Nguoi Hat Sam Cuoi Cung

Haø Thò Caàu - ngöôøi haùt xaåm cuoái cuøng



hình aûnh Ngheä nhaân Haø Thò Caàu.

Ngheä nhaân Haø Thò Caàu.

Moät neáp nhaø ven ñöôøng ôû Quaûng Phuùc, xaõ Yeân Phong, huyeän Yeân Moâ, 
Ninh Bình, coång raøo chaû coù, roäng khoaûng 20m2, beân trong chaúng coù gì 
ñaùng giaù ngoaøi chieác ñaøi baùn daãn vaø moät caùi líu (nhò). Baùt líu bòt 
baèng da kyø ñaø (thöôøng laø da traâu baøo moûng) ñaõ ñi theo ngöôøi haùt xaåm 
chuyeân nghieäp cuoái cuøng gaàn 70 naêm qua.

Coù laàn ngöôøi ta duï doã baø Haø Thò Caàu ñem ñöôïc caây líu aáy ra Haø Noäi. 
Nhöng roài caû caùi naêm phaûi keùo caây nhò môùi bòt naép baèng voû lon bia, 
baø cöù vaät vaõ khoâng ra beänh gì. Sôû Vaên hoùa - thoâng tin Ninh Bình phaûi 
ñieän leân Haø Noäi ñoøi caùi "nieäm thaàn chuù" aáy veà, baø môùi thoâi oám. 

Ñeå ra maét, maáy anh Taây mang bieáu baø moät chai Luùa Môùi. Baø caûm ñoäng 
cöù uùi giôøi: "Sao bieát toâi coù tính maùu meâ aáy theá". Tuy nhieân thôøi 
gian naøy baø khoâng ñöôïc khoûe, phaûi kieâng röôïu. Baø cuõng môùi chuyeån 
sang aên chay. Baø noùi: "Thaày baûo neáu qua ñöôïc naêm nay, toâi seõ soáng 
ñeán 90 tuoåi".

Luõ treû keùo ñeán ñöùng ñaày ngoaøi cöûa soå. Baø ngoài treân giöôøng noùi ra: 
"Veà! Luùc naøo chuùng maøy muoán nghe thì tao ra ngaõ ba haùt cho maø nghe.". 
Sau khi hai ngoân ngöõ Taây - ta ñaùnh vaät vôùi nhau moät hoài, nhò vaø troáng 
ñöôïc ñem ra. "Toâi oám lay laét maáy thaùng nay neân haùt noù cöù ai ai 
tieáng". Noùi theá chöù baø vaãn haùt moät leøo 7-8 baøi, thaäm chí khoâng chòu 
haùt baøi deã. Ñaàu tieân laø Töù haûi giao tình, roài Baùc meï sinh thaønh 
ñeäm toaøn baèng boä goõ, Caù vaøng, Ngöôïc ñôøi, Saùng caû ñeâm raèm, Tröông 
Chi., haùt say söa cöù nhö chæ chôø coù ngöôøi ñeán nghe. Chaúng bieát luùc 
khoâng "ai ai" thì theá naøo, nhöng nhöõng gì baø haùt vaãn laøm ngöôøi ta vui 
buoàn theo. Tieáng nhò khi reùo raét khi nhaám nhaún, heát baøi laïi nghòch 
ngôïm nhaïi tieáng ngöôøi. Xieát leân í oø, nghóa laø heát roài. 

Baø Caàu khoâng bieát chöõ, chæ coù raát nhieàu caâu cöûa mieäng. Chaúng haïn 
hoûi chuyeän caùt-xeâ khi xöa, baø buoät mieäng: "Baûo Ñaïi (yù noùi ñoàng 
tieàn Baûo Ñaïi.) laøm haïi aên maøy"; hay chuyeän baø ñang phaûi uoáng thuoác 
thì baø noùi: "Thuoác nam ñaùnh giaëc thuoác baéc laáy tieàn". Coù moät caâu 
maø baø Caàu nhaéc laïi nhieàu laàn: "Vaát vaû taïi soá, dôû döông taïi 
giôø-ôøi". Cöù nhö caùi loái baø nhaán vaøo chöõ giôøi, ñai ra moät caùch 
khoâng coá yù thì ñuùng taïi giôøi thaät. Döôøng nhö kyõ thuaät luyeán vaø 
nhaán ñaëc tröng cuûa xaåm ñaõ in daáu trong töøng caâu baø noùi. Baø Caàu coù 
moät thöù beänh laï ñôøi: noùi nhòu. Chaúng haïn neáu baø noùi "leân giôøi 
ngoài" hay "aên giôøi ñi con", ñieàu ñoù coù nghóa laø "leân giöôøng ngoài" vaø 
"aên côm ñi". Coøn "Ninh Bình" hay "gioït nöôùc caùnh beøo" neáu khoâng caån 
thaän thì "bình" vaø "beøo" ñeàu thaønh "boø" nhö chôi. AÁy vaäy maø khi baét 
ñaàu vaøo cuoäc haùt, haàu nhö taät naøy cuûa baø bieán maát.

