[SMCC] CIA và gia đình họ Ngô - Bài 5: Vai trò CIA trong cuộc đảo chính hụt năm 1960 

CIA và gia đình họ Ngô - Bài 5: Vai trò CIA trong cuộc đảo chính hụt năm 1960  
 
     
      Chỉ huy CIA tại Sài Gòn William Colby sau này đứng đầu CIA - Ảnh: Tư Liệu 

Năm 1960, một số tướng lĩnh Sài Gòn đã thực hiện cuộc binh biến lật đổ chế độ 
Ngô Đình Diệm nhưng thất bại. Một câu hỏi được đặt ra là CIA đóng vai trò như 
thế nào trong sự kiện này.  Nghe đọc bài 

Vào đầu năm 1960, Đại sứ Mỹ tại Sài Gòn lúc đó là Elbridge Durbrow, còn Trưởng 
nhánh CIA là William Colby. Nhưng hai nhân vật này lại có quan điểm ngược nhau 
về ông Diệm. Nếu như Colby vẫn còn hy vọng vào thể chế của họ Ngô, thì sự nghi 
ngờ của Đại sứ Durbrow lại được những nhân viên kề cận với Colby chia sẻ, trong 
đó có George Carver, một phụ tá trẻ tuổi của Colby, mà sau này trở thành phụ tá 
đặc biệt về Việt Nam vụ của Giám đốc CIA. Carver đã xem chế độ của ông Diệm là 
không thể cứu vãn, bởi anh ta nghĩ rằng, chỉ có cải tổ triệt để mới mong cứu 
được chế độ khỏi bị các thế lực chống đối lật đổ, nhưng đối với ông Diệm thì 
không bao giờ có cải cách, cải tổ gì cả. Về phần Colby, ông cho rằng, quan điểm 
của Carver hay những nhân viên như thế, đơn giản phản ảnh khuynh hướng chống 
ông Diệm ở những thành phần chống đối mà họ thường tiếp xúc.

Tuy vậy, toàn bộ chi nhánh CIA Sài Gòn đều đồng thuận một điểm. Đó là: Những 
thành phần không phải là Cộng sản nhưng chống đối chế độ ông Diệm ở Sài Gòn 
ngày một tăng cao. Tháng 7.1960, chi nhánh CIA báo cáo về sự gia tăng thành 
phần đối lập không Cộng sản, hai tháng sau, lại bổ sung thêm vào đó là thành 
phần sĩ quan quân đội. Tháng 10.1960, họ báo cáo thêm tướng Trần Văn Minh, và 
chi nhánh CIA Sài Gòn qua tướng Minh cùng những mối quan hệ khác, để cố nhận 
diện những người nào sẽ tham gia đảo chính. Trong khi đó, cũng với nhiệm vụ mở 
rộng tiếp xúc hằng ngày, Carver đã tìm tới Hoàng Cơ Thụy, một chính khách đối 
lập thuộc đảng Đại Việt, từng quen biết với các nhân viên CIA trước đây. 

       
      Một lần nữa, ông Ngô Đình Diệm và cố vấn Ngô Đình Nhu (từ trái sang) lại 
thoát hiểm - Ảnh: T.L
     

Người Mỹ nắm 2 đầu mối

Tuy đã theo sát tình hình phe đối lập ở Sài Gòn, nhưng mọi nỗ lực của chi nhánh 
CIA Sài Gòn vẫn không nắm được chút nào tin tức về cuộc đảo chính ngày 
11.11.1960 mà lữ đoàn nhảy dù dưới quyền chỉ huy của đại tá Nguyễn Chánh Thi là 
lực lượng chủ chốt. Giống như cư dân Sài Gòn, các nhân viên CIA cũng chỉ biết 
được động tĩnh một cách mơ hồ của quân đảo chính vào rạng sáng 11.11, với tiếng 
bánh xe thiết giáp lăn trên đường phố, đi kèm là những tay súng cùng nhau hướng 
về Dinh Độc Lập. Nhưng nhờ đã theo dõi từ lâu nay, nên CIA đã nhanh chóng tiếp 
cận với các nhóm đối lập để nhận diện ngay thủ lĩnh phe đảo chính cùng ý đồ của 
họ.

Sáng hôm đó, các nhân viên CIA đã vội điều nghiên xem phải tiếp xúc với ai, 
hoặc theo chân đoàn quân đang tiến về phủ tổng thống để quan sát hoạt động của 
lực lượng nổi dậy. Về phần Carver, ông đã gọi điện cho Hoàng Cơ Thụy và được 
nhân vật này mời đến gặp một nhóm chính khách dân sự, những người đang trông 
chờ các tướng tá đảo chính sẽ phân chia chức vụ cho họ trong tân chính phủ.

Được Trưởng chi nhánh CIA Colby cho phép, Carver lái xe đến tư gia của ông 
Thụy. Từ đó, ông báo cáo về chi nhánh, đồng thời phục vụ như một kênh liên lạc 
cho Chính phủ Mỹ, áp lực lên cánh quân đảo chính không được “làm cỏ” Dinh Độc 
Lập, như lãnh đạo cuộc đảo chính từng đe dọa, mà phải thương lượng với ông Diệm.

Nhiều năm sau này khi nhớ lại, Carver thừa nhận là lúc đó, ông  thực sự bị 
khủng hoảng về lương tâm nghề nghiệp do những chỉ thị, mà ông tin rằng, ông 
Diệm trước sau gì rồi cũng phải ra đi, và việc dùng mánh khóe để điều khiển phe 
đảo chính làm lợi cho ông Diệm là một sai lầm sâu sắc. Tuy rằng miễn cưỡng, 
nhưng Carver đã thực hiện những gì được chỉ thị. Ông đã thuyết phục được nhóm 
của Hoàng Cơ Thụy chịu điều đình với ông Diệm, theo điều kiện sẽ duy trì vai 
trò của ông Diệm “như là nhân vật lãnh đạo trong cuộc chiến chống lại Cộng sản”.

Cùng lúc đó, một nhân viên CIA khác là Russ Miller, người phụ trách những hoạt 
động chống lại miền Bắc Việt Nam, đã cùng với nhân viên thông dịch tiếng Việt 
của chi nhánh là Bender, lái xe tới Dinh Độc Lập. Tình hình ở đó căng thẳng, 
đạn hai bên bắn qua bắn lại. Hai người bèn nhập vào đám phóng viên nước ngoài 
đứng săn tin ở đó. Ai nấy đều muốn biết những người bảo trợ và mục đích của 
cuộc đảo chính. Miller không tìm thấy ai có thể “soi sáng” cho ông. Phát ngôn 
viên duy nhất cho cuộc đảo chính là bác sĩ Phan Quang Đán, một nhân vật chống 
đối “lưu niên” và là người từng tiếp xúc với CIA. Ông cũng tỏ vẻ sẵn sàng ngồi 
vào ban lãnh đạo tân chính quyền một khi quân đảo chính lật đổ chế độ của ông 
Ngô Đình Diệm. Ông Đán thông báo là ông sẽ tổ chức một cuộc họp báo tại tổng 
hành dinh Bộ Tổng tham mưu, gần phi trường Tân Sơn Nhất. Thế là Miller và 
Bender leo lên xe. 

Bender tình nguyện trở về tòa đại sứ theo dõi tình hình. Miller đi cùng một 
đồng nghiệp khác đến Bộ Tổng tham mưu quân đội Nam Việt Nam.

Bác sĩ Đán cùng các phóng viên đều ra đi sau cuộc họp báo. Riêng Miller và đồng 
nghiệp còn lang thang trong khuôn viên Bộ Tổng tham mưu cho đến khi gặp được 
ban lãnh đạo cuộc đảo chánh. Miller không nhận ra bất cứ ai và tự giới thiệu 
mình là quan chức của tòa đại sứ Mỹ. Một lát sau, đại tá Thi xuất hiện. Ông Thi 
biết Miller nên ra lệnh cấp cho Miller một điện thoại cũng như cử một sĩ quan 
để liên tục cung cấp tin tức cho phía Mỹ. Hai nhân viên CIA ở lại đó qua đêm. 
Họ ngủ trên bàn làm việc khi không còn nghe tiếng kêu ca, phàn nàn của các sĩ 
quan nhảy dù nữa.

Những chỉ thị đầu tiên mà Miller nhận được từ Trưởng nhánh CIA Sài Gòn là tránh 
bất kỳ vai trò cố vấn nào, và tự giới hạn hoạt động. Carver thì đã nắm vững tin 
tức từ nhóm dân sự của ông Thụy. Biết được CIA đã làm chủ thông tin cả nhóm dân 
sự lẫn quân sự của phe đảo chính, Đại sứ Durbrow một mặt nhận tin tức từ Miller 
và Carver, một mặt liên lạc điện thoại với Dinh Độc Lập. Phản ảnh về sự lưỡng 
lự của Bộ Ngoại giao Mỹ, ông không đưa ra rõ ràng sự ủng hộ nào của chính quyền 
Washington, nhưng đề nghị ông Diệm đàm phán về những yêu sách của quân đảo 
chính. Về phía CIA, giống như Carver đã làm việc với phe dân sự, Miller cũng áp 
lực nhánh quân sự là hãy thương thuyết với ông Diệm hơn là tấn công vào tổng 
thống phủ. 

Ông Thi đòi nã pháo dinh Độc Lập

Phe quân sự lãnh đạo cuộc đảo chính tỏ ra chia rẽ trong việc giải quyết vấn đề 
then chốt là thương thuyết với ông Diệm hay lật đổ ông, và dễ dàng bị áp lực 
của phía Mỹ. Chủ trương tấn công vẫn là chọn lựa của phe đảo chính cho đến khi 
quân đội trung thành với ông Diệm do đại tá Trần Thiện Khiêm kéo từ miền Tây 
lên giải cứu vào ngày 12.11.1960. Phải nói là vai trò áp lực mà Đại sứ Durbrow 
đã sử dụng có hiệu quả thông qua 2 “kênh” CIA là Carver và Miller lên quân đảo 
chính, khiến họ chần chừ đã giúp cho ông Diệm sống còn.

Các cuộc thương thuyết kéo dài suốt ngày 11.11 cho đến những giờ đầu tiên của 
ngày 12. Đó hầu như là “kế” của ông Diệm để chờ quân tiếp viện của đại tá 
Khiêm, vốn là người thân cận với Giám mục Ngô Đình Thục ở Vĩnh Long, là bào 
huynh của ông Diệm. Đại tá Khiêm đang chỉ huy cuộc hành quân giải cứu từ miền 
Tây tiến về Sài Gòn.

Sau này, chính Miller nhớ lại là ông ta nhận chỉ thị từ Trưởng nhánh CIA Sài 
Gòn, để thông báo cho đại tá Thi biết là đại quân của ông Diệm đã tới nơi. Lúc 
đó, ông Thi công nhận cuộc đảo chính chấm dứt vì lực lượng áp đảo của đại tá 
Khiêm. Nhưng đại tá Thi cho biết là ông còn một tiểu đoàn pháo binh 105 mm, và 
ông nói với Miller rằng, ông muốn dùng dàn đại pháo tổng lực này để “trừng 
phạt” sự “phản phé” của ông Diệm. Miller can ngăn ngay vì sợ thiệt hại nhân 
mạng cho cả người Mỹ lẫn người Việt sống gần khuôn viên Dinh Độc Lập, cũng như 
cảnh báo đại tá Thi là đạn pháo của ông không “thủng” được hầm trú ẩn chỉ huy 
trong tổng thống phủ được đâu. Ông Thi dịu lại rồi sau đó, cùng các sĩ quan chỉ 
huy cuộc đảo chính, đi ra Tân Sơn Nhất để bay đi tị nạn ở Campuchia. 

Cánh sĩ quan chỉ huy đảo chính thất bại đã “bỏ quên đồng minh” dân sự là ông 
Hoàng Cơ Thụy. Cuối cùng, ông Thụy phải đến nhờ Carver. CIA đã bí mật đưa ông 
qua căn cứ không quân Clark ở Philippines, rồi từ đó bay qua Okinawa.

Người Mỹ gọi cuộc đảo chính bất thành này là một cuộc “binh biến” (mutiny), 
nhưng với anh em ông Diệm, đây là mối đe dọa lớn cho chế độ. (Còn tiếp) 

Lê Đình Bì

* Tổng hợp từ hồ sơ CIA and The House of Ngo (CIA và triều đại nhà Ngô) của Cơ 
quan Tình báo trung ương Mỹ.

Other related posts: