Day Tieng Cho Chieng

D?y ti?ng cho chiêng



TTXUÂN - Có m?t s?i ch? d? xuyên su?t t? nh?ng dàn dá nghìn nam d?n nh?ng dàn 
c?ng chiêng Tây nguyên dang làm say d?m chúng ta hôm nay, và v?a m?i dây dã
du?c UNESCO công nh?n là di s?n van hóa th? gi?i...

Ngày 5-2-1949, t?i Dnut Liêng Krak, m?t ngôi làng h?o lánh c?a ngu?i Mông Gar 
?n mình du?i chân núi Chu Yang Sin cao ng?t thu?c t?nh D?c L?c, nhà dân t?c
h?c tr? Georges Condominas dã có m?t khám phá làm ch?n d?ng th? gi?i.

Ông tìm ra du?c m?t công c? dá kh?ng l? so v?i t?t c? nh?ng công c? dá c? tìm 
du?c xua nay, xin phép dân làng g?i v? Paris, và du?c các chuyên gia hàng
d?u v? nhân ch?ng h?c, kh?o c? h?c, dân t?c h?c, âm nh?c h?c... xác d?nh là m?t 
b? dàn dá - b? dàn dá ti?n s? d?u tiên tìm du?c trên th? gi?i, có niên
d?i kho?ng 3.000 nam. Liên t?c các nam sau, nhi?u b? dàn dá khác l?i du?c tìm 
th?y ? h?u kh?p Tây nguyên. Và có di?u k? di?u: thang âm thanh c?a nh?ng
b? dàn dá ti?n s? hoàn toàn tuong ?ng v?i thang âm thanh c?ng chiêng c?a các 
dân t?c Tây nguyên bây gi?.

T?c có m?t s?i ch? d? xuyên su?t t? nh?ng dàn dá nghìn nam ?y d?n nh?ng dàn 
c?ng chiêng Tây nguyên dang làm say d?m chúng ta hôm nay, và v?a m?i dây dã
du?c UNESCO công nh?n là di s?n van hóa th? gi?i.

ImageView
T? nh?c dá, qua hàng nghìn nam ngu?i Tây nguyên dã chuy?n sang nh?c d?ng mà v?n 
gi? nguyên cái h?n, cái h?ng s? th?m âm d?c dáo c?a vùng d?t này, h?n du?c
g?i h?ng t? nh?ng ti?ng g?i ngày dêm tr?m hùng mà th?m thi?t c?a gió, nh?ng 
ng?n gió k? l? c?a Tây nguyên, ai t?ng d?n d?y r?i m?i bi?t, nh?ng ng?n gió
d? d?i, hùng tráng mà vô cùng thâm tr?m, th?i ngày dêm, b?n mùa, vinh c?u, qua 
nh?ng cao nguyên bát ngát và nh?ng r?ng già tham th?m...

Cung có ngu?i s? h?i: nhung ngu?i Tây nguyên có bi?t dúc d?ng dâu. C?ng chiêng 
Tây nguyên ngày nay d?u là mua t? du?i xuôi ho?c t? bên Lào v?. Không dâu,
Tây nguyên t?ng bi?t d?n m?t n?n công ngh? luy?n kim c?, th?m chí có th? t?ng 
d?t d?n trình d? r?t cao. Ngu?i Xo Dang s?ng ? chân núi Ngok Linh, ng?n núi
cao nh?t Tây nguyên, cho d?n t?n ngày nay v?n là nh?ng ngu?i luy?n thép c?c 
gi?i b?ng m?t k? thu?t r?t c? xua.

B? th?i là nh?ng túi da ho?ng r?ng trông h?t nhu nh?ng chi?c kèn túi da c?a các 
dân t?c Dông Âu hay Trung Âu, nhiên li?u là m?t lo?i than có nhi?t lu?ng
c?c cao d?t t? m?t lo?i cây ch? có ? vùng Xo Dang, còn nguyên li?u là nh?ng 
qu?ng s?t h?u nhu nguyên ch?t, den nhánh, n?m d?c các su?i chân núi Ngok Linh,
m?t m? s?t l? thiên tuy?t v?i...

Nhi?u dân t?c khác ? Tây nguyên dã dánh m?t di ngh? luy?n kim, dúc d?ng trong 
l?ch s? lâu dài, d?n nay còn chua ai bi?t vì sao. Ngày nay h? ph?i dánh t?ng
dàn trâu sang t?n Lào hay cõng lâm s?n quí xu?ng xuôi d? d?i hay mua l?y 
chiêng. Nhung chiêng d?i hay mua v?, d?i v?i ngu?i Tây nguyên v?n chua th?t s?
dã là nh?c c?.

Nói theo m?t nghia nào dó, chúng m?i ch? là nh?ng cái xác, chúng chua có h?n. 
Ph?i th?i h?n vào cho chúng d?  chúng th?t s? tr? thành nh?ng sinh v?t, th?t
s? s?ng cùng con ngu?i, còn hon th? n?a, tr? thành ti?ng nói d?c bi?t c?a con 
ngu?i trong cu?c giao ti?p thi?t y?u, không th? thi?u c?a ngu?i Tây nguyên
h?ng ngày v?i th?n linh. Ngu?i ta g?i công vi?c dó là "d?y ti?ng cho chiêng", 
cung g?n gi?ng nhu d?y cho tr? con bi?t nói v?y d? chúng th?t s? thành ngu?i.
D?y cho chiêng ti?ng nói c?a dàn dá cha ông nghìn nam tru?c.

ImageView
Và cung nhu con ngu?i, chiêng cung có lúc b? ?m. Chúng b? l?c m?t gi?ng, chúng 
quên m?t ti?ng nói cha ông xua. ? t?t c? các dân t?c Tây nguyên có m?t lo?i
ngu?i d?c bi?t, r?t hi?m hoi, và du?c h?t s?c quí tr?ng, nh?ng "pjâu" hay "njâu 
cing", nh?ng th?y thu?c chuyên ch?a b?nh cho chiêng. Pjâu hay njâu có nghia
là th?y thu?c, ho?c cung có th? là th?y pháp, hai công vi?c dó ? Tây nguyên 
không có s? phân bi?t l?n nào. C? hai d?u là môi gi?i c?a con ngu?i v?i th?n
linh.

Tôi dã có cái may m?n du?c xem m?t njâu cing d?y ti?ng và ch?a b?nh cho chiêng. 
?y là m?t l?n tôi di cùng ông Núp v? vùng Kon Hà N?ng thu?c huy?n Kpang,
Gia Lai. Dang ng?i nói chuy?n ? ?y ban xã thì nghe t? su?n núi bên kia vang 
v?ng ti?ng cing (chiêng). Tôi r? ông Núp: "Ta sang bên ?y xem bà con dánh cing
di!". Ông Núp l?ng nghe m?t lúc, r?i b?o: "Không ph?i dâu, ngu?i ta dang d?y 
cing hay ch?a b?nh cho cing d?y"...

Chúng tôi l?i su?i, leo ngu?c m?t su?n núi d?c, di d?n ba hay b?n cây s? m?i 
t?i noi. T?t c? dân làng d?u dang t?p trung ? nhà rông. Ng?i gi?a dám dông
là m?t c? già nh? bé, tóc dã b?c xóa, ngu?i qu?t l?i vì suong gió, chòm râu lo 
tho, tay c?m m?t chi?c búa r?t nh?. Tru?c m?t c? là m?t dãy sáu chi?c cing
d?t úp trên sàn nhà: v? luong y dang ng?i tru?c các con b?nh. C? c?m lên m?t 
chi?c cing, dùng búa gõ nh?, r?i nghiêng tai l?ng nghe, dôi m?t hoi nheo l?i:
c? lang dang tham b?nh.

Dám dông im l?ng, d?n tu?ng nhu m?i ngu?i d?u nín th?. Tôi dã quen v?i các dám 
dông Tây nguyên: bao gi? cung ríu rít, ?n ào, xôn xao. Nhung hôm nay, im
l?ng khác thu?ng. Ông Núp thì thào r?t nh? vào tai tôi: "Njâu này là b?c th?y 
dây!". Mãi sau, lúc m?i vi?c dã xong, ông m?i gi?i thích rõ hon cho tôi:
có hai lo?i njâu cing.

Các njâu bình thu?ng - nhung cung là hi?m và quí l?m - khi tham b?nh cho cing 
d?u ph?i dùng m?t chi?c cing chu?n, gõ vào chi?c cing b? b?nh xong, r?i gõ
vào cing chu?n, l?ng tai nghe, l?i gõ di gõ l?i nhi?u l?n m?i d?nh du?c th?t 
chính xác can b?nh. Các njâu b?c th?y - thu?ng m?i th? h? m?i có du?c m?t
hay hai ngu?i, ông Núp b?o tôi v?y - không c?n cing chu?n, h? l?y tai làm chu?n 
d? ch?n b?nh cho cing và còn chính xác hon nhi?u.

Sau khi dã nghe rõ b?nh c?a cing, ông c? c?m chi?c búa nh? gõ nh? b?n hay nam 
l?n vào m?t trong c?a cing, r?i d?t ng?t gõ hai cái th?t m?nh, sau dó l?i
gõ nh? m?y cái n?a, r?t nh?, nhu an ?i con b?nh v?a ph?i ch?u m?t li?u thu?c 
quá n?ng. R?i ông gõ cing theo l?i bình thu?ng, và nghiêng tai l?ng nghe.
Ông l?c d?u: chua du?c. Ông l?i c?m chi?c búa con lên và l?i gõ, nhung l?n này 
là vào m?t ngoài c?a cing...

ImageView
C? v?y, hàng ti?ng d?ng h?, lúc nh?, lúc v?a, lúc m?nh, lúc vào chính gi?a lòng 
cing, lúc ? mép này hay mép kia, lúc ? m?t trong, lúc ? m?t ngoài... Cho
d?n lúc ông dua cao chi?c cing lên gõ ba ti?ng th?t l?n và d?c m?t l?i kh?n 
dài, r?i trân tr?ng d?t cing xu?ng m?t sàn, hoi riêng ra m?t bên. Dám ngu?i
nãy gi? l?ng ph?c b?ng ? lên sôi n?i. M?t chi?c cing dã du?c ch?a lành. Ông c? 
thong th? bu?c d?n bên ché ru?u c?n dã du?c c?t s?n ? cây c?t l?n nh?t chính
gi?a nhà rông. C? là ngu?i u?ng tru?c tiên, sau dó c?n du?c trao l?i cho v? 
khách quí nh?t có m?t hôm nay là ông Núp...

Cu?c ru?u kéo dài kho?ng muoi phút, r?i v? th?y lang tài ba quay l?i v?i chi?c 
cing th? hai... Cu?c ch?a b?nh cho c? b? cing mãi d?n chi?u tà m?i xong h?n.
Ngôn ng? giao ti?p v?i th?n linh c?a làng dã du?c khôi ph?c. Dêm nay làng s? 
vào h?i, m?t h?i l? không l?n l?m nhung trang tr?ng d? thua g?i d?n th?n linh,
và v?i các làng b?n trên các su?n núi di?p trùng b?n bên r?ng ti?ng nói c?a 
làng dã lành, cu?c trò chuy?n b?t t?n c?a con ngu?i v?i d?t tr?i và v?i bè
b?n l?i có th? ti?p t?c.

Ông Núp b?o tôi r?ng ngày tru?c lúc ông còn bé, sau khi m?t b? cing dã du?c 
ch?a lành b?nh r?i, còn m?t vi?c n?a ph?i làm: m?t ngu?i dân làng, thu?ng là
m?t thanh niên cu?ng tráng và t?ng tr?i nh?t, s? lên ng?a phóng m?t m?ch sang 
t?n su?n núi bên kia, cách m?y cây s? du?ng chim bay, d?i di?n v?i làng,
và ? bên ?y anh s? chong tai l?ng nghe ti?ng cing dánh t? làng mình v?ng sang 
d? "d?c" xem d? vang và gi?ng cing c?a làng dã hoàn toàn bình ph?c chua,
dã th?t dúng là ti?ng nói, gi?ng nói riêng, âm s?c riêng c?a làng mình chua.

Vâng, dúng là anh "d?c". B?i, qua không gian r?ng mênh mông, t? ngàn d?i nay, 
dêm dêm các làng Tây nguyên v?n "d?c" ti?ng cing c?a nhau nhu v?y d?y, làm
nên cu?c trò chuy?n vinh c?u c?a con ngu?i trên vùng d?t mênh mang và mãi mãi 
còn bí ?n này.

***

Mùa xuân ? Tây nguyên thu?ng b?t d?u vào kho?ng "tháng ba mùa con ong di l?y 
m?t", khi lúa trên r?y dã chín m?y và ngu?i ta dã trân tr?ng làm l? ru?c M?
Lúa v? kho, mùa l? h?i r?n rã b?t d?u. Tháng ba này, b?n có mu?n d?n v?i Tây 
nguyên d? l?i du?c s?ng v?i c?ng chiêng, âm vang xa xôi mà còn s?ng d?ng vô
cùng c?a nh?c dá nghìn nam?

Tháng 12-2005

NGUYÊN NG?C

Nguyen Khanh Quoc
Home: 
543 / 21 Cach Mang Thang Tam Street, district 10 Ho Chi Minh City.
Tel: 
84-8-8625-846
Mobile: 
84-907-999-012
e-mail:
 khanhquoc78@xxxxxxxxx
Skype name: 
nguyenkhanhquoc
Yahoo ID: 
khanhquoc78

Other related posts:

  • » Day Tieng Cho Chieng