Hoûi baø bieát bao nhieâu baøi xaåm, baø ñaùp: "Haùt ñeán ñaâu ra ñeán ñaáy, 
khoâng ñeám". Hoûi baø phaûi coù toá chaát gì môùi haùt ñöôïc xaåm. Baø baûo: 
"Phaûi coù calo trong caùi hoïng". Xaåm caàn nhaát laø söùc löïc ñeå coù theå 
haùt caû ngaøy, haùt baát cöù nôi ñaâu, luùc oám haï gioïng vaãn haùt nhö 
thöôøng... Moät vaøi ngheä só treû cuõng chòu khoù veà taän nhaø baø hoïc xaåm. 
Baø khen coâ Hoàng Ngaùt saùng yù: "Veà nghe choác laùt vaøi tieáng ñoàng hoà 
haùt ñöôïc baøi Thaäp aân". 

Nhöng thöôøng moãi coâ cuõng chæ hoïc moät ñoâi baøi laáy voán chöù chaúng ai 
nghó ñeán chuyeän keá thöøa caû caùi ngheä thuaät xaåm. Xaåm coù caùi chaát 
daân daõ, phoùng khoaùng maø khoâng phaûi ngheä só ñöôïc ñaøo taïo chính qui 
naøo cuõng tìm laïi ñöôïc. Chöa keå haùt laïi phaûi keøm vôùi nhò, baàu, troáng 
phaùch. môùi ra chaát. Baø Caàu coù bieät taøi cuøng luùc mieäng haùt, chaân 
phaùch, tay seânh, tay kia goõ moät luùc hai troáng maûnh. Trong baêng vaø ñóa 
Xaåm chôï cuûa baø khoâng coù tieáng phaùch vì ngöôøi chôi boä goõ chæ coù theå 
duøng tay. 

Baø Caàu coù ba ngöôøi con nhöng khoâng ai theo ñöôïc ngheà. Chöa keå hoï sinh 
ra vaø lôùn leân trong thôøi kyø xaåm hay haùt rong ñeàu khoâng ñöôïc coi laø 
moät ngheà. Nhieàu ngheä nhaân xaåm thöôïng thaëng cuûa Haø Noäi cuoái ñôøi 
soáng baèng vieäc voùt taêm vaø beän choåi ñoùt. Khi veû ñeïp cuûa xaåm phaàn 
naøo ñöôïc coâng nhaän thì ngöôøi daân ñaõ khoâng coøn thoùi quen vaø cuõng ít 
coù cô hoäi ñeå ñeán vôùi noù. Tröôùc ñaây daân quanh vuøng coøn coù dòp ñoùn 
baø Caàu ñeán caùc ñaùm ma ñaùm gioã, nay duø coù cheøo keùo ñeán maáy baø 
cuõng khoù loøng nhaän lôøi vì lyù do söùc khoûe.

Caàu laø teân con trai caû, baø teân thaät laø Haø Thò Naêm. Töø beù, boá meï 
baø ñaõ boû thuùng gaùnh ñi, leân 10 ñaõ haùt xaåm laáy tieàn. OÂng cuï thaân 
sinh ra baø ñaùnh ñaøn baàu cuõng bò loøa, maát naêm baø 11 tuoåi. Hai meï con 
töø queâ YÙ Yeân, Nam Ñònh ra Ninh Bình haùt xaåm. Nghe noùi coù con beù 12 
tuoåi haùt hay ñaùo ñeå, oâng Maäu - truøm xaåm Yeân Moâ- ñeå yù "taïo ñieàu 
kieän". Hoûi oâng coù daïy baø haùt khoâng, baø Caàu baûo: "Coù, maø oâng aáy 
hoïc toâi thì coù! Nhöng maø oâng aáy keùo nhò nhöõng Lyù giao duyeân, Lyù 
haønh vaân thì tuyeät vôøi". OÂng Maäu chôi ñöôïc ñuû caû baàu, saùo, nhò. 
Phaûi caùi maët roã, maét loøa - di chöùng ñaäu muøa. "Toâi cuõng chaû xinh 
gaùi. Maét coù ve". Khoâng nhìn thaáy gì laïi caøng ghen. Chæ caàn baø bò 
khaùch treâu neùm xu ñoàng vaøo ngöïc laø oâng ñaùnh. "Ñaùnh yeâu haû baø?", 
"Vaâng, ñaùnh yeâu laém". 

