[SMCC] Mot cach Hieu Ve bai CA Dao Thang Bom

M?t cách hi?u bài ca dao Th?ng B?m

Bài ca dao "Th?ng B?m" lâu nay v?n du?c gi?i nghiên c?u van h?c và ti?p c?n t? 
góc nhìn quan h? trao d?i v?t th? không ngang giá d? di d?n nh?n xét v? tính
gàn d? hay tâm lý thi?t th?c, thi?n c?n c?a B?m - d?i di?n cho con ngu?i ti?u 
nông. Chúng tôi cho r?ng góc nhìn này là d? dãi và chua th?a dáng vì nó d?ng
l?i ? bên m?t s? v?t và hi?n tu?ng, chua cho phép ta khám phá nh?ng d?c trung 
van hóa mang tính b?n s?c trong thái d? c?a B?m và c?a Phú ông. Trong bài
vi?t này, chúng tôi th? d? xu?t m?t cách nhìn m?i, m?t cách dánh giá khác v? 
b?n ch?t van hóa c?a cu?c thuong lu?ng thú v? này.

I - Cái qu?t mo - m?t siêu giá tr?

Khi nghe nói d?n "Cái qu?t mo", ta thu?ng nghi ngay d?n giá tr? s? d?ng bé nh? 
c?a nó, bé d?n m?c g?n nhu vô giá tr?. Vô giá tr? vì nó s?n quanh ta trong
môi tru?ng xã h?i nông nghi?p, nó là v?t ph? th?i c?a thiên nhiên mà ngu?i 
nghèo d?n dâu cung có. Vì th?, khi Phú ông dem nh?ng v?t có giá tr? s? d?ng
l?n nhu "ba bò chín trâu, ao sâu cá mè, m?t bè g? lim",v.v ra d?i, ta th?y phi 
lý bu?n cu?i. Ta cu?i là b?i vì ta ch? nhìn cái qu?t mo c?a B?m và trâu,
bò, g?, cá... c?a Phú ông nhu nh?ng giá tr? s? d?ng có th? cân, do, dong, d?m 
và s? d?ng vào s?n xu?t hay sinh hoa.t. Nhung n?u nhu ta nhìn nh?ng th? này
nhu nh?ng d?i tu?ng van hóa - nh?ng k? v?t, nh?ng bi?u trung... thì ta s? th?y 
d?ng c?m v?i B?m trong s? kiên d?nh gi? l?y cái qu?t mo, gi? b?ng m?i giá.

Th?c ra thì cu?c trao d?i có v? phi lý và hài hu?c dã và dang di?n ra trên th? 
tru?ng van hóa phuong Tây. Chúng ta ch?ng b?t cu?i khi th?y ngu?i ta d?u
giá tr? d?n m?y tri?u dô-la d? mua m?t cái khuy áo hay m?t k? v?t c?a danh hài 
nào dó? Ta b?t cu?i vì ta còn mang cái nhìn th?c d?ng ti?u nông, chua hi?u
"siêu giá tr?" c?a cái s?n ph?m van hóa và chua hi?u "siêu l?i nhu?n" c?a ngành 
kinh doanh van hóa. Các nhà t? phú ch?ng d?i gì ném ti?n qua c?a s?. H?
b? ti?n ra d? mua m?t k? v?t c?a bác h?c Einstein hay Công nuong Diana n?u 
không ph?i d? nâng c?p b? suu t?p hay b?o tàng c?a mình thì cung d? nâng c?p
van hóa và quy?n l?c d?u tu c?a mình nh?m t?i m?t cái dích vô giá. Phú ông 
trong bài ca dao "Th?ng B?m" cung v?y thôi - ông ta tìm m?i cách mua cho du?c
"cái qu?t mo" không ph?i vì ng? ng?n, hay tham lam mù quáng nhu nhi?u ngu?i dã 
phân tích, mà vì h?n mu?n s? h?u cái qu?t mo - bi?u tu?ng c?a nhân v?t B?m,
b?n ngã van hóa c?a B?m. Bài ca dao ch? nói "Th?ng B?m có cái qu?t mo" không 
nói ngu?n g?c và tính ch?t c?a cái qu?t mo này. Nhung không lo?i tr? cái qu?t
mo là m?t k? v?t thiêng liêng c?a cha ông d? l?i, hay m?t chi?n l?i ph?m t? s? 
th?t b?i nh?c nhã c?a Phú ông trong thu? hàn vi mà Phú ông mu?n phi tang.
Và dù cho cái qu?t mo ?y ch? là m?t v?t d?ng bình thu?ng mà B?m quy?t gi?, thì 
nó cung mang ch?a d?c trung nhân cách c?a B?m, tu?c do?t du?c nó là tu?c
do?t du?c m?t cách tu?ng trung ý chí và b?n linh kiên d?nh c?a B?m, và bi?t dâu 
dó l?i là cách Phú ông dùng c?a c?i khu?t ph?c du?c tên nông dân n?i danh
c?ng d?u c?ng c?, t? dó khu?t ph?c s? dông? Nghia là, cái qu?t mo không còn là 
cái qu?t mo - nó chính là bi?u trung c?a nhân cách, l?ch s? và ý chí. N?
l?c c?a Phú ông th?c ch?t là n? l?c tu?c do?t b?n ngã van hóa c?a nh?ng nông 
dân nghèo khó nhu B?m.

N?u là cu?c trao d?i th?c d?ng thì Phú ông không th? d?u giá v?i chính mình 
theo cách k? qu?c nhu ta dã th?y. Phú ông t? d?t ra giá cao r?i gi?m d?n xu?ng
t? "ba bò chín trâu, h? xu?ng n?m xôi". Dó không ph?i là lôgic d?u giá hay m?c 
c?. Dó là lôgic c?a ti?p bi?n van hóa. Phú ông d?i t? "ba bò chín trâu sang
ao sâu cá mè" r?i sang "m?t bè g? lim" không ph?i là s? h? giá hay d?i thay giá 
tr? trao d?i, mà ch? là m?t cu?c trình di?n c? th? r?t khác nhau v? ý nghia
và giá tr? trong tuong quan van hóa.

Trong tu cách là nh?ng v?t c? th? thì nh?ng v?t trao d?i Phú ông dua ra là bình 
d?ng v? giá tr? trong tiêu chí c?m tính c?a ngu?i Viê.t. Thái d? c? th?
là m?t thái d? khá d?c trung c?a ngu?i Vi?t - cùng là m?t n?m xôi, m?t mi?ng 
an, nhung d?t trong th?i gian và không gian c? th? nó mang các giá tr? khác
nhau "mi?ng khi dói b?ng gói khi no, mi?ng gi?a làng b?ng sàng gi?a ch?, l?i 
chào cao hon mâm c?, mi?ng an là mi?ng nh?c, dánh nhau chia g?o chào nhau
an com,v.v." V?i ngu?i Vi?t không có m?t công th?c chung c?ng nh?c, giáo di?u 
hay m?t th? c?m nang b?o b?i! N?i dung tính ch?t, giá tr? c?a s? v?t du?c
ngu?i Vi?t ki?m ch?ng trong các quan h? c? th?, d? "tùy", "l?a", "li?u" r?t 
linh ho?t và linh ?ng. T? tâm th?c van hóa dó d? ra cách m?c c? k? quái nhu
c?a Phú ông, dem cái c? th? này d?i l?y cái c? th? khác d? ki?m ch?ng nhu c?u 
c? th? c?a B?m. Nói Phú ông ti?p bi?n van hóa là theo nghia dó. Song, s?
ti?p bi?n van hóa c?a Phú ông không h? là s? h? c?p giá tr? trao d?i. Xét t? 
góc d? giá tr? van hóa và s? tôn tr?ng thì cách th?a thu?n c?a Phú ông là
ngày càng dua B?m lên m?t b?c giá tr? cao hon. N?u nhu "ba bò chín trâu" là tu 
li?u s?n xu?t, thì "ao sâu cá mè" là th?c ph?m, "bè g? lim" là v?t li?u
xây d?ng, "chim d?i m?i" là thú an choi dài các và "n?m xôi "là d? th? cúng, là 
th?c an l? T?t. Rõ ràng là qua cách d?i thay v?t trao d?i, Phú ông v?a
ti?p th? van hóa, v?a nâng c?p thân ph?n c?a B?m. Lúc d?u B?m ch? du?c Phú ông 
coi là k? vai u th?t b?p, cày ru?ng chan bò hay là k? lái trâu, sau dó B?m
du?c coi nhu con ngu?i, dã d?n lúc lo vi?c xây d?ng co ngoi, r?i l?i nâng c?p 
B?m lên con ngu?i bi?t an choi dài các nhu ai, và cu?i cùng m?c cao nh?t
là nâng B?m lên m?t ngu?i an th?c an thanh c?nh trong l? T?t. Lôgic cu x? c?a 
Phú ông là ngày càng t? ra coi tr?ng B?m, l?ch s? v?i B?m, d?t B?m xa d?n
nh?ng tuong quan v?t ch?t thô l?u d? dua B?m vào cuong v? quý t?c có chim d?i 
m?i và bi?t quý n?m xôi hon c? trâu bò, nhà c?a. Nghia là, b?ng s? m?c c?
theo lôgic nâng c?p thân ph?n, nâng c?p giá tr? van hóa dó, Phú ông dã gi?i 
phóng B?m kh?i thân ph?n nông dân trong các quan h? kinh t? s?n xu?t d? dua
B?m vào không gian van hóa, môi tru?ng giá tr? van hóa. Và n?u nhu ta dã t?ng 
bán nhà, bán c?a, bán trâu bò d? giành l?y m?t thanh danh, m?t "mi?ng gi?a
làng" thì sao B?m l?i không th? d?i qu?t mo l?y n?m xôi kia, nh?t là khi n?m 
xôi du?c dua ra trong tu cách ph? d?nh trâu bò, nhà c?a?

II - N? cu?i c?a B?m, m?t b?n linh nu?c dôi

Kh? nang gi?i mã m?t van b?n là vô t?n và m?i cách ti?p c?n, l?i có nhi?u góc 
nhìn khác nhau, m?i góc nhìn khác nhau l?i có nhi?u công c? và thao tác khác
nhau.

Khi gi?i mã lôgic trao d?i gi?a Phú ông và B?m theo hu?ng tìm ki?m m?t lôgic 
van hóa nhu dã trình bày ? ph?n trên, chúng tôi mong mã s? m?i này bao quát
c? n? cu?i c?a B?m ? câu cu?i c?a bài ca dao. Nhung v?i m?t s? th?n tr?ng c?n 
thi?t, chúng tôi mu?n phân tích sâu n? cu?i nu?c dôi, di vào hai hu?ng khác
nhau gi? d?nh hai ý nghia khác nhau d? di d?n k?t lu?n r?ng: n? cu?i c?a B?m là 
ch?p thu?n hay t? ch?i thì lôgic ng?m dã phân tích ? ph?n trên v?n không
s?p d?.

1. N? cu?i ch?p thu?n.

Theo lô gíc thông thu?ng vì du?c nâng giá van hóa và du?c c?i thi?n thân ph?n 
qua nh?ng l?n Phú ông m?c c?, B?m cu?i và ch?p thuâ.n. N? cu?i c?a B?m dã
du?c h?u h?t các nhà phân tích coi là n? cu?i ch?p thu?n, nhung l?i nói b?n 
ch?t s? ch?p thu?n này là cái nhìn thi?t th?c thi?n câ.n. Theo hu?ng gi?i mã
c?a chúng tôi thì n? cu?i này c?a B?m l?i là n? cu?i chi?n th?ng, n? cu?i c?a 
k? m?nh vì B?m dã du?c Phú ông liên t?c "xin d?i" m?t cách nan n? và trân
tr?ng, hon th? n?a ngày càng dua ra nh?ng v?t d?i thanh cao. Quá trình thay v?t 
trao d?i cung là quá trình thanh cao hóa, tu?ng trung hóa và song song
v?i nó là quá trình Phú ông t? ch? huênh hoang, c?y c?a tr? thành k? thành tâm. 
Nhu v?y là Phú ông l?i xoay nhu chong chóng tru?c m?t cái l?c d?u duy nh?t
c?a B?m và cu?i cùng ph?i thay d?i thái d?. Dó là s? chi?n th?ng c?a B?m. S? 
chi?n th?ng này là chi?n th?ng v? van hóa, vì trong quan h? quy?n l?c và quan
h? c?nh tranh kinh t? không th? có chuy?n k? m?nh v? g?o b?o v? ti?n nhu Phú 
ông ph?i xoay x?a nan n? B?m nhu th?. Ch? có th? hi?u s? b?t l?c cay cú c?a
Phú ông t? góc nhìn van hóa. Khát v?ng chinh ph?c, khát v?ng d?ng hóa là m?t 
khát v?ng không d? gì th?a mãn b?ng ti?n c?a và b?o lu.c. S? kiên d?nh b?n
ngã van hóa t?o nên s?c m?nh "phú quý b?t nang di" c?a nh?ng ngu?i nông dân 
nghèo kh?. Suy r?ng ra s? kiên d?nh c?a B?m cung chính là s? kiên d?nh c?a
b?n linh van hóa ki?u Vi?t Nam.

2. N? cu?i t? ch?i

N? cu?i c?a B?m n?u hi?u là n? cu?i t? ch?i thì lôgic van hóa c?a cu?c trao d?i 
v?n không vì th? mà b? s?p d?, trái l?i du?c kh?ng d?nh rõ hon. B?m v?n
có th? t? ch?i m?t ngôi v? van hóa càng ngày càng cao mà Phú ông dã dua t?i cho 
B?m vì b?n linh c?a B?m là m?t t? do bên ngoài nh?ng liên k?t ?y. Khát
v?ng c?a B?m ch? là du?c là ch? nhân c?a cái qu?t mo, khát v?ng ?y là m?t nhu 
c?u tinh th?n mang tính tri?t h?c mà ngay c? nh?ng giá tr? tinh th?n cung
không th? trao d?i du?c dù B?m có du?c Phú ông phong Thánh hay dù ai dó có 
quy?n l?c d?t B?m vào ngôi Vua nhu trong truy?n c? tích thì B?m v?n không th?
dánh d?i cái qu?t mo, l?y nh?ng ngôi v? cao quý dó, don gi?n ch? vì B?m yêu cái 
qu?t mo g?n bó và th?y chung v?i nó. Logic c?a tình yêu là nhu vâ.y. Ngu?i
nông dân Vi?t Nam trong c? tích và ca dao dã luôn ca ng?i nh?ng d?c tính th?y 
chung:

Ch?ng em áo rách em thuong,
Ch?ng ngu?i áo g?m xông huong m?c ngu?i

Bài ca dao "Th?ng B?m", cung có th? là m?t bài ca dao ng?i ca d?c th?y chung 
tình nghia c?a con ngu?i d?i v?i d? v?t c?a mình. V?i d? v?t cung g?n bó nhu
v?y thì v?i con ngu?i còn g?n bó d?n m?c nào.

Nhu v?y là ch?p thu?n hay t? ch?i, n? cu?i c?a B?m cung b?c l? m?t phuong th?c 
?ng x? t? nh? d?y tính nu?c dôi c?a con ngu?i Vi?t Nam. Trong tu cách m?t
tín hi?u ngh? thu?t, n? cu?i c?a B?m là m?t tín hi?u da nghia. Nó là viên ng?c 
d?t trên b? d? c?a cu?c th?a thu?n k? l? dó. Và dù viên ng?c có ánh lên
m?u s?c khác nhau, thì cái giá d? nâng nó lên v?n không vì th? mà thay d?i. M?i 
m?t câu ca dao là m?t n?c thang nâng cao nhân cách, ph?m giá và s? kiên
d?nh van hóa c?a con ngu?i Vi?t Nam. Bài ca dao "Th?ng B?m" là m?t s? c?t nghia 
gi?i mã b?n linh van hóa Vi?t tru?c bao nhiêu tham v?ng, âm muu d?ng hóa
và chi?m do?t.

Bài ca dao "Th?ng B?m", dù có ý th?c hay không dã phát l? khát v?ng van hóa 
trong con ngu?i Vi?t Nam là khát v?ng l?n hon khát v?ng c?a c?i. Quan h? van
hóa dã l?n át quan h? thuong m?i, d?n d?n cái giá tr? hon vàng b?c hay ti?n 
c?a, khát v?ng v? d?i thay thân ph?n và d?i thay di?n m?o l?n hon khát v?ng
v? tài s?n. Cái qu?t mo ? dây chính là bi?u trung c?a b?n linh van hóa, không 
d? m?t van hóa b?ng m?i giá.

Có th? nói, cung d?u là nh?ng bài ca dao b?c l? khát v?ng van hóa c?a ngu?i 
nông dân Vi?t Nam, nhung bài Th?ng B?m là tuong ph?n, d?i tr?ng v?i bài "Con
cò mà di an dêm". N?u nhu con cò b? l?n c? xu?ng ao ph?i nan n? xin "ông oi, 
ông v?t tôi nao và xin du?c xáo nu?c trong" d? giãi bày t?m lòng trong s?ch,
thì "Th?ng B?m" dã có th? n? n? cu?i h?nh phúc, n? cu?i c?a k? m?nh tru?c tu 
th? nan n? c?a Phú ông. S? d?o th? trong hai bài ca dao cung phát l? m?t d?i
t?n r?ng c?a b?n linh van hóa Vi?t Nam, dù ? th? m?nh hay th? y?u, dù lúc sa co 
hay lúc lên ngôi, ngu?i nông dân Vi?t Nam v?n kiên d?nh khôn nguôi m?t
khát v?ng van hóa gi?n d?: s? trong s?ch, d?c th?y chung vu?t lên gi?u sang và 
cái ch?t.

D? Minh Tu?n

Other related posts: