[SMCC] Fw: lich su Phat Giao

không rõ vì sao mail này g?i di h?i sáng mà l?i b? tr? v? là sai d?a ch? nên 
gi? forward l?i
----- Original Message ----- 
From: Nguyen Hoang Bao Vu 
To: tri thuc ; thang nguyen ; smcc ; Nguyen Thanh Phuoc ; Hoang Nhan ; ho thanh 
; Thao Vy 
Sent: Thursday, May 31, 2007 4:04 AM
Subject: lich su Phat Giao


Nam Mô D?i T?, D?i Bi, C?u Kh?, C?u N?n Quán Th? Âm B? Tát



Hôm nay, ngày 31 tháng 5 nam 2007 nh?m ngày 15 tháng tu nam Dinh H?i.

Nhân d?p hôm nay là ngày k? ni?m 2551 nam  Ngài D?c Thích Ca Mâu Ni ra d?i.

Tôi xin có bài gi?i thi?u v? l?ch s? c?a d?o Ph?t ngõ h?u gi?i thi?u d?n chu 
Ph?t t? 10 phuong tìm hi?u v? ngu?n g?c c?a d?o mà mình dang là tín d?

luu ý: do bài vi?t khá dài, 21 trang A4 nên s? l?y c?a b?n khá nhi?u th?i gian.

Xin t?i file dính kèm và xem sau n?u b?n không có nhi?u th?i gian.



sau cùng, xin kính chúc quý tang ni, Ph?t t? 4 phuong  t?n hu?ng du?c m?t mùa 
d?i l? Ph?t D?ng  2.000 551 trong thanh minh, t?nh d?.

A Di Dà Ph?t





Ph?t giáo là m?t tôn giáo du?c Thích Ca Mâu Ni (Shakyamuni) truy?n gi?ng ? mi?n 
b?c ?n D? vào th? k? th? 6 TCN. Do d?o này du?c truy?n di trong m?t th?i gian 
lâu dài và lan ra nhi?u noi cho nhi?u ch?ng t?c nên l?ch s? phát tri?n c?a nó 
khá da d?ng v? các b? phái cung nhu là các nghi th?c và phuong pháp tu h?c. 
Ngay t? bu?i d?u, Thích Ca, ngu?i truy?n d?o Ph?t, dã thi?t l?p du?c m?t giáo 
h?i v?i các lu?t l? ho?t d?ng ch?t ch? c?a nó. Nh? vào s? uy?n chuy?n c?a giáo 
pháp, d?o Ph?t có th? thích nghi v?i nhi?u hoàn c?nh xã h?i, con ngu?i và t?p 
t?c ? các th?i k? khác nhau,

nên ngày nay Ph?t giáo v?n ti?p t?c t?n t?i và phát tri?n ngay c? trong các 
nu?c có n?n khoa h?c tiên ti?n nhu

Hoa K? Và Tây Âu.

 

 

B?i c?nh l?ch s? ?n D? tru?c Ph?t giáo

 

V? d?a lý, phía B?c c?a ?n D? là dãy Himalaya cao l?n và dài t?o nên m?t hàng 
rào cô l?p các vùng bình nguyên c?a x? này v?i các vùng còn l?i. D? liên l?c 
v?i bên ngoài thì ch? có con du?ng núi xuyên  qua Afghanistan. N?n van hóa 
chính ng? tr? th?i b?y gi? là van hóa V? Dà (Veda). Theo s? li?u hi?n nay thì 
dân t?c ?n có chung t? tiên v?i các dân t?c châu Âu, dó là các b? l?c du m?c dã 
m? mang và xâm chi?m các vùng lãnh th? Tây B?c ?n và lan r?ng ra h?u h?t bán 
d?o ?n D? kho?ng 1000 nam tru?c Công Nguyên.

 

Van hoá V? Dà nghiêng v? th? ph?ng nhi?u th?n thánh cung nhu có các quan di?m 
th?n bí v? vu tr?. Nh?ng s? phát tri?n v? sau dã bi?n V? Dà thành m?t tôn giáo 
( d?o Bà La Môn) và phân hoá xã h?i thành b?n giai c?p chính trong dó d?ng c?p 
Bà La Môn (t?ng l?p tang l?) là giai c?p th?ng tr?.

 

Tu tu?ng luân h?i và cho r?ng sinh v?t có các vòng sinh t? thoát thai t? d?o Bà 
La Môn (hay s?m hon t? tu tu?ng V? Dà). D?o này còn cho r?ng t?n t?i m?t b?n 
ch?t c?a v?n v?t, dó là Brahman (hay Ph?m Thiên). Vi?c giai c?p tang l? du?c d? 
cao và du?c hu?ng m?i uu dãi b?ng l?c trong xã h?i dã t?o di?u ki?n cho vi?c 
phân hoá thành ph?n này ra r?t nhi?u hu?ng tri?t lý hay hành d?o khác nhau và 
dôi khi ch?ng ch?i ph?n bác nhau. Trong th?i gian tru?c khi Thích Ca thành d?o, 
dã có r?t nhi?u tru?ng phái tu luy?n. Các xu hu?ng tri?t lý cung phân hoá m?nh 
nhu là các xu hu?ng khoái l?c, ng?u nhiên, duy v?t, hoài nghi m?i th?, huy?n bí 
ma thu?t, tu kh? h?nh, tu d?c h?nh, t?ng kinh...

 

Chính s? ph?c t?p c?a xã h?i, các tu tu?ng khá phong phú v? nhân sinh quan vu 
tr? quan, và s? xu?t hi?n c?a các phuong th?c tu t?p da d?ng dã là m?t môi 
tru?ng giúp cho Thích Ca t? dó tìm ra con du?ng riêng cho d?o Ph?t v? sau.

 

 

 

Giai do?n so khai và Giáo h?i d?u tiên

 

Giai do?n so khai

 

Ngay sau khi thành d?o (vào kho?ng gi?a sau th? k? th? 6 TCN - có tài li?u cho 
dó là vào nam 544 TCN) thì Thích Ca dã quy?t d?nh thuy?t gi?ng l?i hi?u bi?t 
c?a mình. 60 d? t? d?u tiên là nh?ng ngu?i có quan h? g?n v?i Thích Ca dã hình 
thành tang doàn (hay giáo h?i) d?u tiên. Sau dó, nh?ng ngu?i này chia nhau di 
kh?p noi và mang v? thêm ngày càng nhi?u ngu?i mu?n theo tu h?c. D? làm vi?c 
du?c v?i m?t lu?ng

ngu?i theo tu h?c ngày càng dông, Ph?t dã dua ra m?t chu?n m?c cho các d? t? có 
th? d?a vào dó mà thu nh?n thêm ngu?i. Các chu?n m?c này ph?n chính là

vi?c quy y tam b?o -- t?c là ch?p nh?n theo hu?ng d?n c?a chính Ph?t, nh?ng l?i 
ch? d?y c?a Ph?t (Pháp), và c?ng d?ng tang doàn.

 

T? ch?c d?u tiên

 

Trong th?i d?c Ph?t Thích Ca còn t?i th? thì các tu si Ph?t giáo du?c t?p h?p 
trong t? ch?c du?c g?i là Tang doàn, tr?c ti?p ch?u s? hu?ng d?n c?a Thích Ca 
v? giáo lý và phuong cách tu t?p. Tang doàn là t? ch?c th?ng nh?t, bình d?ng 
gi?a m?i thành viên không phân bi?t gi?i tính, tu?i tác, d?a v? xã h?i và có 
m?c tiêu t?i cao là dem l?i giác ng? cho m?i thành viên. Nh? vào t? ch?c có 
tính bình d?ng và qui c? nên Tang doàn tránh du?c nhi?u chia r?.

 

K? lu?t c?a giáo h?i d?a trên nguyên t?c t? giác. Trong các kì h?p, gi?i lu?t 
du?c nêu lên, sau dó thành viên t? xét và nh?n vi ph?m n?u có. Nh?ng di?u l? 
chính du?c d? c?p là nh?n nh?c, hành thi?n tránh ác, t? ch? và ki?m ch? trong 
an nói và tinh t?n.

 

Ngoài nh?ng ngu?i xu?t gia, Ph?t còn có r?t nhi?u d? t? t?i gia (hay cu si). 
Gi?i cu si cung du?c Ph?t thuy?t gi?ng và ngu?c l?i tham gia ?ng h? tang doàn 
v? nhi?u m?t.

 

Sau khi Ph?t nh?p t?ch thì Tôn gi? Ma Ha Ca Di?p (Maha Kassapa) thay ph?n lãnh 
d?o giáo h?i. Giáo h?i gi? nguyên các ho?t d?ng truy?n th?ng c?a mình cho d?n 
kì k?t t?p kinh di?n l?n th? hai.

 

 

 

Các H?i ngh? k?t t?p kinh di?n chính

 

K?t t?p l?n th? I

List of 2 items (contains 1 nested list)

. Lí do

List of 2 items nesting level 1

1. Khi Ph?t còn sinh ti?n, các gi?ng thuy?t d?u ch? truy?n mi?ng. Ph?t l?i tu? 
theo trình d? hi?u bi?t và kh? nang h?p th? d? có l?i gi?ng thích h?p. Các

phuong pháp dùng l?i r?t phong phú tùy theo hoàn c?nh và phuong ti?n. Do dó, s? 
d? bi?t khó tránh kh?i trong các l?i gi?ng.

2. Ngay sau khi Ph?t nh?p di?t, dã có các d? t? cho r?ng ph?i làm di?u này, 
không làm di?u n?, không ch?u ràng bu?c tâm ý... D? tránh s? sai bi?t, và b?o

 t?n các giáo pháp và lu?t l? cho du?c toàn v?n,

Ma Ha Ca Di?p

(Maha Kassapa) dã d? ngh? k?t t?p và phân lo?i toàn b? l?i d?y c?a Ph?t l?i 
thành kinh di?n d? tránh chia r?, sai l?m v? giáo pháp.

list end nesting level 1

. Di?n bi?n và k?t qu?

list end

 

Cu?c k?t t?p dã du?c t? ch?c t?i T? Xá Ly (Rajagriha, nay là Rajgir) g?m 500 tì 
kheo do s? tr? giúp c?a vua A Xà Th? (Ajatasatru) x? Ma Ki?t Dà (Magadha) vào 
kho?ng d?u th? k? th? 5 TCN.

A Nan Dà (Ananda) là ngu?i theo h?u Ph?t su?t 30 nam, du?c xem là ngu?i có trí 
nh? tuy?t v?i, d?ng ra trì t?ng l?i nh?ng di?u Ph?t gi?ng thuy?t (b?i v?y các 
b? kinh d?u b?t d?u b?ng câu "Tôi nghe nhu v?y:", l?i c?a A Nan Dà). Còn Upali, 
là ngu?i th? c?o, k? l?i v? gi?i lu?t.

 

Phuong pháp k?t t?p du?c k? l?i b?ng trí nh? và cung không có ghi thành van 
b?n. Nh?ng di?u ghi nh?n này sau dó du?c vi?t l?i thành 4 b? kinh:

List of 4 items

1. Kinh Tru?ng A Hàm (Digha agama)

2. Kinh Trung A Hàm (Majjhima agama)

3. Kinh Tang Nh?t A Hàm (Anguttara agama)

4. Kinh T?p A Hàm (Samyutta agama)

list end

 

Dây là các tài li?u c? nh?t có ghi l?i cu?c d?i c?a Ph?t và ho?t d?ng c?a Tang 
doàn, dánh d?u bu?c d?u hình thành Kinh t?ng và Lu?t t?ng. Các b? kinh van trên 
cung là can b?n cho Ph?t giáo nguyên thu?.

 

K?t t?p l?n th? II

List of 2 items (contains 1 nested list)

. Lí do

List of 2 items nesting level 1

1. Sau 100 nam (d?u th? k? th? 5 TCN) thì có nhi?u ngu?i mu?n thay d?i m?t s? 
di?u chi ti?t trong gi?i lu?t. D?i h?i k?t t?p l?n th? II c?t d? bàn th?o v? 
nh?ng thay d?i này.

2. D?i h?i còn nh?m m?c dích ngan không d? các tu tu?ng c?a các d?o khác thâm 
nh?p vào giáo lý Ph?t giáo.

list end nesting level 1

. Di?n bi?n và k?t qu?

list end

 

D?i h?i có 700 v? t? kheo, du?c t? ch?c t?i Vesali trong tám tháng du?i s? tr? 
giúp c?a vua Kalasoka. Trong d?i h?i nh?ng ngu?i không d?ng ý v?i vi?c gi? 
nguyên gi?i lu?t ban d?u dã b? ra d? t? ch?c m?t h?i ngh? k?t t?p riêng và 
thành l?p D?i chúng b? (mahasa?ghika). S? ngu?i còn l?i v?n ti?p t?c k?t t?p 
kinh di?n, sau dó hình thành Thu?ng t?a b?  (Theravada).

 

 

 

Vua Asoka và K?t t?p kinh di?n l?n th? III

 

Asoka ( A D?c) là hoàng d? c?a d? ch? Mauryan, ra d?i kho?ng nam 273 TCN.

Tru?c khi tr? thành Ph?t t?, ông có tính khí r?t hung b?o, dã gi?t nhi?u anh em 
c?a mình d? cu?p ngôi vua cung nhu dã xua quân chi?m lãnh th? Kalinga (ngày nay 
thu?c bang Orissa) phía Dông ?n D?. Nhung ngay sau dó nh? g?p du?c Sa di 
Nigrodha, ông theo Ph?t giáo c?i h?i và làm r?t nhi?u di?u thi?n, ch?ng l?i b?o 
l?c. Ông là ngu?i có công l?n khuy?n khích Ph?t giáo, xây d?ng hàng ch?c ngàn 
chùa chi?n, b?o tháp Ph?t giáo cung nhu xây d?ng h? th?ng du?ng xá, b?nh vi?n 
cho d?t nu?c.

 

Dây là giai do?n dánh d?u s? phát tri?n c?a Ph?t giáo ra ngoài lãnh th? ?n D?. 
Nhi?u doàn truy?n giáo d?o Ph?t dã du?c c? d?n kh?p noi t? Âu sang Á, d?n t?n 
Hy L?p, các nu?c t?i Trung Á, Trung Dông, cung nhu Trung Qu?c, Mi?n Di?n và Sri 
Lanka. Hi?n còn m?t v?n d? dang du?c tranh lu?n là li?u doàn thuy?t pháp c?a 
vua Asoka dã d?n du?c Vi?t Nam hay không. Câu h?i này còn trông ch? vào vi?c 
tìm ra thêm các b?ng ch?ng v? kh?o c? ? Vi?t Nam. Ngoài ra, vua Asoka còn là 
ngu?i b?o tr? cho kì k?t t?p kinh di?n l?n th? III.

 

K?t t?p kinh di?n l?n th? III và b?n d?ch ti?ng Pali c?a toàn b? Tam T?ng kinh

List of 2 items

. Lí do: Trong th?i gian vua Asoka tr? vì vào gi?a th? k? th? 3 TCN, Ph?t giáo 
dã phát tri?n r?ng ra nhi?u noi. M?t di?u t?t y?u là có nhi?u s? phân hóa ngay 
trong d?o Ph?t. Tang doàn cung dã b? m?t s? ngu?i trà tr?n và l?m d?ng, gây 
nhi?u b?t hòa n?i b?.

. Di?n bi?n và k?t qu?: H?i ngh? du?c ch? trì b?i Moggaliputta Tissa, kho?ng 
1.000 tì kheo uu tú du?c c? d?n. H?i ngh? du?c t? ch?c vào kho?ng nam 225 TCN 
và kéo dài trong 9 tháng. D?a di?m k?t t?p là thành Pataliputta thu?c v? d? ch? 
Magadhan du?i s? kh?i xu?ng và giúp d? c?a vua Asoka. Dây là l?n d?u tiên Tam 
T?ng Kinh bao g?m Kinh t?ng, Lu?t t?ng và Lu?n t?ng du?c hoàn thi?n.

list end

 

Cu?i d?i h?i, Moggaliputta Tissa ra "Nh?ng Di?m D? Bi?t" (Kathavatthu) d? bác 
b? lu?n thuy?t không h?p l? c?a m?t s? b? phái. D?i h?i k?t t?p này có h?n ch? 
là ch? du?c s? công nh?n v? giáo pháp c?a tông phái Thu?ng t?a b?, tông phái 
chi?m da s? lúc b?y gi?.

Sau d?i h?i, Tam T?ng kinh cùng v?i các chú gi?i du?c con trai vua Asoka là 
Mahinda dem t?i Tích Lan. Các kinh di?n này sau dó dã du?c d?ch sang ti?ng Pali 
và còn nguyên v?n cho d?n nay.

 

[

 

 

K?t t?p l?n th? IV và các l?n sau dó

List of 1 items (contains 2 nested lists)

. D?i v?i kì k?t t?p l?n th? IV thì các s? li?u dã không hoàn toàn th?ng nh?t 
v?i nhau v? th?i gian tính và d?a di?m. Có hai thuy?t dáng luu ý là:

List of 1 items nesting level 1 (contains 1 nested list)

1. Thuy?t th? nh?t:

List of 2 items nesting level 2

. Lí do:: Vua Kanishka là tín d? trung thành v?i Ph?t giáo, r?t ua du?c nghe 
gi?ng kinh van nên thu?ng m?i nhi?u tu si Ph?t giáo d?n gi?ng kinh. Tuy nhiên, 
ông nh?n th?y có r?t nhi?u s? khác bi?t v? các ki?n gi?i trong Ph?t giáo nên 
kh?i tâm b?o tr? cho kì k?t t?p l?n th? IV.

. Di?n bi?n và k?t qu?: Th?i gian k?t t?p là vào kho?ng 400 nam sau khi Ph?t 
nh?p di?t (

th? k? th? 1).

D?a di?m là vùng Kasmira mi?n Tây B?c ?n D?. H?i ngh? bao g?m 500 h?c gi? gi?i 
v? Tam T?ng kinh và do Vasamitra ch? t?a v?i s? tr? giúp c?a Parsva.

list end nesting level 2

list end nesting level 1

list end

 

Sau khi k?t t?p, vua Kanishka dã ra l?nh kh?c l?i toàn b? Kinh t?ng, Lu?t t?ng 
và Lu?n t?ng lên trên nh?ng lá d?ng, b?o qu?n t?i m?t noi c? d?nh, không cho 
mang ra ngoài. Tuy nhiên, nh?ng di v?t này dã b? th?t l?c, nay ch? còn ph?n 
thích lu?n A T? D?t Ma D?i T? Bà Sa  (Abhidharma Mahavibhasa sastra) mà

Tr?n Huy?n Trang dã d?ch sang ti?ng Hán, g?m hai tram quy?n.

List of 2 items (contains 2 nested lists)

. List of 1 items nesting level 1

1. Thuy?t th? hai: Th?i gian k?t t?p là vào kho?ng 400 nam sau khi Ph?t nh?p 
Ni?t Bàn, do vua x? Tích Lan là Vattagàmani h? tr?. Kì k?t t?p này dã d?c, hi?u 
dính và s?p x?p l?i th? t? c?a Tam T?ng kinh, cung nhu d?ch b? kinh này sang 
ti?ng Pali. Thuy?t này du?c nhi?u h?c gi? công nh?n chính là k?t t?p l?n th? IV 
c?a Thu?ng T?a B? (Theravada).

list end nesting level 1

. Các kì k?t t?p khác: Các l?n k?t t?p còn l?i d?u là c?a riêng b? phái Thu?ng 
T?a B? (còn g?i là Nam Truy?n) ti?n hành.

List of 2 items nesting level 1

. K?t t?p l?n th? V du?c t? ch?c vào nam 1871, trong su?t 5 tháng t?i th? dô 
c?a Mi?n Di?n lúc b?y gi? là Mandalay. S? ngu?i tham d? g?m 2.400 cao tang du?i 
s? b?o tr? c?a vua Mindon. K?t qu? là 3 t?ng kinh du?c hi?u dính l?i và dem 
kh?c trên 729 phi?n dá hình vuông c?t vào trong chùa tháp Kuthodaw.

. K?t t?p l?n th? VI b?t d?u ngày 17 tháng 5, nhân d?p l? Ph?t D?n, nam 1954, 
trong su?t th?i gian là 2 nam. D?a di?m k?t t?p là phía B?c c?a Ngu?ng Quang ( 
Yangon), trên núi Ngh? C?. Du?i s? kh?i xu?ng c?a Giáo h?i Ph?t giáo Mi?n Di?n 
và b?o tr? c?a chính ph? Mi?n Di?n.

K?t qu? là s? tham kh?o l?i t?t c? kinh di?n c?a các nu?c Ph?t giáo Nam truy?n, 
r?i dúc k?t và dem xu?t b?n d? truy?n bá.

list end nesting level 1

list end

 

 

 

Các b? phái chính hi?n nay

List of 1 items

. Thu?ng t?a b? (

ti?ng Pali: Theravada,

ti?ng Ph?n: Sthaviravada), còn du?c g?i là

Ph?t giáo nguyên thu? hay Ph?t giáo Nam truy?n. Tông phái này hình thành ngay 
trong th? k? d?u tiên sau khi Thích Ca viên t?ch. Ch? Theravada có nghia là 
"l?i d?y c?a b?c tru?ng thu?ng". Do dó nhi?u sách còn g?i nhóm này là Tru?ng 
Lão b?. Chính x?

Sri Lanka là noi b?o t?n du?c truy?n th?ng c?a Thu?ng t?a b? m?c dù d?o Ph?t 
t?i dó là m?t k? th?a t? trung tâm ?n D?. Ph?t giáo ? ?n D? dã b? suy tàn và 
bi?n m?t t? th? k? th? 6 do s? lan r?ng c?a H?i giáo Và ?n D? giáo.

list end

List of 5 items

. D?i th?a (Mahayana) hay Ph?t giáo B?c truy?n . T? th? k? th? 1 TCN

các tu tu?ng D?i th?a dã b?t d?u xu?t hi?n và thu?t ng? Mahayana, hay D?i th?a, 
ch? th?c s? có khi nó du?c d? c?p trong b? kinh Di?u Pháp Liên Hoa. Nói chung, 
tu tu?ng D?i th?a có xu hu?ng r?ng rãi và t? do hon các phép t?c ràng bu?c c?a 
Thu?ng t?a b?.

D?n th? k? th? 3, khái ni?m D?i th?a m?i du?c xác d?nh rõ ràng qua các tru?c 
tác c?a b? tát Long Th? trong Trung Lu?n (hay Trung Quán Lu?n), ch?ng minh tính 
không c?a v?n v?t. Các ý này dã du?c Long Th? khai tri?n. Bên trong D?i th?a, 
l?i có các tru?ng phái khác nhu là Trung quán tông, Duy th?c tông. . M?t tông 
(Tantra), còn g?i là Kim cuong th?a (Vajrayana). M?t tông thu?ng có khuynh 
hu?ng gi? bí m?t các thông tin nên khó xác d?nh du?c chính xác th?i di?m ra d?i 
c?a tông phái này. M?t tông xu?t hi?n vào kho?ng th? k? th? 6, hay ch?c ch?n 
hon là th? k? th? 7. M?t tông có r?t nhi?u pháp môn th?c hành trong dó bao g?m 
M?n dà la, Chân ngôn, ?n, Th?n th?, Ngu trí nhu lai (Dhyani-Buddha), Ch?ng t?, 
D?i th? ?n, Kim cuong ch? và Ki?n trùy (Ghanta - chuông nh?).

Kh?i lu?ng kinh di?n M?t tông r?t kh?ng l? và chua du?c bi?t h?t. Trong dó, c?n 
k? d?n D?i Nh?t kinh, Kim Cuong D?nh kinh, Tô T?t D?a kinh, Du k? kinh, Y?u 
lu?c niêm t?ng. . T?nh D? tông hay T?nh th? tông (???), còn g?i là Liên tông 
xu?t hi?n vào gi?a th? k? th? 4 t? s? truy?n bá c?a nhà su Hu? Vi?n. Tu tu?ng 
v? T?nh D? dã có s?n trong Ph?t giáo ?n D? nhung t?i khi sang Trung Hoa, nó dã 
phát tri?n thành m?t tông phái. Kinh di?n phái này ph?n chính là các kinh Vô 
Lu?ng Th?, Quán Vô Lu?ng Th?, kinh A Di Dà, c?ng v?i lu?n Vãng sinh T?nh d?. 
Phuong pháp tu h?c có 3 nguyên t?c: Tín, Nguy?n Và Hành.

Dây là m?t trong các tông phái tuong d?i d? tu h?c nên ? Dông và Nam Á có r?t 
nhi?u Ph?t t? trong vùng theo tông này, nh?t là các ngu?i l?n tu?i.

. Thi?n tông (??, Zen). Thi?n là phuong pháp tu t?p có t? khi Thích Ca truy?n 
gi?ng. Tông phái này du?c B? D? D?t Ma dem sang Trung Hoa vào d?u th? k? th? 6. 
D?n d?u th? k? th? 8 thì Thi?n tông dã th?c s? phát tri?n và l?n m?nh sâu r?ng 
hon các tông phái khác. Thi?n tông cung thu?ng du?c xem là m?t nhánh c?a D?i 
th?a. Tuy nhiên, phuong cách tu h?c du?c nh?n m?nh là vi?c t? n? l?c d? phá b? 
các d?nh ki?n ch?p tru?c, các kinh nghi?m hay l? l?i suy di?n cu c?a b?n thân 
d? tr?c ti?p ch?ng nghi?m chân lý. Do s? l?n m?nh d?c bi?t, Thi?n tông còn du?c 
chia ra thành nhi?u tông phái nh?, quan tr?ng là Lâm T? tông Và Tào D?ng tông.

. Ngoài ra các b? phái khác t?m m?c nh? hon dáng k? là Lu?t tông (Vinaya), Duy 
Th?c tông, Thiên Thai tông, Hoa Nghiêm tông hay Hi?n Th? tông, Thành Th?t tông 
và Chân Ngôn tông.

list end

 

 

 

V? khái ni?m Ti?u th?a

 

Tru?c dây dã có m?t s? dánh giá không d?y d? v? các danh t?

Ti?u th?a (Hinayana) và D?i th?a (Mahayana). C? hai khái ni?m trên xu?t hi?n 
vào kho?ng th? k? th? 1 trong kinh Di?u Pháp Liên Hoa. Dã có m?t s? nh?m l?n 
khi nh?p chung khái ni?m Ti?u th?a v?i Thu?ng t?a b? (Theravada - Ph?t giáo 
nguyên thu? hay Tru?ng lão b?) làm m?t. S? th?t là Thu?ng t?a b? du?c truy?n 
t?i Tích Lan và phát tri?n ? dó vào th? k? th? 3 TCN (th?i vua Asoka). Trong 
th?i gian này thì chua h? có các khái ni?m Ti?u th?a và D?i th?a. D?n khi b? 
phái Ti?u th?a hình thành ? ?n D? thì Thu?ng t?a b? dã phát tri?n hoàn toàn d?c 
l?p ? Tích Lan. Phái Ti?u th?a ngày nay dã hoàn toàn không còn t?n t?i. Do dó, 
H?i Ph?t giáo Th? gi?i (World Fellowship of Buddhists, WFB) dã quy?t d?nh xoá 
b? danh t? này vào nam 1950 vì nó hoàn toàn không liên quan t?i d?o Ph?t hi?n 
di?n ngày nay ? Sri Lanka, Thái Lan, Mi?n Di?n, Campuchia, Lào ...

 

 

 

Nguyên do suy tàn c?a Ph?t giáo t?i ?n D?

 

S? suy tàn c?a d?o Ph?t t?i ?n D? có th? dã b?t d?u t? th? k? th? 7 và d?o Ph?t 
th?c s? bi?n m?t trên d?t ?n vào th? k? th? 14. Mãi cho d?n th? k? th? 19 thì 
phong trào ch?n hung Ph?t giáo t?i ?n m?i b?t d?u l?i.

 

 

 

S? phân hoá trong Ph?t giáo ? ?n D?

 

T? th? k? th? 7 tr? di, d?o Ph?t dã có nhi?u phân hoá. Nhi?u tông phái dã xu?t 
hi?n l?i có du?ng l?i d? bi?t và nhi?u lúc chia r? nhau. Th?i gian dó, cung là 
lúc ra d?i các tông phái M?t tông. Các phái này dua ra r?t nhi?u hình ?nh b? 
tát và có nhi?u ho?t d?ng v? hình th?c tuong t? v?i vi?c th? cúng th?n linh c?a 
?n giáo. Do dó, ít nhi?u dã làm lu m? các di?m d?c thù c?a Ph?t giáo. S? bao 
dung và t? do c?a Ph?t giáo cung là m?t ti?n d? cho s? suy tàn. Các vua trong 
nu?c ?n m?c dù r?t sùng bái d?o Ph?t nhung khó tìm th?y trong d?o này m?t v? 
trí tôn xung x?ng dáng. Do dó, h? có th? s?n sàng nghe thuy?t pháp nhung v?n 
không b? quên d?o Bà La Môn và không ng?ng phát huy d?o này thay vì Ph?t giáo.

 

[

 

 

Ph?t giáo và quan h? v?i ?n D? giáo

 

?n d? giáo (hay Bà La Môn) là m?t d?o giáo ra d?i t? th? k? 15 TCN, v?i m?t 
di?m d?c thù là nó s?n sàng ti?p thu các nguyên lý hay khái ni?m c?a d?o khác. 
M?t m?t, trong s? tín d? Ph?t giáo có r?t nhi?u tu si phát g?c t? d?o Bà La Môn 
nên các tu tu?ng và n? n?p c?a ?n giáo có ?nh hu?ng ít nhi?u d?n d?o Ph?t.

M?t khác quan tr?ng hon là vi?c ?n giáo dã m?c nhiên thu n?p các tu tu?ng c?a 
Ph?t giáo d? làm thành tu tu?ng Bà La Môn. (Trong dó có vi?c Ph?t Thích Ca Mâu 
Ni dã tr? thành m?t v? tiên tri quan tr?ng c?a tôn giáo này). Nh?ng cu?c t? d?i 
m?i c?a ?n D? giáo k? t? th? k? th? 7 dã dem l?i sinh khí cho tôn giáo này cung 
nhu làm m? nh?t d?n hình ?nh Ph?t giáo. S? pha tr?n c?a các tu tu?ng Ph?t giáo 
vào ?n giáo sâu và r?ng d?n n?i m?t ngu?i bình dân r?t khó phân bi?t du?c rõ 
ràng gi?a ?n giáo và Ph?t giáo. Mãi cho d?n ngày nay, khi nghiên c?u v? Ph?t 
giáo và ?n giáo nhi?u tác gi? Tây phuong v?n còn b?i r?i khi phân bi?t hai tôn 
giáo này.  

 

Ngoài ra, trong th?i gian dó, v?i d?c tính d? thích nghi và phù h?p v?i nhu c?u 
th? phu?ng c?a ngu?i bình dân ? ?n D?, d?o Ph?t dã d?n dà tr? thành th? y?u hay 
tr? thành tôn giáo c?a t?ng l?p trí th?c.

 

 

 

S? bành tru?ng có tính b?o l?c c?a H?i giáo

 

Vào n?a cu?i th? k? th? 8, vua Al-Mahdi ( 775- 785) c?a tri?u d?i H?i giáo 
Abbasad dã dem quân t?n công ?n D?. H? dã phá hu?, cu?p bóc các tài li?u, công 
trình, ki?n trúc Ph?t giáo -- trong dó quan tr?ng là trung tâm Ph?t h?c Valabhi

(Valabhi). M?c dù sau dó h? không ti?p t?c b?c h?i Ph?t giáo, nhung d?u sao dây 
cung là bu?c d?u trong vi?c hu? ho?i Ph?t giáo t?i ?n D?, Afghanistan và Trung 
Dông.

 

Cho d?n 1178, quân d?i H?i giáo c?a Muhammad Ghuri dã ti?n hành nhi?u cu?c 
chinh ph?t ?n D?. H?u h?t các công trình Ph?t giáo dã d?n dà b? tiêu hu?. Vào 
nam 1197, trung tâm Ph?t giáo Nalanda b? hu? di?t hoàn toàn, k? c? các tang si. 
Vikramasila cung b? chi?m nam 1203, ch?m d?t hoàn toàn m?t th?i d?i l?ch s? c?a 
Ph?t giáo t?i ?n D?.

 

 

 

Các di tích, di ch?, và trung tâm Ph?t giáo quan tr?ng trong l?ch s?

 

?n D? Là cái nôi d?u tiên c?a Ph?t giáo. Các trung tâm Ph?t giáo dã ra d?i ngay 
t? th?i Thích Ca truy?n d?o và phát tri?n m?nh vào th?i vua Asoka. Ngày nay, 
nh?ng di tích quan tr?ng ? ?n D? là:

List of 4 items

. B? D? d?o tràng (BodhGaya). Dây là noi mà Thích Ca dã ng?i thi?n và thành 
d?o. Alexander Cunningham và các c?ng s? dã tìm ra các ch?ng tích v? các c?t 
tr? c?a d?o tràng này vào th?p niên 1880. Tháp B? D? ngày nay du?c d?ng l?i t? 
th? k? th? 7.

BodGaya cách thành ph? Gaya 12 km b?ng du?ng b?. Ngu?i ta có th? d?n dó qua ngõ 
Gaya b?ng du?ng hàng không hay dùng xa l? Deli-Calcuta.

. Sarnath, còn g?i là Mrigadava (Deer park). Dây là noi mà Ph?t b?t d?u thuy?t 
gi?ng giáo lý cho 5 anh em Ki?u Tr?n Nhu (vu?n L?c Uy?n). Di tích còn sót l?i 
là tháp Dhamekh du?c xây vào tri?u d?i Gupta th? k? th? 6 tru?c Công nguyên. 
(Ch? Ph?n dharmekh nghia là chánh pháp.) Sarnath ch? cách Varanasi ? Uttar 
Pradesh kho?ng 8 km và có th? d?n dó t? Varanasi b?i du?ng hàng không, hay xe 
l?a.

. Kusinagara Dây là noi mà Ph?t nh?p ni?t bàn. Qua các khai qu?t thì ngu?i ta 
dã tìm th?y du?c các m?nh v? c?a các tu?ng ph?t và các c?t t? mà vua Asoka dã 
xây d?ng. Noi này ngày nay là Kasia, thu?c v? Deoria c?a bang Utta Pradesh.

. Trung tâm Ph?t giáo Nalanda. Dây là tru?ng d?i h?c Ph?t giáo d?u tiên trên 
th? gi?i. Nalanda n?m cách Patna 90 km. có th? d?n Patna b?n du?ng hàng không 
hay du?ng b?. Sau dó có th? d?n Nalanda b?n duòng tàu ho?. Tr?m Nalanda n?m 
trên nhánh du?ng c?a Bhaktiyarpur-Rajgir trong ph?n Eastern Railway. Ho?c t? 
Patna, có th? dùng xe bus d? d?n Nalanda.

list end

 

 

 

Sri Lanka (Tích Lan)

 

? Sri Lanka có r?t nhi?u các di tích Ph?t giáo. Quan tr?ng nh?t bao g?m.

List of 1 items

. Anuradhapura: Dây là c? dô c?a Sri Lanka (th?i ?y có tên là Tích Lan, hay 
Ceylon) có r?t nhi?u di tích Ph?t giáo. Trong s? dó, dáng chú ý là:

list end

 = Cây b? d? du?c chi?t cành t? cây

 b? d? g?c noi mà Thích Ca dã thành d?o. Cây này có tu?i th? hon 2100 nam. Cây 
b? d? chính ? ?n dã b? hu? ho?i. H?u h?t các nhánh b? d? hi?n t?i chi?t ra v? 
các noi khác trên th? gi?i d?u ch? xu?t phát t? cây b? d? con này.

 = D?n Thuparama, dây là m?t trong nh?ng ngôi d?n c? nh?t c?a Ph?t giáo t?i Sri 
Lanka, xây d?ng vào th? k? th? 3 TCN du?i tri?u d?i vua Devanmpiyatissa. D?n 
này có d?t m?t m?nh v?n xuong vai ph?i c?a Ph?t. Ngôi d?n dã du?c trùng tu và 
xây l?i nhi?u l?n. Ngôi d?n hi?n t?i là phiên b?n nam 1862.

= Khu d?n Ruvanveli dã du?c xây c?t b?i vua Dutugemunu vào th? k? th? 2 TCN. 
Dây là m?t ki?n trúc kh?ng l? cao 103 mét và chi?m chu vi 286 mét. Khu di tích 
này du?c phát hi?n vào d?u th? k? 20 và du?c ph?c ch? theo dúng kích thu?c ban 
d?u.

 = Anuradhapura, cách Colombo 250 km v? phía b?c. T? Colombo có nhi?u chuy?n xe 
buýt Colombo-Anuradhapura m?i ngày. Phuong ti?n tàu ho? t? Colombo d?n 
Anuradhapura cung có.

List of 2 items

. Tu?ng Ph?t ng?i thi?n Lord Buddha tìm th?y ? Polonnaruwa. Tu?ng du?c t?c vào 
thành núi dá b?ng granit vào th? k? th? 12 cao 14 mét. G?n dó, cung có hai kh?i 
tu?ng hình su Anan d?ng khoanh tay bên c?nh Thích Ca t?ch di?t trong tu th? 
n?m. Polonnaruwa n?m ? phiá Dông Sigiriya, t?n ch?ng 1,5 gi? di xe buýt. . Qu?n 
th? tu?ng và tranh Ph?t trong các hang d?ng ? Dabulla. Dây là noi trú ?n c?a 
vua Valagam Bahu ? th? k? th? 1 TCN.

T?ng c?ng hon 80 hang d?ng dã du?c các su th?i dó dùng d? to? thi?n. 5 trong 
t?ng s? các hang này có nhi?u tu?ng và tranh Ph?t du?c ki?n t?o vào th?i gian 
dó. Dambulla n?m cách Kandy 72 km v? hu?ng b?c và cách Anuradhapura 64 km v? 
hu?ng dông nam trên du?ng n?i hai thành ph? này. T? du?ng cái ngu?i ta ph?i di 
b? lên cao 150 mét qua các b?c dá tr?c. Nên mang theo dù khi tham vi?ng.

list end

 

 

 

Nepal

 

Nepal cung có nhi?u trung tâm Ph?t giáo quan tr?ng nhu:

List of 2 items

. Lumbini, noi Ph?t Thích Ca ra d?i. Vùng di tích tìm th?y ? hu?ng Tây Nam là 
m?t d?ng b?ng ? chân c?a r?ng núi Churia   Tru?c dây ngu?i ta không xác d?nh 
du?c d?a danh này. Mãi d?n 1 tháng 12 nam 1886, nhà kh?o c? ngu?i D?c Dr. Alois 
A. Fuhrer m?i tìm th?y c?t tháp c?a vua Asoka ghi l?i làm xác nh?n noi ra d?i 
c?a Thích Ca Mâu Ni. D? d?n Lumbini, dùng du?ng hàng không t? Kathmandu t?i 
Bhairawa. T? noi này có các lo?i xe buýt hay taxi dua d?n Lumbini cách dó 22 
km. . 

Kathmandu: Dây là thành ph? mà có kho?ng 1/3 s? ngu?i theo Ph?t giáo. Dáng d? ý 
có:

list end

 = Tháp Swayambhunath (có nghia là "t? t?i") ? Kathmandu. N?m v? phía tây c?a 
trung tâm thành ph?. Tháp này dã có 2000 nam tu?i. Tháp này n?m trên d?nh c?a 
m?t d?i cao 77 mét và có 350 b?c thang di b?. D?nh tháp là các khung thi?p vàng 
c?a các m?t Ph?t nhìn v? b?n phía. Gi?a hai m?t thu?ng có thêm m?t th? 3 tu?ng 
trung cho kh? nang thiên nhãn thông.

 = Tháp Bodhnath (hay Boudhanath) ? Kathmandu. Dây là tháp l?n nh?t Nam Á cách 
5 km v? phía dông c?a Katmandu. Dây du?c xem là trung tâm Ph?t giáo Tây T?ng 
quan tr?ng nh?t bên ngoài Tây T?ng. Trong khuôn viên c?a tháp có 35 thi?n 
du?ng. Tháp có th? du?c xây vào th? k? th? 14.  = Có m?t ít du?ng bay d?n 
Kathmandu. Sân bay qu?c t? ? dó là Tribhuvan.

 

 

 

Afghanistan (A Phú Hãn)

 

Afghanistan n?m trên con du?ng to l?a (the Silk Road), du?ng b? huy?t m?ch giao 
thuong Á-Âu trong l?ch s? loài ngu?i. D?o Ph?t tru?c khi truy?n sang Trung qu?c 
cung dã lan d?n x? này t? r?t s?m, kho?ng th? k? th? 2 TCN. Vua Kaniska, m?t 
Ph?t t?, dã cai tr? Afghanistan t? th? k? th? 1 TCN. D?n th? k? th? 3, th?i d?i 
vua Asoka, thì Ph?t giáo ? dây tr? nên hung th?nh. M?t trung tâm Ph?t giáo quan 
tr?ng hình thành vào cu?i th? k? th? 1 t?i noi này là Gandhara.

Grandhara là m?t trung tâm Ph?t giáo r?t l?n. Ngh? thu?t Ph?t giáo ? dây dã d?t 
d?n d?nh cao. Các thành ph? chính c?a van minh Granhara bao g?m Zaranj, 
Bamiyan, Paktia, Kabul, Zabul, và Peshawar. M?t trong nh?ng công trình ngh? 
thu?t Ph?t giáo tiêu bi?u là các tu?ng Ph?t t?c vào núi dá kh?ng l? ? Bamiyan. 
Các công trình này du?c xây d?ng kho?ng th? k? 2- 5. Pho tu?ng l?n nh?t cao 
kho?ng 52 mét (pho nh? hon cao 35 mét). Ngh? thu?t này ch?u ?nh hu?ng ki?n trúc 
van hoá c?a Hy L?p, Ba Tu, Trung và Nam Á. Công trình dã b? phá hu? m?t l?n b?i 
Hephthalites (White Huns, Yanda, ??) vào th? k? th? 6. L?n dó, pho tu?ng l?n 
nh?t v?n còn. Sau dó, các tu?ng dã b? chính quy?n H?i giáo c?c doan Taliban phá 
hu? hoàn toàn vào tháng 3 nam 2001.

 

Ngoài ra, trong nam 1994 thì thu vi?n qu?c gia Anh công b? tìm du?c m?t di ch? 
kinh Ph?t c? l?y t? Grandhara bao g?m nhi?u m?nh g?m. Ti?p sau dó, D?i h?c 
Washington ( Hoa K?  vào tháng 8 nam 2002 cung tìm du?c thêm 8 m?nh v? c?a cùng 
m?t di ch? này. B?n kinh Ph?t này, vi?t b?ng ti?ng Grandhara, du?c xem là b?n 
van t? kinh Ph?t lâu d?i nh?t (vào kho?ng th? k? th? 1) hi?n tìm th?y. Vi?c 
nghiên c?u gi?i mã n?i dung dã du?c ti?n hành trong nhi?u nam qua và dang du?c 
xu?t b?n t? t?.

 

 

 

Tây T?ng

 

Tây T?ng là qu?c gia mà tru?c khi b? Trung Qu?c chi?m ( 1951) có hon 99% dân s? 
theo Ph?t giáo mà da s? là M?t tông. Th? dô Tây T?ng là Lhasa và cung là trung 
tâm Ph?t giáo quan tr?ng. Sau khi b? chi?m dóng, hàng ch?c ngàn chùa chi?n b? 
tiêu hu? và r?t nhi?u di s?n quý liên quan t?i Ph?t giáo ? dây b? cu?p phá 
nghiêm tr?ng, và kho?ng hon 87,000 Ph?t t? Tây T?ng b? gi?t. S? di tích còn sót 
l?i hi?n nay thu?c v? thành ph? Lhasa Lhasa Thành ph? ? d? cao g?n 3700 mét này 
có t? th? k? th? 7 và ngay t? khi thành l?p nó dã dung n?p Ph?t giáo. Hai d?a 
danh còn gi? l?i và du?c chính quy?n Trung Qu?c trùng tu cho m?c tiêu du l?ch 
là d?n Jokhan và di?n Potala Chùa Jokhan (hay D?i Chiêu) ngày tru?c là trung 
tâm c?a b? phái Shakya (Thích Ca) thu?c M?t tông. Trên d?nh chùa có hình tu?ng 
bánh xe Pháp Luân. Ngôi chùa là m?t công trình ki?n trúc kh?ng l? v?i 3 t?ng 
bên trong ph? d?y b?i các tu?ng Ph?t. Dáng k? nh?t là tu?ng Jowo Shakya (Thích 
Ca khi 12 tu?i). Noi này là trung tâm cho hàng tram ngàn ngu?i Tây T?ng d?n 
hành huong. 

Di?n Potala, nghia là "thánh d?a Ph?t giáo", là noi mà các Dalai Lama trú ng?. 
Dây là m?t bi?u tu?ng c?a Ph?t giáo Tây T?ng. Di?n này du?c xây c?t t? th? k? 
th? 7. Dáng hi?n t?i c?a nó là ki?n trúc dã trùng tu vào th?i gian c?a Dalai 
Lama th? 5. Di?n này có 13 t?ng cao 117 mét g?m g?n 1000 phòng là noi làm vi?c 
ngày xua c?a chính quy?n Tây T?ng.

 

 

 

Mi?n Di?n

 

Mi?n Di?n, nay là Myanma, là m?t qu?c gia mà Ph?t giáo dã truy?n d?n r?t s?m. 
Ph?t giáo là qu?c giáo c?a x? này. Truy?n thuy?t cho r?ng Ph?t giáo dã du nh?p 
x? này t? khi Ph?t Thích Ca còn s?ng, hai d? t? là Tapussa and Bhallika dã mang 
du?c 8 s?i tóc c?a Ph?t v? và hi?n các di tích v?n còn gi? t?i các chùa tháp. 
D? li?u du?c xác minh ch?c ch?n là các doàn truy?n giáo th?i vua Asoka dã d?n 
Mi?n Di?n vào th? k? th? 3 TCN. Hi?n t?i da s? Ph?t t? theo Thu?ng t?a b?. 

List of 3 items (contains 3 nested lists)

. Yangon (hay Rangoon) và vùng ph? c?n. Dây là trung tâm Ph?t giáo l?n còn gi? 
l?i du?c r?t nhi?u d?n dài, trong dó có:

List of 3 items nesting level 1

. Tháp Shwedagon: Ngôi d?n l?n nh?t t?i dây, toàn b? du?c dát

Vàng và trang trí r?t nhi?u g?, dá quí. Chu vi c?a ngôi tháp là 1.420 feet và 
cao 326 feet. Xung quanh có 64 d?n nh?. Truy?n thuy?t cho r?ng d?n này có hon 
2500 nam du?c xây t? th?i Thích Ca còn t?i th?. D? cao nguyên thu? c?a ngôi d?n 
là 66 feet nhung sau nhi?u l?n trùng tu nó dã d?t du?c d? cao hi?n t?i. . Tháp 
Sule: Theo truy?n thuy?t, dây là noi ch?a tóc Ph?t do hai d? t? c?a Thích Ca 
Mâu Ni mang t?i nên s? tu?i c?a nó du?c cho là hon 2000 nam. Tháp có ti?t di?n 
d?ng bát giác, nhìn xa g?n gi?ng nhu m?t cái chuông d?t úp, cao 152 feet, l?n 
cu?i cùng nó du?c trùng tu vào th?p niên 1880.

. D?n Botataung (nghia là "m?t ngàn si quan") du?c xây d?ng g?n nhu cùng lúc 
v?i d?n Shwedagon. D?n cao 132 feet dùng th? tóc Ph?t.

list end nesting level 1

. Thành ph? Bago, 80 km b?c Yangon là noi dóng dô c?a 42 v? vua tri?u d?i Bago. 
Noi này có nh?ng di tích quan tr?ng là:

List of 2 items nesting level 1

. Tu?ng dài Kyaik Pun du?c ghép t? 4 hình t?c Ph?t kh?ng l? nhìn v? 4 hu?ng. 
N?m g?n du?ng n?i Yangon-Bago. Tu?ng dài du?c xây b?i vua Zedi nam 1467 chua b? 
hu? ho?i.

. Chùa Shwemawdaw, dây là chùa c? nh?t Bago có hon 1000 nam tu?i, cao 114 mét 
và có th? hai c?ng tóc Ph?t trong b?o tháp.

list end nesting level 1

. Trung Tâm Ph?t giáo Bagan, hay pagan. Thành ph? c? này thu?c mi?n Trung Mi?n 
Di?n n?m v? phía t? ng?n sông Irrawaddy. Dây là noi du?c các nhà kh?o c? cho là 
có nhi?u di ch? nh?t th? gi?i mà chính y?u là di ch? Ph?t giáo. Các vua ? noi 
dây t? th? k? 11 t?i th? k? 13 dã cho xây hàng ngàn chùa tháp. Anawrahta ( 
1044- 1077), v? vua d?u tiên, dã tr? thành m?t Ph?t t? phái Thu?ng t?a b? sau 
khi hành huong d?n Tích Lan và ông dã chuy?n x? Bagan theo Ph?t giáo. D?n nam 
1287 thì tri?u d?i này s?p d? b?i quân Mông C? và thành ph? Bagan b? xoá s?.

Nhi?u d?n dài ? dây d?c trung cho các ki?n trúc Ph?t giáo. Tháp Shwezigon, tháp 
duy nh?t ph? vàng, dã tr? thành ki?u m?u cho nhi?u d?n tháp sau này.

List of 3 items nesting level 1

. D?n Ananda, dây là m?t trong nh?ng ngôi d?n còn nguyên v?n nh?t du?c xây b?i 
Kyansittha vào nam 1090. Nó là bi?u tu?ng cho nang l?c trí hu? vô biên c?a 
Ph?t. Ngôi tháp ? trung tâm khu d?n có m?t c?t ngang hình vuông, d? cao 175 
feet. Trong trung tâm c?a kh?i là 4 ?nh Ph?t cao 31 feet quay v? b?n hu?ng 
chính: Kakusanda ( Ph?t Câu Luu Tôn) hu?ng B?c, Konagamana ( Ph?t Câu Na Hàm 
Mâu Ni) hu?ng Dông, Kassapa ( Ph?t Ca Di?p)

hu?ng Nam và Gotama ( Ph?t C? Dàm) hu?ng Tây.

. Tháp Maha Bodhi, dây là ngôi tháp r?p l?i theo khuôn m?u c?a tháp Bodhgaya và 
dã du?c d?t cùng tên "B? D? D?o Tràng" du?c xây vào tri?u vua Nadaungmya 1211- 
1234).

Tuong truy?n, chính nh?ng ngu?i th? xây tháp này dã du?c g?i sang ?n D? d? ph?c 
h?i l?i ngôi b?o tháp nguyên thu? Bodh Gaya. . Ngoài ra noi dây còn có các tháp 
Bupaya ( 850), Nathlaung Kyaung ( 931  Nga-kywe-na-daung (kho?ng th? k? th? 9),

Shwezigon Paya (cu?i th? k? 11), Pahtothamya...

list end nesting level 1

list end

 

 

Trung Hoa

 

Ph?t giáo phát tri?n r?t s?m ? Trung Hoa. Do d?a bàn r?ng l?n nên có nhi?u di 
tích liên quan d?n l?ch s? Ph?t giáo. Dáng k? là:

List of 7 items

. Chùa Thi?u Lâm (??? - Thi?u Lâm t?), du?c xây kho?ng nam 540. Noi dây, so t? 
phái Thi?n tông Trung Hoa là B? D? D?t Ma (Bodhidharma) dã tr? trì và truy?n 
d?o cho Hu? Kh? cung nhu d?y võ tang cu?ng s?c kho? cho nh?ng ngu?i ph? vi?c 
d?ch kinh Ph?t trong chùa. Chùa xây trên m?t ph?n r?ng còn l?i sau khi cánh 
r?ng này dã b? cháy (Thi?u Lâm có nghia là r?ng non) trên núi Tung Son (??) 
t?nh Hà Nam c?a Trung Qu?c ngày nay. Ngôi chùa sau này dã không còn gi? du?c 
tinh th?n Ph?t giáo ban d?u b?i ?nh hu?ng c?a Lão giáo. Ngôi chùa nguyên thu? 
dã b? phá hu? hoàn toàn trong th?i gian n?i chi?n gi?a quân d?i Tu?ng Gi?i 
Th?ch Và Mao Tr?ch Dông. Tru?c dó, chùa dã b? d?t cháy nhi?u l?n do chi?n tranh.

. Nga Mi son (???) ? phía Nam t?nh T? Xuyên, dãy núi này có d?n hàng tram ngôi 
chùa, và chùa l?n nh?t ki?n trúc b?ng g? là Báo Qu?c du?c xây vào th? k? 16. 
Ph?t giáo truy?n t?i T? Xuyên t? th? k? th? 1. Truy?n thuy?t cho r?ng núi Nga 
Mi là noi tu luy?n c?a Ph? Hi?n B? Tát. Pho tu?ng Ph?t l?n nh?t th? gi?i cung ? 
t?i dây, nó du?c d?c vào trong núi L?c Son (??) cao 71 mét du?c b?t d?u kh?i 
công nam 713 và xong nam 803 (90 nam).

. Ngu Dài son (???), t?nh Son Tây. Noi dây, t? d?i nhà Hán (25- 220) dã có 
nhi?u ngôi chùa du?c d?c vào trong núi. Ngu?i ta tin r?ng dây là noi mà Van Thù 
B? Tát dã hóa thân. Hi?n nay, v?n còn kho?ng 47 ngôi chùa còn nguyên v?n. T?ng 
c?ng có d?n hàng tram ngàn tu?ng và hình Ph?t l?n nh?. Hai ngôi chùa c? quan 
tr?ng

nh?t ? dây là Nanchan (1200 tu?i) và Foguang (du?c b?t d?u xây t? th? k? th? 7).

. C?u Hoa son (??? - nghia là "9 toà sen") -- t?nh An Huy, noi này theo truy?n 
thuy?t là ch? mà D?a T?ng Vuong B? Tát hóa thân. Chùa c? nh?t noi dây là 
Huacheng.

. Ph? Dà son (???) n?m trên d?o nh? g?n Thu?ng H?i thu?c t?nh Tri?t Giang, là 
noi Quán Th? Âm B? Tát th? hi?n. Hai chùa l?n là Pháp Vu Thi?n T? và Ph? T? 
Thi?n T? . D?ng Dôn Hoàng

 (??) t?i t?nh Cam Túc n?m trên con du?ng to l?a. T?i dây có vài ch?c th?ch 
d?ng mà bên trong du?c t?c tu?ng, v? tranh hay kinh van Ph?t giáo b?ng nhi?u 
th? ti?ng mà da ph?n là ch? Hán có t? th?i Ng?y d?n d?i T?ng.

 

Tên c?a m?t hang d?ng chính là M?c Cao (???) du?c nhà su Nh?c Tôn (??) tìm th?y 
và kh?i d?u vi?c t?c tu?ng Ph?t nh?m ghi nh? l?i s? vi?c ông th?y ánh hào quang 
nhu c?a nghìn v? ph?t phát ra t?i dó.

. Ngoài ra còn có d?ng Long Môn (????) t?i t?nh H? Nam và d?ng Vân Cuong (????) 
t?i t?nh Son Tây cung có các ki?n trúc hay ngh? thu?t Ph?t giáo n?i ti?ng.

list end

 

 

 

Vi?t Nam

 

Có nhi?u b?ng ch?ng cho th?y Ph?t giáo du nh?p vào Vi?t Nam t?i th?i di?m tru?c 
sau công l?ch xê d?ch m?t, hai th? k?. Dây cung là lúc mà van minh Trung Hoa 
phát huy ?nh hu?ng t?i các qu?c gia lân c?n theo cách th?c v?a cu?ng b?c v?a t? 
giác. Vì v?y, tuy có th? du?c coi là x? s? ti?p nh?n Ph?t giáo s?m hon, là 
ngu?n cung c?p tu si và kinh sách d?u tiên cho Trung Qu?c, nhung Vi?t Nam l?i 
ch?u m?t s? truy?n giáo ngu?c khi các van b?n kinh sách b?ng ti?ng

Hán du?c truy?n vào t? Trung Hoa. Vi?t Nam, cung nhu các nu?c lân bang, khó 
tránh kh?i ?nh hu?ng v? van hóa và truy?n th?ng tôn giáo dó.

 

Vi?t Nam cung dã tr?i qua r?t nhi?u cu?c chi?n tranh, v?i ngo?i bang và n?i 
chi?n, v?i h? qu? t?t y?u là h?u h?t các công trình ki?n trúc d?c s?c nói 
chung, và Ph?t giáo nói riêng, b? hu? ho?i ph?n l?n. Chua k? ngay c? trong th?i 
bình các phù diêu tu?ng kh?c hay ngh? thu?t c? Ph?t giáo Vi?t Nam cung dã b? 
th?t thoát ra nu?c ngoài. Hi?n t?i các vùng còn l?i nh?ng di ch? quan tr?ng là:

List of 5 items (contains 3 nested lists)

. B?c Ninh v?i trung tâm Ph?t giáo Luy Lâu (hay Liên Lâu). Dây là trung tâm 
Ph?t giáo l?n c?a qu?n Giao Ch? vào th? k? th? 1. Còn sót l?i t?i dây có:

List of 3 items nesting level 1

. Chùa Dâu, còn có tên là Diên ?ng, ? làng Dâu. Ngôi chùa c? nh?t Vi?t Nam hi?n 
nay, du?c xây vào d?u th? k? th? 3. Cu?i th? k? th? 4, Thi?n su 
T?-ni-da-luu-chi dã thuy?t pháp t?i chùa này, l?p nên thi?n phái d?u tiên ? 
Vi?t Nam. Chùa du?c ông M?c Dinh Chi d?ng l?i v?i qui mô l?n vào th? k? 14, và 
trùng tu nhi?u l?n ? các th? k? sau.

. Chùa Bút Tháp, có t? d?i vua Tr?n Thánh Tông (1258- 1278), xây l?i vào nam 
1646- 1647 t?c là th?i nhà H?u Lê - th? k? 17. Chùa có tên nguyên thu? ghi trên 
bia d?ng vào nam 1646 là "Ninh Phúc T?". Theo Ph?t s? Vi?t Nam thì thi?n su 
Chuy?t Chuy?t, ngu?i d? l?i nh?c thân không b? th?i r?a cho d?n ngày nay, dã 
tr? trì t?i chùa này (viên t?ch nam 1644).

. Chùa Ph?t Tích, n?m trên su?n nam núi Ph?t Tích, du?c kh?i công vào nam 1057. 
Qua các cu?c chi?n tranh chùa này dã b? hu h?i nhi?u l?n và du?c nhi?u l?n 
trùng tu. Theo các tin t?c g?n dây (nam 2004- 2005) thì nh?c thân c?a thi?n su 
Chuy?t Chuy?t du?c d?t t?i chùa này.

list end nesting level 1

. Hà N?i: (Tên cu Thang Long) Là th? dô lâu d?i c?a nu?c Vi?t, Ph?t giáo dã 
t?ng là qu?c giáo nên noi này m?t th?i lâu dài là trung tâm Ph?t giáo l?n. Các 
di ch? Ph?t giáo còn l?i dáng k? là:

List of 3 items nesting level 1

. Chùa Tr?n Qu?c, dây là ngôi chùa c? nh?t Hà N?i. Tuong truy?n chùa du?c xây 
vào d?i Lý Nam D? (544- 548) v?i tên g?i "Khai Qu?c". Sau này, tên chùa thay 
d?i nhi?u l?n nhu "An Qu?c" th?i Lê Thánh Tông (1434- 1442), " Tr?n Qu?c" nam 
1628, " Tr?n B?c" nam 1844 và nay chùa Tr?n Qu?c. Chùa cung dã có nhi?u d?t 
trùng tu. Ki?n trúc còn gi? du?c d?n nay là t? cu?c trùng tu c?a vua Gia Long 
nam 1815, chùa chi?m di?n tích hon 3000 mét vuông.

. Chùa Báo Ân, xây th?i nhà Tr?n, là m?t trong nh?ng trung tâm l?n nh?t c?a 
Thi?n phái Trúc Lâm, noi vua Tr?n Nhân Tông, các thi?n su Pháp Loa và Huy?n 
Quang d?u dã t?ng tr? trì. Ngôi chùa t?ng t?n t?i trong m?t th?i gian dài, t? 
th? k? 8 d?n th? k? 15. D?n nay Chùa Báo Ân ? Gia Lâm hi?n ch? còn trong quy mô 
r?t nh?.

. Chùa M?t C?t, t?c chùa Diên H?u n?m gi?a Hà N?i. Theo truy?n thuy?t, vua Lý 
Thái Tông (1028- 1054) n?m m?ng th?y Quan Th? Âm d?t vua lên tòa sen. Sau dó, 
Su Thi?n Tu? khuyên vua xây chùa, d?ng c?t dá gi?a ao, d?t tòa sen c?a Ph?t 
trên c?t nhu dã th?y trong chiêm bao. Dó là vào

Nam 1049. Chùa M?t C?t dã b? phá hu? và du?c trùng tu nhi?u l?n trong l?ch s?. 
Dài hình vuông, chi?u dài m?i c?nh 3 mét, mái cong, d?ng trên m?t c?t cao 4 
mét, du?ng kính 1,20 mét g?m 2 tr? dá ghép ch?ng lên nhau li?n thành m?t kh?i.

list end nesting level 1

. Qu?ng Ninh: Núi Yên t? thu?c t?nh này dã là noi Phát xu?t c?a phái thi?n Yên 
T?. Noi dây là m?t qu?n th? nhi?u chùa trong dó có chùa Hoa Yên (tên cu là Vân 
Yên - th? k? 13) noi mà các t? phái Yên T? tr? trì. Ngôi tháp n?i tr?i nh?t là 
Tháp T?, b?ng dá, 6 t?ng. Còn l?i là các chùa Qu?nh Lâm, Long D?ng, Gi?i Oan, 
B?o Sái, M?t Mái và chùa D?ng là chùa cu?i n?m trên d?nh Yên T?. . Hà Tây:

List of 2 items nesting level 1

. Chùa D?u. Tuong truy?n chùa có t? d?u công nguyên, nhung theo van bia ? chùa 
thì chùa du?c d?ng t? d?i nhà Lý, theo ki?u "N?i công ngo?i qu?c". Chùa còn luu 
l?i nhi?u di v?t và d? th? c? có giá tr? nhu dôi r?ng dá, khánh, chuông... D?c 
bi?t, trong chùa có hai pho tu?ng là nh?c thân c?a hai v? thi?n su Vu Kh?c Minh 
và Vu Kh?c Tru?ng dã tr? trì chùa vào kho?ng th? k? 17.

. Chùa Th?y, còn du?c g?i là chùa C?, t?a l?c ? chân núi Sài Son. Chùa du?c 
d?ng t? d?i vua Lý Nhân Tông (1072- 1128). Lúc d?u chùa ch? là m?t th?o am nh? 
c?a thi?n su T? D?o H?nh. Sau dó, du?c m? r?ng ra. Chùa xây theo hình ch? "Tam" 
có ba l?p: Chùa H?, chùa Gi?a, chùa Thu?ng. L?p ngoài cùng là noi t? l?, l?p 
gi?a th? ph?t, l?p trong cùng th? su T? D?o H?nh.

list end nesting level 1

. Di ch? van hoá Óc-eo: Khu v?c van hoá Óc-eo tr?i r?ng nhi?u t?nh mi?n Tây và 
Dông Nam b?, các di ch? khai qu?t du?c xác d?nh là t? th? k? th? 1 d?n th? k? 
th? 7. Trong s? các di v?t tìm th?y có nhi?u tu?ng Ph?t g? ch?ng t? Ph?t giáo 
dã du nh?p vào khu v?c này t? r?t s?m b?ng du?ng bi?n.

list end

 

 

 

Tri?u Tiên

 

D?o Ph?t du?c truy?n sang Tri?u Tiên kho?ng cu?i th? k? th? 4 (nam 372). Do 
l?ch s? phát tri?n d?c thù, t?i dây có m?t d? các tông phái l?n Thu?ng t?a b?, 
D?i th?a (k? c? Thi?n tông) Và M?t tông. Hi?n nay, có d?n 90% dân chúng theo 
Ph?t giáo. Các di tích ? dây r?t nhi?u nhung cung b? tàn phá do chi?n tranh hay 
do s? c?m doán ho?t d?ng nhu là du?i tri?u Joseon ( 1395- 1910). Hon n?a t? d?u 
th? k? 20 ? B?c Hàn, do chính sách tiêu di?t tôn giáo, các công trình Ph?t giáo 
? noi này dã hoàn toàn b? hu? ho?i.

Nam Hàn ngày nay có kho?ng 90% dân theo Ph?t giáo và có d?n hàng ch?c ngàn chùa 
chi?n. Do dó, r?t khó d? li?t kê hay dánh giá h?t các công trình quan tr?ng ra. 
? dây ch? h?n ch? vài ki?n trúc Ph?t giáo tiêu bi?u.

List of 1 items (contains 1 nested list)

. Nhóm chùa Tam B?o bao g?m

List of 3 items nesting level 1

. Tongdosa: n?m trên du?ng n?i hai thành ph? Ulsan và Busan có t? gi?a th? k? 
th? 7 (nam 646). Dây là ngôi chùa quan tr?ng nh?t ? bán d?o Tri?u Tiên du?c su 
Jajang-yulsa kh?i công. Ch? "Tongdosa" theo ti?ng Tri?u Tiên có nghia là "vu?t 
qua d? giác ng?" (Thông d? t? ???). Chùa có luu gi? m?t s? m?nh xuong Ph?t ( Xá 
L?i Ph?t) trong ngôi tháp chính. Tru?c dây, nó dã t?ng có d?n hàng tram công 
trình xây d?ng nh? và hàng ngàn su cu ng?. Sau dó, b? ph?n l?n c?a chùa dã b? 
hu? ho?i do quân Nh?t trong th? chi?n th? 2, ngo?i tr? toà tháp Daeungjeon. L?n 
cu?i chùa du?c tu s?a là vào d?u th? k? 17. Ngu?i ta thu?ng g?i dây là "chùa 
không Ph?t" vì nó không có b?t kì tu?ng Ph?t nào ? các c?a ra trong t?ng tr?t. 
D?i v?i ngu?i Tri?u Tiên thì dây là "B?o t? th? nh?t c?a Hàn Qu?c" (Korea's 
first Jewel Temple) hay Ph?t B?o t?.

. Haeinsa: ? Dông Nam Daegu, xây nam 802, du?c g?i là Pháp B?o t? (Dharma). Noi 
này có ch?a các b? kinh di?n D?i th?a (Mahayana ) g?i là "Tri?u Tiên Tam B?o 
Kinh" (Tripitaka Koreana) nguyên v?n nh?t th? gi?i bao g?m 52 tri?u Hán t? (ch? 
cái Trung Hoa) du?c kh?c vào trong 81.258 kh?i g? và du?c làm vào th? k? th? 
13. Chùa là trung tâm chính c?a "Hoa Nghiêm Tông" (Avatamsaka hay Garland 
Sutra). . Songgwangsa: n?m v? phía Dông Gwangju, ban d?u ch? là m?t chùa nh? 
th?i Silla. D?n cu?i th? k? 12 thì du?c su Chinul m? r?ng ra thành trung tâm 
thi?n và du?c ngu?i Tri?u Tiên m?nh danh là Tang B?o T?. Ch? Songgwangsa có 
nghia là "thi?n" (Tùng Qu?ng t? ???). Chùa có hon 50 thi?n du?ng cho tang và 30 
cho ni. Dây cung là Trung Tâm thi?n qu?c t? d?u tiên c?a Tri?u Tiên do thi?n su 
Kusan sáng l?p.

list end nesting level 1

list end

List of 2 items (contains 1 nested list)

. Bulguksa: Du?c xây vào nam 535 v?i tên g?i cu là Hwaeombeomnyusa. Ngôi chùa 
n?m phía Dông Daegu trên núi Doham g?m hon 80 toà nhà cùng v?i hai ngôi tháp dá 
l?n là Shakyamuni và Tabotap. T?i dây có ch?a b?n in c? nh?t th? gi?i là T?nh 
Quang Dà La Ni kinh (Pure Light Dharani Sutra). Ch? Bulguksa có nghia là "Ph?t 
qu?c t?" (???). Ngoài ra ? dây cung có pho tu?ng ph?t thi?n Seokguram có kho?ng 
1250 nam l?ch s?. Chùa b? d?t nam 1592 b?i quân d?i Hideyoshi Toyotomi. Ngôi 
chùa hi?n t?i trùng tu trên n?n móng ngôi chùa cu vào th?p niên 1970. . Ngoài 
các công trình Ph?t giáo k? trên, ? Tri?u Tiên còn có các ki?n trúc Ph?t giáo 
khác không ph?i là các ngôi chùa nhu:

List of 2 items nesting level 1

. Sinse-dong: tháp 7 t?ng (xây vào kho?ng th? k? th? 7 d?n th? k? th? 10), n?m 
? ngo?i ô Andong, là ngôi tháp b?ng dá l?n nh?t c?a Tri?u tiên. Tháp cao 7,75 
mét du?c trang trí theo cung cách 8 ngu?i b?o v? c?a Ph?t giáo. Thân tháp làm 
b?ng nh?ng viên dá xám c? 24x14x6 cm chi?m 7,75 mét vuông.

. Tu?ng Ph?t Du?c Su (Gatbawi Buddha): du?c t?c vào th? k? th? 9, n?m trên d?nh 
núi Palgongsan (hay Gwanbong) ? Daegu. Di?m d?c bi?t là tu?ng Ph?t có d?i nón 
d?ng b?t thu?ng d?y kho?ng 15 cm và trên tay có c?m m?t siêu thu?c ch?a b?nh 
tu?ng trung cho vi?c d?y lui ma d?o. Pho tu?ng ng?i, cao kho?ng 4 mét. Dây là 
m?t trung di?m du l?ch vì c?nh trí d?p. D? d?n noi du khách ph?i m?t ít nh?t 1 
gi? leo b?.

list end nesting level 1

list end

 

 

 

Thái Lan

 

Nhi?u ngu?i tin là Ph?t giáo dã truy?n t?i Thái Lan trong th?i gian vua Asoka ? 
?n D? dua ngu?i di truy?n giáo vào th? k? th? 3 TCN. M?t cách ch?c ch?n thì 
Ph?t giáo và ?n D? giáo dã d?n dây qua các ngõ giao thuong du?ng bi?n hay qua 
các nu?c lân bang nhu Mi?n Di?n và Campuchia vào th? k? th? 6. Ngày nay, có d?n 
94% dân s? Thái Lan theo Ph?t giáo. Các di tích ? dây r?t nhi?u, nhung da s? 
du?c xây sau th? k? 14. Nh?ng công trình hay trung tâm có giá tr? l?ch s? l?n 
bao g?m:

List of 2 items

. Phra Pathom Chedi thu?c t?nh Nakhon Pathom, 56 km phía Tây Bangkok. (Ch? 
chedi có nghia là "tháp"). Nakhon Pathon du?c xem là noi xu?t phát d?o Ph?t d?u 
tiên ? Thái Lan. Ngôi tháp Phra Pathom cao 120 m v?i dáy tròn bán kính 233,5 m. 
Tháp hi?n nay dã du?c kh?i công vào th?i vua Mongkut Rama IV ( 1804- 1868) 
trong vòng 17 nam, nh?m bao b?c cho m?t tháp nh? hon du?c cho là có t? hon 2000 
nam tu?i. Dây là tháp l?n nh?t th? gi?i.

. Wat Mahathat (ch? wat có nghia là "d?n" hay "chùa"). Dây là công trình ki?n 
trúc tiêu bi?u cho ?nh hu?ng c?a van hoá Khmer (giai do?n ngh? thu?t Tích Lan). 
Khu d?n n?m ? trung tâm thành ph? Ayutthaya, du?c xây d?ng vào th?i vuong qu?c 
Sukhothai, có t?ng c?ng hon 200 ngôi tháp. C? m?i ngôi tháp l?n d?ng dài sen s? 
du?c vây quanh b?i 8 tháp nh? hon. D?n này có l? xây vào nam 1374, noi dây ngày 
tru?c du?c dùng d? th? m?nh xuong Ph?t. Ngày nay thì tháp trung tâm dã b? d? 
nát do th?i gian. Ngoài ra, t?i Ayutthaya còn có các d?n th? Ph?t n?i ti?ng là 
Phra Si Sanphet (xây nam 1448 v?i 3 ngôi tháp hình chuông úp là bi?u tu?ng cho 
Ayutthaya), Ratchaburana (xây vào th? k? 15), và Lokaya Sutha (chua xác d?nh 
chính xác niên d?i).

list end

List of 1 items

. Trung tâm Ph?t giáo Haripuchai, ngày nay thu?c v? thành ph?  Chiang Mai  Dây 
là trung Ph?t giáo l?n c?a Thái Lan kho?ng 1000 nam tru?c. Hi?n t?i còn l?i r?t 
nhi?u chùa tháp. Trong s? dó, có tháp Wat Chiang Man d?ng nam 1306. D?c bi?t, 
bên trong d?n có m?t b?c tranh Ph?t du?c cho là mang v? t? Tích Lan 2000 nam 
tru?c dây và m?t tu?ng Ph?t b?ng tinh th? (crystal) l?y v? t? Lopburi  có 
kho?ng 1800 nam tu?i.

Ngoài ra, trung tâm Haripuchai còn các d?n Ph?t khác nhu là: Chedi Luang (xây 
nam 1391), Chet Yot (xây cu?i th? k? 15), Doi Suthep (xây nam 1386), Phra Sing 
(xây nam 1345) và Wat Suan Dok (xây vào th? k? 16).

list end

 

 

 

Campuchia

 

M?t s? thuy?t cho r?ng d?o Ph?t dã du nh?p vào x? Campuchia Vào th? k? th? 3 
TCN do k?t qu? c?a các nhà truy?n d?o Ph?t giáo du?c vua Asoka c? di kh?p noi. 
Tuy nhiên, thuy?t dáng tin c?y hon là d?o Ph?t dã du nh?p cùng lúc v?i d?o Bà 
La Môn qua vi?c m? r?ng giao thuong v?i ?n D? s?m nh?t là vào th? k? th? 1 TCN. 
Nhung lúc dó, trong su?t th?i gian dài c?a vuong qu?c Phù Nam, d?o Bà La Môn dã 
hung th?nh hon d?o Ph?t. D?n th? k? 12, vua Jayavarman II dã cho xây d?ng ngôi 
d?n Hindu kh?ng l? Angkor d? th? th?n Vishnu. D?n này m? r?ng thành Angkor Wat. 
Nhung d?n tri?u vua Jayavarman VII, tr? vì t? 1181 d?n 1215, Ph?t giáo dã g?n 
nhu thay th? hoàn toàn vai trò c?a ?n D? giáo, Angkor Wat chuy?n sang th? Ph?t 
và vua Jayavarman VII dã xây nhi?u d?n th? Ph?t khác trong thành Angkor Thom (? 
g?n Angkor Wat) mà n?i ti?ng nh?t d?n Bayon.

 

Angkor Thom là m?t công trình Ph?t giáo l?n nh?t ? Campuchia du?c xây vào cu?i 
th? k? 12, nay thu?c v? t?nh Siem Reap. Nó có d?c di?m là ch?u r?t nhi?u ?nh 
hu?ng c?a ki?n trúc Bà La Môn. Thành có hào nu?c bao b?c r?ng 100 mét c?p theo 
b?n vách tu?ng cao 8 mét làm thành m?t khu v?c hình vuông m?i c?nh kho?ng 3 km 
theo các hu?ng chính. Các c?ng l?n du?c tr? ngay trung di?m c?a các b?c tu?ng 
cho các hu?ng Tây, Nam và B?c có các c?u b?c qua. Riêng hu?ng Dông có hai c?ng 
vào. Các du?ng d?n t?i c?ng vào có các dãy 54 hình tu?ng b?ng dá.

 

 

 

Nh?t B?n

 

D?o Ph?t chính th?c du nh?p vào Nh?t B?n t? th? k? th? 6. Hai trung tâm Ph?t 
giáo t?i dây là c? dô Nara, Kyoto, và Tokyo

List of 3 items (contains 1 nested list)

. Nara n?m ? di?m cu?i c?a con du?ng to l?a (the Silk Road) v?i các chùa:

List of 2 items nesting level 1

. Horyu-ji xây nam 607, dây là chùa c? nh?t b?ng g? còn sót l?i trên th? gi?i. 
Thiên tai dã hu? di phiên b?n d?u tiên c?a chùa. Nó du?c xây l?i vào kho?ng 
710. Gian tháp chính c?a nó có d?n 5 t?ng.

. Chùa Kokufuji xây nam 730, có tháp nam t?ng b?ng g? cao nh?t nu?c Nh?t (50 
m), trùng tu nam 1426 và chùa Todaiji ( 760).

list end nesting level 1

. Kyoto t?p trung khá nhi?u chùa c? nhung da s? xây t? th? k? 14 tr? di. Quan 
tr?ng là các chùa Kiyomizudera (d?ng kho?ng 798, trùng tu l?i nam 1633),

Ninnaji (xây nam 888, trùng tu nhi?u t? th? k? 17 tr? di), Byodoin ( 1053) và 
chùa Ryoan-ji, d?ng nam 1450, n?i ti?ng v?i vu?n s?i ki?n t?o do vi?c th?c hành 
thi?n, chùa Chionin c?a T?nh D? tông d?ng nam 1234 nhung phiên b?n còn d?n nay 
du?c xây t? th? k? 17.

. Tokyo v?i chùa quan tr?ng nh?t là Sensoji (t? th? k? th? 7), du?c xây d?ng do 
vi?c 3 ngu ph? tìm th?y ?nh nh? c?a Quan Th? Âm B? Tát (Kannon) trong lu?i c?a 
h?.

list end

 

 

 

Ph?t giáo ngày nay

List of 3 items (contains 1 nested list)

. Theo s? li?u th?ng kê c?a Adherents thì s? ngu?i theo d?o Ph?t trên toàn th? 
gi?i là 376 tri?u (vào nam 2005),

chi?m kho?ng 6% dân s? th? gi?i. . Cung theo th?ng kê Adherents, 10 nu?c có 
dông ngu?i theo Ph?t giáo nh?t là:

Trung Qu?c 102,000,000 ngu?i

Nh?t B?n 89,650,000 ngu?i

Thái Lan 55,480,000 ngu?i

Vi?t Nam 49,690,000 ngu?i

Myanma 41,610,000 ngu?i

Sri Lanka 12,540,000 ngu?i

Hàn Qu?c 10,920,000 ngu?i

Dài Loan 9,150,000 ngu?i

Campuchia 9,130,000 ngu?i

?n D? 7,000,000 ngu?i

. D?o Ph?t ? các nu?c Tây phuong:

List of 3 items nesting level 1

. Hoa K?: Theo World Almanac nam 2004 có kho?ng 2-3 tri?u ngu?i theo d?o Ph?t. 
D?o này d?ng hàng th? 5 ? dây. T? l? tang s? ngu?i theo d?o t? 1990 d?n 2000 là 
170%.

. Theo Australian Bureau of Statistics c?a Úc thì s? ngu?i theo d?o Ph?t có t? 
l? tang nhanh nh?t nu?c này t? 1996 d?n 2001 (hon 150%). Nam 2002 có d?n hon 
360,000 ngu?i theo Ph?t giáo.

. Theo Pluralism Project thì trong nam 1997 ? Pháp có kho?ng 650,000 và ? Anh 
có 180,000 tín d? Ph?t giáo.

list end nesting level 1

list end

 

 

 

Tóm t?t các di?n bi?n trong l?ch s? Ph?t giáo

List of 46 items

. 566-

486 TCN: Thích Ca M?u Ni (Siddhartha Gautama) d?n sinh. Nh?ng nhiên c?u g?n dây 
cho r?ng Ph?t ra d?i kho?ng 490- 410 TCN. Do dó, th?i gian tính trong 500 nam 
d?u k? t? khi ra d?i c?a Ph?t giáo s? không du?c chính xác, s? ki?n ch? ghi l?i 
kho?ng ch?ng. .530 TCN: Thích Ca giác ng? (? tu?i 36) và thuy?t pháp trong 
kho?ng 45 nam. .486 TCN: Thích Ca t?ch di?t.  . 486 TCN: H?i ngh? k?t t?p kinh 
di?n l?n I ? Rajaghgraha kho?ng 500 tì kheo, do Mahakassapa ch? trì nh?m góp 
nh?t l?i các bài gi?ng c?a Thích Ca. Hình thành Gi?i t?ng và Kinh t?ng. . 
Kho?ng 443- 379 TCN:

H?i ngh? k?t t?p kinh di?n l?n II ? Vesali, bàn v? m?t s? di?m d? bi?t trong 
gi?i lu?t dã n?y sinh. . 297 TCN: Vua Asoka (274- 236 TCN) c?i d?o sang Ph?t 
giáo; d?o Ph?t phát tri?n thành m?t qu?c giáo và b?t d?u lan truy?n ra ngoài ?n 
D?. . 250 TCN (308 TCN?): H?i ngh? k?t t?p l?n th? III du?i s? b?o tr? c?a vua 
Asoka ? Pataliputra, ?n D?. Ch? trì b?i Moggaliputta Tissa. Bàn th?o và ngan 
ng?a s? phân hoá trong giáo pháp. L?n d?u tiên ra d?i d? Tam t?ng kinh. Các nhà 
truy?n gi?ng Ph?t giáo du?c vua Asoka g?i t?i Tích Lan (Ceylon, nay là Sri 
Lanka), Kanara, Karnataka, Kashmir, vùng Hy Mã L?p Son, Mi?n Di?n (Burma, nay 
là Myanma), Afghanistan, ngay c? d?n Ai C?p, Macedonia và Cyrene. . 240 TCN 
Tích Lan: Thành l?p c?ng d?ng Thu?ng t?a b? d?u tiên. Công chúa Sanghamitta, 
con vua Asoka, chi?t nhánh thành công cây b? d? noi Ph?t thành d?o, v? tr?ng 
t?i Tích Lan.

. 94 TCN Tích Lan: K? k?t t?p kinh di?n l?n th? IV c?a Thu?ng t?a b? ? mui 
Aloka trong thành Malaya. . Nam 35 Tích Lan: Hình thành s? phân phái gi?a 
Mahavira và Abhayagiri Vihara ? Tích Lan.

. Nam 65 Trung Qu?c: Di ch? s?m nh?t ch?ng t? Ph?t giáo thâm nh?p vào Trung 
Hoa. . Th? k? th? 1:

K? k?t t?p l?n kinh di?n l?n VI t?i Jalandhar, ?n D? du?c vua Kaniska

b?o tr?. Các nhà su t? Tích Lan truy?n Ph?t giáo Thu?ng t?a b? d?n Thái Lan và 
Mi?n Di?n. D?o Ph?t xu?t hi?n t?i Vi?t Nam cùng ? th?i di?m này. . Cu?i th? k? 
th? nh?t: D?o Ph?t d?n vuong qu?c Phù Nam, nay thu?c d?a ph?n Campuchia. . Th? 
k? th? 2: Nam 200 ? ?n D?, D?i h?c Ph?t giáo ? Nalanda ra d?i và tr? thành 
trung tâm Ph?t h?c c?a th? gi?i hon 1000 nam (có tài li?u cho r?ng d?i h?c này 
ra d?i vào d?u th? k? th? 5).

 Cùng th?i gian này hình thành phái

D?i Th?a b?t d?u tách ra t? Thu?ng t?a b?. . N?a cu?i th? k? th? 2: D?o su Long 
Th? thuy?t gi?ng v? tính không. (Th?t s? tính không dã du?c Thích Ca gi?ng d?y 
cho A Nan Dà t? khi còn t?i th? nhung t?i d?o su Long Th? thì khái ni?m này 
du?c làm n?i b?t lên và cung d?nh nghia rõ hon v? D?i th?a). . Th? k? th? 3: 
d?o Ph?t lan t?i Ba Tu qua ngõ buôn bán. . Nam 320: Phái M?t tông hình thành và 
phát tri?n ? ?n D? t? co s? D?i th?a . Th? k? th? 4: D?o su Th? Thân làm n?i 
b?t khái ni?m " duy th?c" và ni?m Ph?t A Di Dà cho s? tái sinh mi?n T?nh D?. 
T?nh D? tông hình thành t? th?i gian này. ? Nepal hình thành s? t?n t?i gi?a 
hai d?o Ph?t giáo và ?n D? giáo. . 334- 416: Nhà su Hu? Vi?n mang T?nh D? tông 
Vào Trung Hoa (B?ch Liên H?i). . 372: Ph?t giáo thâm nh?p d?n bán d?o Tri?u 
Tiên. . 390: Phái Pháp Hoa ra d?i t?i Trung Hoa. . Th? k? th? 5: D?i th?a du 
nh?p vào Indonesia Và Philippines.

. 499: Nh?t Thi?t H?u B? Tông (Sarvàstivàdah) hình thành ? ?n D?. (Có tài li?u 
cho r?ng Nh?t thi?t h?u b? hình thành ngay sau l?n K?t t?p Kinh di?n th? II.)

. 526: B? D? D?t Ma t? ?n D? d?n Trung Hoa. Ông là so t? c?a Thi?n tông và t? 
su c?a phái võ Thi?u Lâm.

. 552:

D?o Ph?t d?n

Nh?t B?n

và tr? thành qu?c giáo. . Th? k? th? 6: Thiên Thai tông du?c su Trí Gi? 
(Chih-I)thành l?p.

. 641: D?o Ph?t du nh?p vào Tây T?ng. . N?a sau th? k? th? 7: Su Pháp T?ng 
thành l?p phái Hoa Nghiêm. . Cùng trong cu?i th? k? th? 7: Thi?n su Hu? Nang 
phát tri?n m?nh Thi?n tông ? Trung Hoa. Trong khi dó, ? Kashmir và Tây T?ng, 
M?t tông phát tri?n m?nh. . T? nam 713: Nhi?u Thi?n phái hình thành trong dó có 
Lâm T? tông v?i khái ni?m d?n ng? và công án (koan), Tào D?ng tông. . Th? k? 
th? 8:

C? M?t tông  ra d?i t?i Tây T?ng. . Th? k? th? 9: Chân Ngôn tông (Shigon) ra 
d?i ? Nh?t t? d?o su Kukai.

. T? gi?a th? k? th? 9: Angkor Wat du?c xây d?ng ? vuong qu?c Khmer. D?o Lão 
phát tri?n m?nh làm ?nh hu?ng nhi?u d?n d?o Ph?t. Trong khi dó, d?o H?i dã b?t 
d?u thay th? cho d?o Ph?t ? nhi?u noi.

. Th? k? 11 t?i th? k? 13: ? ?n D?, d?o H?i dã thâm nh?p m?nh; nh?ng ngu?i c?c 
doan dã tiêu hu? nhi?u ki?n trúc cung nhu các t? ch?c Ph?t giáo. Nam 1193 h? 
chi?m Magahda, tàn phá các công trình và các d?i h?c Ph?t giáo nhu Nalanda và 
Vikramasila. . Th? k? 13: D?o Ph?t phát tri?n nhi?u tông phái ? Nh?t d?c bi?t 
là các phái Thi?n tông ( Tào D?ng tông và Lâm T? tông) cung nhu T?nh D? tông. 
Nh?t Liên tông cung ra d?i t?i dây do d?o su Nichiren Daishi ( 1222- 1282) sáng 
l?p. Cung trong giai do?n này, Ph?t giáo Thu?ng t?a b? du nh?p t?i Lào, Ph?t 
giáo Tây T?ng thâm nh?p vào Mông C?. . Th? k? 14: Gelugpa ( phái Nón Vàng) du?c 
Tsong-kha-pa dua vào Tây T?ng. . Th? k? 15: S? ra d?i c?a nhi?u giáo phái ?n d? 
giáo dánh d?u s? suy tàn cu?i c?a Ph?t giáo t?i Nam ?n. ? Tây T?ng, dòng

Dalai Lama (D?t Lai L?t Ma) b?t d?u. . Th? k? 16: B? Dào Nha chi?m Tích Lan, 
d?o Ph?t không còn là qu?c giáo và h?u nhu b? bi?n m?t do h? qu? c?a các hành 
d?ng phân bi?t tôn giáo nhu phá hu? chùa chi?n d? d?ng nhà th?, h?u h?t các

su sãi ph?i dào t?. Mãi cho d?n  th? k? 17, v?i ?nh hu?ng c?a Hà Lan, d?o Ph?t 
b?t d?u du nh?p l?i noi này t? Mi?n Di?n. Cung trong th?i gian này, thi?n phái 
Obaku du?c ra d?i do d?o su Ingen ( 1592- 1673) sáng l?p. (Tuy nhiên có tài 
li?u cho r?ng Obaku du?c su ?n Nguyên Long Khí -

nguyên thu?c phái Lâm T? - sáng l?p t?

1654 t?i Nh?t. . 1862: L?n d?u tiên Kinh Pháp cú (Dhammapada) du?c d?ch ra 
ti?ng D?c. . 1871: B?t d?u k? k?t t?p kinh di?n l?n th? V ? th? dô Mi?n Di?n là 
Mandalay. Kinh di?n Pali dã du?c kh?c trên 729 phi?n dá hoa cuong. . Cung trong 
gi?a sau th? k? 19, khi xu?t hi?n c?ng d?ng ngu?i Hoa t?i B?c M? thì d?o Ph?t 
cung thâm nh?p vào dây và m?t ph?n c?a kinh Di?u Pháp Liên Hoa du?c d?ch ra 
ti?ng Anh. . Nam 1905: D?o su Soyen Shaku là ngu?i d?u tiên d?y Thi?n t?i B?c 
M?. . T? nam 1920: Nhà nu?c c?ng s?n Mông C? công khai tìm cách d?p b? tôn 
giáo, d?c bi?t b?t d?u là d?o Ph?t t?i Mông C?. . 1950: Trung Qu?c chi?m Tây 
T?ng, b?t d?u công vi?c dàn áp phá hu? các chùa chi?n Ph?t giáo ? dây. D?n

 1959 thì v? Dalai Lama c?a Tây T?ng ph?i t? n?n t?i ?n D? và Ph?t giáo Tây 
T?ng l?i du?c phát tri?n m?nh ? các nu?c Tây phuong. Sau dó Dalai Lama du?c 
gi?i Nobel hoà bình

Nam 1989. . 1954: H?i ngh? k?t t?p kinh l?n th? VI t?i Mi?n Di?n ? Yangon. . 
1966: Tu vi?n Thu?ng t?a b? d?u tiên xây d?ng ? Hoa K?.

list end

Name: Nguyen Hoang Bao Vu
Home: 210C Hiep Binh Chanh tenement. Thu Duc district Ho Chi Minh City Viet Nam
Home Phone: 7262214
Cell-phone: 0979878854
Yahoo ID: nguyenhoangbaovu
Skype ID: nguyenhoangbaovu
Blog: 360.yahoo.com/nguyenhoangbaovu

Other related posts:

  • » [SMCC] Fw: lich su Phat Giao