Baø Caàu khaêng khaêng noùi oâng ñöa baø leân Möôøng (Quaûng Cö, Ñoàng Baùi...) 
boû buøa baø. "Chöù khoâng laøm gì coù chuyeän gaùi 16 tuoåi laáy oâng 49". 
"Baùc chaùu" aên cuøng maâm, nhieàu khaû naêng "buøa" ñöôïc boû vaøo nöôùc canh 
nhö caâu: "Buøa yeâu thuoác daáu khoâng baèng maém ngaáu tra canh". 

Caùc cuï ñaõ ñuùc keát: "Tham giaøu laáy chuù bieän tuaàn/ Tuy raèng boùng baåy 
nôï naàn chan chan/ Thaø raèng laáy chuù xaåm xoan/ Coâng nôï khoâng coù haùt 
traøn cung maây". Xaåm ñaét vôï laø vì theá! Baø Caàu noùi baø laø vôï thöù 18 
cuûa oâng Maäu. Con gaùi baø gaät ñaàu xaùc nhaän. Ba vôï choàng, luùc aáy oâng 
vaãn coøn baø thöù 12 - ngöôøi Thanh Hoùa - cöù "löu dieãn" nhö theá: "Moät 
naêm nhôø baøn daân thieân haï 10 thaùng". Gia taøi coù troáng phaùch vaø noài 
nieâu. Böõa naøo aên haøng thì chuû quaùn coøn mieãn tieàn troï, töï naáu laáy 
thì nguû maát 5 xu/ngöôøi. Naêm AÁt Daäu, oâng ñem baàu ñoaøn vaøo vuøng Caåm 
Thuûy, Kim Taân, La Hoaøi (Thanh Hoùa). Röøng thieâng nöôùc ñoäc, phaûi uoáng 
röôïu vaøo ñeå choáng laïnh nhöng nhôø theá maø thoaùt cheát ñoùi. OÂng maát 
khi baø môùi 33 tuoåi. "Thöông ba ñöùa treû toâi cuõng muoán ñi böôùc nöõa. 
Hoài aáy laáy oâng cai thaàu xaây döïng giôø coù phaûi ñöôïc nhôø khoâng", baø 
Caàu ngaäm nguøi.

Vôï choàng baø coù maûnh ñaát töø tröôùc 1945. Naêm 1954 veà ñònh cö, gia taøi 
vaãn chæ leách theách hai caùi nieâu moät rang moät naáu. Ngoaøi haùt xaåm, 
keùo nhò baø chaúng bieát laøm gì. Khoâng ñöôïc ñi haùt ñoàng nghóa vôùi ñoùi. 
Cuõng vì theá neân baø ñaõ maát moät ngöôøi con sô sinh, moät ngöôøi nöõa phaûi 
ñem cho ñi. Gaàn ñaây meï con môùi ñoaøn tuï. Maõi ñeán cuoái nhöõng naêm 1980 
nhaø baø môùi ñöôïc caáp ruoäng, 1992 môùi xaây caùi nhaø, khoâng coù coâng 
trình phuï. Ñeán nay vaãn ñang nôï ngaân haøng 1 trieäu ñoàng. Baø chaúng theå 
döôõng giaø ñöôïc vôùi danh hieäu ngheä nhaân hay ngheä só öu tuù. Chò Maän ñi 
chôï baùn gaø nuoâi meï. Gaø cuùm thì chuyeån sang meøo.

Thôøi gian nhö ngöøng troâi trong caên nhaø cuûa xaåm. Töôøng trang trí toaøn 
nhöõng tôø lòch cuûa naêm cuõ. Moät daõy baèng khen giaêng ngang ñaõ bay maøu, 
raët nhöõng giaûi nhaát haïng. Baèng khen naêm 1998 cuûa Ñaøi Tieáng noùi VN 
vaãn ghi baø laø "thí sinh", Lieân hoan trích ñoaïn tuoàng cheøo hay toaøn 
quoác thì taëng giaûi ñaëc bieät cho cuï Haø Thò Caàu - "ngheä nhaân haùt cheøo 
tænh Ninh Bình". 

Naêm 1996 baø sang Trung Quoác haùt xaåm. Thaáy kem Baéc Kinh ngon, baø nhoùn 
moät que "ñem veà cho con Maän", caû ñoaøn can khoâng ñöôïc. Veà ñeán khaùch 
saïn, baø cöù giôû khaên tay ra tìm maõi, quaùi laï ñaõ goùi vaøo ñaây roài. 
Ñeán taän baây giôø con chaùu vaãn ñem chuyeän naøy ra cöôøi vôùi nhau. Baø chæ 
choáng cheá: "Khoâng, kem beân aáy ngon thaät". 

(Theo Tuoåi Treû)

Other related posts: