Chan Dung Pham Xuan An - 12

Chân dung Ph?m Xuân ?n - K? 12: Chú bé mê choi

"Nh?ng gì anh dã làm trong quá kh? - v?n Morley vi?t - Cho dù anh là ngu?i th? 
nào, ?n v?n là con ngu?i c?a nhân cách dáng kính tr?ng, v?n tin tu?ng
? s? m?ng v? vang c?a d?t nu?c nh? bé c?a mình. Tôi không nghi anh ta là m?t 
ngu?i C?ng s?n m?c dù anh v?n là m?t D?ng viên trung thành. Tôi cung không
nghi anh nhu m?t ngu?i qu?c gia. Dó là nh?ng t? ng? sai l?c thu?ng che khu?t s? 
cao c? vi d?i và c? nh?ng tình th? x?u xa. Không, tôi cho r?ng ?n là m?t
ngu?i yêu nu?c, trong s? r?t ít nh?ng ngu?i nhu th? mà tôi du?c bi?t".

Còn Karnov Stanley c?u phóng viên t? Washington Post ngu?i t?ng do?t gi?i 
Pulitzer thì vi?t v? ông ?n nhu sau: "Ông ?n là con ngu?i ph?i gi?ng xé gi?a hai
tình c?m. Lòng trung thành v?i dân t?c, d?t nu?c ông và s? t?n t?y v?i ngh? 
nghi?p, tình b?n v?i các d?ng nghi?p t? m?t nu?c dã gây chi?n v?i dân t?c mình".
Mc Culloch thì cho bi?t: "Tôi không bao gi? gi?n gì ông ?n" (Mc Culloch là 
tru?ng d?i di?n t? Time noi ông ?n làm vi?c th?i dó). Culloch vi?t: "B?i n?u
nhu tình th? d?o ngu?c l?i, n?u nhu hàng tram ngàn ngu?i Vi?t Nam xâm chi?m d?t 
nu?c tôi, tôi cung s? làm nhu ông ?n dã làm. Ông là m?t ngu?i b?n t?t và
dáng kính tr?ng".

M?t con ngu?i v?a d?ng ? d?nh cao ngh? nghi?p, v?a làm tr?n công vi?c mà d?t 
nu?c c?n, l?i cung gi? du?c lòng kính tr?ng c?a nh?ng ngu?i thu?c phía d?i
phuong. Nhân cách ?y nhi?u noi có th? nh?n là "s?n ph?m" c?a mình: Van hóa 
Pháp, n?n giáo d?c M?. Hon th? n?a, con ngu?i này dã ?ng x? trong nh?ng hoàn
c?nh th?t d?c bi?t. Ông không th? h?i ý ki?n c?p trên trong nhi?u tình hu?ng 
ho?t d?ng don l?, bí m?t tuy?t d?i. Ph?i x? s? hàng ngày và r?t nhi?u tru?ng
h?p, "ngu?i ch? du?ng" cho ông chính là cái b?n linh sâu s?c c?a ngu?i Vi?t 
Nam, m?t d?c tính c?a dân t?c dã t?ng s?ng trong nh?ng th? thách kh?c li?t
nh?t. Cái b?n linh này ch?ng ph?i có s?n nhu chi?c áo m?c vào. Nó vô hình và 
m?i con ngu?i góp ph?n mình, b?ng cách ch?n con du?ng, và b?ng c?m nh?n, b?ng
s? tr?i qua, dôi khi r?t riêng tu".

Du?i m?t m?t ký gi? M?, quá trình dó c?a ông ?n nhu sau: Nam 13 tu?i, t?c là 
nam 1940 ông b?t d?u nh?n th?c v? ngh?ch lý c?a dân t?c khi Nh?t chi?m Vi?t
Nam sau khi Pháp b?i tr?n ph?i d?u hàng Hitler. T?i th? tr?n c?ng phía nam c?a 
R?ch Giá, quê nhà c?a ông lúc dó, nh?ng k? chi?n th?ng là Nh?t vây ráp ngu?i
Pháp (sau khi Nh?t d?o chính Pháp ? Dông Duong ngày 9 - 3 - 1945) và dùng xích 
xâu h? l?i v?i nhau du?i ánh n?ng gay g?t t?i m?t bãi d?t. M?c dích c?a
vi?c này là tiêu di?t hình ?nh nh?ng ngu?i cai tr? da tr?ng trong m?t ngu?i 
Vi?t Nam và d?ng nên vi?n c?nh c?a m?t D?i Dông Á m?i chi?n th?ng du?i s? b?o
h? c?a ngu?i châu Á - ngu?i Nh?t.

Dã có l?n ông ?n nói: "Tôi không bao gi? thích ngu?i Pháp b?i vì con cái nh?ng 
tên th?c dân Pháp ngu?c dãi tr? em chúng tôi. Nhung ngu?i Nh?t làm tôi ghê
t?m. Nh?ng ngu?i Pháp b? khát. Tôi d?n h?i cha tôi và ông b?o tôi n?u ít nu?c 
mang d?n cho h?. Khi tôi làm v?y, ngu?i Nh?t tát tai nh?ng ngu?i Pháp dã
nh?n nu?c u?ng". Ông ?n nói ti?p: "Tôi v?n không thích si quan ngu?i Nh?t. 
Tru?c nam 1975 tôi không bao gi? nh?n l?i m?i c?a D?i s? quán Nh?t cung vì l?
dó".

Ký gi? M? dã nh?n xét c? v? m?t ông ?n trong su?t cu?c nói chuy?n. Lúc cu?c nói 
chuy?n này di?n ra, ông ?n dã ? tu?i 68. Ông dã qua su?t hai cu?c kháng
chi?n và v?i ngh? báo, ông dã hi?u sâu s?c b?n ch?t c?a m?i m?i quan h? con 
ngu?i. Có th? nói cách nào dó, ông dã là m?t chuyên gia giao ti?p v?i d? lo?i
ngu?i, v?i con m?t phân tích c?a m?t ký gi? và m?t nhà tình báo chi?n lu?c. V?y 
mà, v? m?t c?a ông nhu tác gi? Henry Kamm nh?n xét: "Dó là l?n duy nh?t
trong r?t nhi?u cu?c trao d?i v? cu?c d?i d?y bi?n d?ng c?a ông, tôi nh?n th?y 
trên khuôn m?t tr?m tinh c?a ông nét h?n thù làm cho gi?ng nói và s? bình
th?n c?a ông danh l?i. S? ph?n nh?ng ngu?i Pháp d?y lên lòng thông c?m c?a ông 
v?i nh?ng ngu?i b? thua thi?t. Ông nói r?ng m?t y?u t? khi?n ông tích c?c
quy?t d?nh theo phe nào chính là s? b?t công d?i x? gi?a ngu?i Vi?t và ngu?i 
Vi?t. Ông dã th?y m?t d?a ch?, cha c?a m?t b?n h?c cùng l?p, d?i x? th?m t?
v?i nh?ng ngu?i tá di?n c?a mình. "Chúng tra t?n h?. Chúng b?t v? con h? ng? 
v?i chúng."

"Dó là lý do tôi tôn tr?ng ngu?i M? - ông ?n nói - H? d?y cách giúp d? nh?ng 
ngu?i y?u th?."

Cách nhìn này c?a Henry Kamm, hay chính l?i nói chân th?c c?a v? tu?ng Vi?t 
Nam? Nh?ng uu vi?t c?a th? gi?i hi?n d?i ti?n b? ông dã h?c du?c ? M?, dù sao
không th? không d?t trên co s? tâm h?n và nhân van m?t ngu?i Vi?t Nam bi?t c?m 
nh?n. Chính cách cu x? trong su?t cu?c d?i tr?n v?n nhi?u b? dã làm gi?m
b?t khó khan và du?c s?ng t? nhiên trong s? t?n t?i khác thu?ng c?a ông ? c? 
hai phía trong cu?c chi?n tranh.

Các ký gi? M? k? r?ng ông dã thành công trong vi?c c?u m?ng Robert Sam Anson, 
m?t nhà báo tr? tu?i c?a tu?n báo Time b? b?t t?i Campuchia noi mà nguyên
van l?i c?a Henry Kamm "nghia d?a c?a h?u h?t các phóng viên khi roi vào tay 
quân d?i c?a Khmer d?". D?i quân Khmer d? dó ho?t d?ng b?t h?p pháp t?i biên
gi?i và thích ?n mình ? lãnh th? nu?c ngoài d? thoát kh?i s? chú ý c?a th? 
gi?i. Chi ti?t này xu?t hi?n trên báo nu?c ngoài, ch?c ch?n s? l?i ch?t thêm
nh?ng di?u phong phú bí ?n c?a d?i mà v? tu?ng này ch?ng bao gi? vi?t ra.

Nhung có th?t là "cu?c d?i c?a Ph?m Xuân ?n v?i t?t c? nh?ng chi ti?t m?p m? 
gây hoang mang có th? là m?t m?u cho nh?ng ngu?i trong th?i d?i ngày nay v?n
ph?i ti?p t?c d?i di?n v?i vô s? l?a ch?n gây b?i r?i", nhu nh?n xét c?a ký gi? 
nu?c ngoài hay không? Ch?c ph?i tìm v? ngu?n c?i, ngu?n c?i c?a con ngu?i
mang nhi?u d?u ?n và ch?ng c? c?a l?ch s? này, ph?i có m?t m? d?u nhu th? nào 
ch?? Có d?c bi?t không?

Không có ý th?c tr? l?i ph?ng v?n, vào m?t bu?i chi?u d?n choi thu?ng l?, tôi 
d?n khu vu?n nh? ?y và th?y ông dang say mê gi? túi r?n liu diu nh? xíu: "có
ch?t, nó m?i hót" dó là ch?t b? du?ng cho chim. M?i ngày ông g?i châu ch?u lá 
bít - t?t. R?i ông than th?: "Tru?c dây chim s? r?t nhi?u. Súng hoi ngu?i
ta b?n ri?t nay không còn nhi?u". Chuy?n vui mà sao nghe nhu th?m s?u b?i cái 
gi?ng d?u d?u luy?n ti?c: "Chim hót cung nhu d?a tr? nít h?c nói 3 tu?i tr?
l?i. Chim nh? mà ? r?ng nó không hót n?a. Con tuong tu thì m?c l?m. Bên Tàu có".

"Ngày xua tôi nuôi gà nòi ch?i. D?u hôm thì b?t th?n l?n, dêm cho u?ng nu?c, 
cho ra suong. Có hai cái d?i h?i. D?i h?i t? kê dá gà. 6 tháng mùa khô. Dá
cá an ti?n l?n. Con nào thua ch?u s?c dua, khi s?, nó nh?t màu. Coi mi?ng, 
b?ng, l? mui. nuôi c?c l?m. 4,5 tu?i tôi dã nuôi, 10 tu?i dã di "dày".

Sao l?i di dày?

Và th? là có m?t chú bé hi?n ra theo l?i ông k?.

"B? dày, choi không. Không h?c hành gì. Lúc nh? 2 tu?i ? Hu? v?i bà n?i. B?n 
tu?i, bà n?i ch?t, dem vô. Choi chim choi cá. H?c khúc, ngh? khúc. Thôi cho
mày v? quê h?c làm di?n ch?. V? R?ch Giá. Ông già làm ngh? h?a d?, mua du?c 
d?t, kh?n d?t. Ông bu?n l?m. Con ngu?i ta h?c dàng hoàng. Bà Nguy?n Th? Bình
là con ngu?i b?n c?a ông già tôi, ? nhà kêu "con Châu Sa". Bà Bình h?c hành 
gi?i giang cham ch?, an m?c dàng hoàng. Con ngu?i ta s?ch s?. Con mình chân
bùn không. Di b?t cá, xách ná b?n chim. Không t?i nào n?ng b?ng t?i di choi. 
Thi cu?i l?p 3, r?t. M?i "b? dày" ra Hu?. Ông già dua ra Tru?i, ? v?i ông
giáo ti?u h?c, con nuôi c?a ông n?i, nh? kèm c?p".

K? d?n dây, du?ng nhu trong ông v?n còn s?ng y nguyên m?t c?u bé con cách nay 
hon n?a th? k?. M?t ông có ánh l?p lánh c?a chú bé ?y: "Dày cung l?i. Dâu
có ch?a. D?i xe l?a trong Nam ra, t?i nghe kêu ú ú là ch?y ra ga, nh?y lên tàu 
an nh?ng cúi bánh mì ròn c?a khách b? l?i. Tàu s?p ch?y thì nh?y xu?ng.
Ông giáo d?y r?t k? càng. Ông còn mua lúa cho giã g?o. Chày m?t chày hai, chày 
ba. Khi mùa hè có trang lên là giã g?o. H?c thì nhu cu?c kêu "thiên th?i
d?a d?t vân mây - vu mua - phong gió - trú ngày - d? dêm". Thiên là tr?i - D?a 
là d?t - Gia là nhà - Qu?c là nu?c - Ti?n là tru?c - H?u là sau - Nguu là
trâu - Mã là ng?a" v.v. Ch? thích choi, giã g?o. Ham b?t cá l?m. Còn rình b?t 
c?p con. Lâu lâu nó rú cái, l?i ch?y.

Tr?i l?nh, m?c áo dài di h?c, dem theo lò ?p, m?c áo toi, x?n qu?n lên. Khi 
nu?c ng?p quá, c?i c? qu?n di. H?c l?i r?t n?a. Có h?c gì dâu. V? Gia D?nh h?c
tru?ng tu. Nam 1938 xu?ng C?n Tho. Kh? quá! Thì choi không! Ba nam cái l?p ba! 
Choi nhung choi ki?u nhà nghèo. Gia dình d?y Nho giáo, mình không h?p. Mình
k?t cái dó. Mà cha bu?n, thuong cha bu?n mà không sao d?i tính du?c. Ông già 
cung thuong con nhung bu?n. Ông bi?t mình nóng gi?n, r?nh là dánh n?n. M?
s?m chi?c roi nh? cho con d? dòn n?ng. Sau này trong d?i ho?t d?ng, di cùng 
ngu?i M? xu?ng d?ng b?ng sông C?u Long, h? l? l?m. Th?y tôi chèo xu?ng, chèo
ghe nhu không. Nông thôn tr?ng cây gì, nu?c l?n, nu?c ròng, hoa lá, cá chim, 
bi?t h?t".

Trong gi?ng ông k?, có cái cây d?ng thuong cha, có n?i c?m thông v?i chú bé ?n 
tu?i tho tò mò thông minh hi?u d?ng. D?a tr? c?a d?i s?ng ?y b? nhét vào
d?u l?i giáo d?c Nho giáo không h?p. Có c? s? thú v? c?a d?a tr? nhìn th?y th? 
gi?i trong c? tr?ng thái li ti c?a nó.

"Dá ki?n n?a: l?y con den, ng?t râu, không th?y du?ng, nó ch?y dá lo?n x?. Còn 
dàn cá thia lia, ông già gi?n thói mê choi, dem d? xu?ng c?ng. Tôi khóc ra
ch?n noi c?ng l?n ch? c? ngày m?i h?t l?i du?c m?t con. Khóc nhu ri. H?i ? Hu?, 
trên thuy?n t? sông Huong ra C?a Thu?n, ng?i ngoài coi t?ng cái rong du?i
n?ng".Ông k? v? nh?ng b?n cùng l?a và b?o: "M?y ngu?i dó dàng hoàng. Còn tôi v? 
v?n l?m".

V? c? m?t quãng d?i tr? tho g?n bó v?i d?ng ru?ng và thiên nhiên nhu th?, du?i 
m?t các ký gi? M? có th? tóm t?t nhu l?i Henry Kamm: Cha c?a ông  ?n - m?t
viên d?a chính th?i Pháp ? m?t t?nh c?c Nam c?a D?ng b?ng Nam B?, dã tr?ng ph?t 
con vì dã th?t b?i ? tru?ng vào tu?i lên 9, b?ng cách g?i ông v? s?ng v?i
h? hàng ? m?t làng g?n Hu?, kinh thành cu ? Mi?n Trung Vi?t Nam. Th?t b?i trong 
h?c t?p ngay c? khi còn nh? là m?t t?i n?ng trong gia dình truy?n th?ng
Nho giáo nhu gia dình ông lúc b?y gi?. Cha c?a ?n mu?n con trai bi?t mình dã 
may m?n th? nào b?ng cách b?t con ch?u s? kh? c?c c?a cu?c s?ng thôn dã ?
m?t trong nh?ng khu nghèo nh?t ? Vi?t Nam. "Cu?c s?ng ? dó nghèo d?n m?c chúng 
tôi không có d?u th?p dèn và ph?i dùng b?c den nhúng trong m? chu?t d? th?p
sáng".

Có l? vì th?, mà ông ?n t? th?y d?i mình luôn d?y ngh?ch lý. Nhung m?i s? vi?c 
bi th?m, cang th?ng d?y th? thách dã du?c ông làm cho nó bình thu?ng di.
Ông d? cho s? ph?n và dôi khi t? trào mình b?ng cách gi?i thích theo cu?n sách 
t? vi Pháp (horozcope) hu?ng d?n v? di?m m?nh y?u c?a con ngu?i.

Ngu?i y?u, m?t sâu, táo bón. Lo?i ngu?i quan tâm s?c kh?e không dám nguy hi?m. 
Ông nói v? mình mà nhu nói ai. Nhát, s? ch?t, s? b?nh. Nhung vi?c ph?i thì
dám làm. Ngh? phù h?p: báo chí. Ai bi?t s? d?ng anh thì t?t, không thì anh 
choi. Nhung r?i anh t? nh?n xét: ngh? h?p nh?t: làm h?. D? ? nhà thuong diên
Biên Hòa! Có máu diên diên. Xua có ít bác si, ch? nhi?u y si. Ch? có m?t ông 
bác si ? nhà thuong diên. V? các quan ch?c cao c?p d? d?u vô dó. L?n lên ông
già làm d?a chính h?a d? do d?c, hay d?t ?n di theo. Có l? vì th? ông bi?t r?t 
nhi?u. Nhu l?i b? cái thói mê choi ngày bé khuy?n d?, ông ?n k?t h?p nói
chuy?n mình d? ? nhà thuong diên cho ti?n.

"Rình b?t c?p con, b?t r?n rít, nh? dâu có s? ch?t. Cái ngu. Ham choi quá. 
Không ch? dá ki?n, mà b? c?p cung cho dá. Mùa ve Hu?, t?i tôi dâu có ng?. Sau
mua, nó nhu nh?ng bò lên m?i ra cánh. Ve bò di d? xác l?i. Nó bay di r?i ngày 
sau ve cái m?i kêu. Có hai h?t g?o bên hông, kêu b?ng cái dó. D?c không kêu.
Dèn d?t b?ng m?, không có d?u, d?u l?a m?c. B?t ve v? nhà khi nó l?t, l?a ra 
con cái. Không kêu, n?m l?c l?c kêu, ti?ng không thanh. Có khi s? quá, nó
kêu. Con d?c th? di. Dân Hu? nghèo, b?t an. D? an, ve an. D? khôn hon. Tôi lên 
mi?n Thu?ng, th? ki?n vào c?n, d? ngoi lên.

Con nào cung hay tron!"

Gi?ng ông n?a trách móc, n?a hãnh di?n ki?u tr? con. L?i nhu gi?i thích cho 
tính khí c?a mình.

Có ph?i t?t c? m?i vi?c sau này dã b?t d?u t? nh?ng vi?c li ti dó? Có cái gì 
c?a th?i tho bé ?y còn in d?u làm nên tính cách con ngu?i anh hùng c?a hôm
nay?

(còn ti?p)

NGUY?N TH? NG?C H?I

Other related posts: