t nét duyên c?a ti?ng Hu?. Bùi Minh D?c bi?t khai thác dánh d?m 
cái duyên này, có m?t chút gì dó gi?ng nhu AQ c?a L? T?n, xem nhu?c di?m c?a 
mình nhu là m?t uu di?m "ch?ng noi nào có du?c". 

Cung vì th? mà có "dôi h?i"  Bùi Minh D?c sa vào nói t?c trong T? di?n ti?ng 
Hu? thì có nhi?u ngu?i khi d?c th?y ô?c dô?c và khó ch?u. Cung có ngu?i dã d? 
ngh? Bùi Minh D?c không du?c dua ti?ng Hu? ra "d?n choi", dua ti?ng Hu? ra d? 
mua vui, mua ti?ng cu?i - nhu l?i nói t?c - mà ph?i bi?t làm sao d? t? rõ, d? 
th?y rõ s? hãnh di?n v? ti?ng Hu? "quê mi?ng". An B?c m?c Kinh, Hu? m?t th?i là 
kinh dô, là noi van hóa h?i t? và t?a sáng, trong dó có ngôn ng?, ch? nghia. Vì 
th? ti?ng Hu? có v?n t? phong phú, có nhi?u t? sang tr?ng, quý phái, c?n ph?i 
nâng t?m vóc c?a ti?ng Hu? lên cao hon, di xa hon trong s? t?ng hoà ngôn ng? 
Vi?t Nam.

D?u sao thì  T? di?n ti?ng Hu?  cung dã du?c ngu?i Hu? trân tr?ng, nâng niu, vì 
dây là công trình d?u tiên v? t? di?n ti?ng d?a phuong. Bùi Minh D?c dã b?o t?n 
và luu gi? du?c m?t kho tàng ti?ng Hu?, m?t lo?i phuong ng? dang b? m?t di d?n 
d?n trong xã h?i hi?n d?i hóa và h?i nh?p hóa c?c nhanh. Càng d?c càng th?y tác 
gi? là m?t ngu?i r?t sành Hu?, r?t trí tu? và r?t can tru?ng khi d?n thân vào 
m?t linh v?c trái tay. 

Tôi du?c nghe GS Ph?m Van Hu?ng, th?y giáo cu c?a Bùi Minh D?c nh?n xét r?ng: 
Dây là m?t ngu?i h?c trò cham ch?, m?t ngu?i h?c trò gi?i, không ch? h?c gi?i 
mà còn hành gi?i. Vì th? d?c T? di?n ti?ng Hu? tôi không ng?c nhiên l?m. M?t 
ngu?i nhu th? d? ra nh?ng tác ph?m nhu th? là duong nhiên.

Thanh Tùng

Other related posts: