[SMCC] Be tac trong sang tao

B? T?c Trong Sáng T?o - Inrasara 
      Biên Kh?o Tài Li?u H?i Ký 
     

B? t?c trong sáng t?o là s? t?t ngh?n, ngung tr? ngu?n m?ch sáng t?o. Thâu tóm 
s? b? t?c sáng t?o vào m?t d?nh nghia là di?u không th?. Ch? bi?t r?ng hi?n 
tu?ng này là có th?t. Nó là b?n d?ng hành c?a sáng t?o, nhu th? cái bóng c?a 
sáng t?o. Cái bóng ch? có th? bi?n m?t, khi sáng t?o d?t d?nh di?m c?a ng? 
trua. V?i nhà van, th?i do?n c?a d?nh di?m ng? trua luôn hi?m, b? t?c có th? 
x?y d?n b?t kì lúc nào, ? kh?i di?m, n?a ch?ng hay khi tác ph?m hoàn thành. Sau 
hai, ba tác ph?m b?t ch?t nhà van kh?ng l?i, không th? ho?c không h?ng thú ti?p 
t?c n?a. Cung có khi, ngoái nhìn l?i quãng sáng tác c?a mình, nhà van không 
th?a mãn v?i nh?ng gì mình dã t?ng vi?t: b? t?c. Vân vân,. Nghia là thiên hình 
v?n tr?ng, d? nguyên do.

Mu?n n?m b?t hi?n tu?ng này, ta ch? có th? ti?p c?n nó b?ng nhi?u cách th?c 
khác nhau, l?t m? và nh?n di?n các bi?n thái khác nhau c?a nó.

B? t?c, ngu?i ngh? si không sáng t?o du?c n?a.

Nhà van, nhà tho ngung vi?t, lâu hay mau, dài ho?c ng?n h?n. Không th? vi?t, 
không có gì d? vi?t, không mu?n vi?t, s? cái vi?t, hay vi?t nhu m?t th? th? 
công, ngu?i vi?t không còn tin tu?ng vào cái vi?t c?a chính mình,... Dó là vài 
bi?u hi?n thu?ng th?y. Dang ngon tr?n, b?ng m?t hôm th?c d?y, nhà van th?y 
ngu?n m?ch sáng t?o b? t?c. T?c ch? không ph?i t?t, dù trong t?c v?n ti?m ?n 
nguy co b? t?t.

T?t là do h?t hoi khi?n ngu?n l?c sáng t?o c?n ki?t. Dây là th? b? t?c gi?. M?t 
b? t?c t? cáo ngu?i vi?t b?t l?c b?i tài hèn s?c m?n nhung tham v?ng l?i to. Nó 
còn du?c dùng làm bình phong che gi?u tinh th?n b?c nhu?c tru?c chân tr?i d?y 
suong khói hay chùn bu?c tru?c h? hang nhi?u r?i ro c?a sáng t?o. Còn t?c là b? 
t?c ? m?t c?p d? khác, cao và sâu hon. Do dó, nguy hi?m ngàn l?n hon. Dù gi? 
hay th?t, m?i s? ngung tr? trong sáng tác d?u có nguyên nhân xa và g?n c?a nó.

Câu h?i d?t ra: T?i sao b? t?c? Và làm gì khi b? t?c?

A. 1. Có th? do ngu?i vi?t nghèo ngôn ng? hay ý tu?ng, c?n d? tài; cung có th? 
do tu?i tác ho?c gánh n?ng xã h?i v?i quá nhi?u trách nghi?m l?nh k?nh dè lên 
thân xác hèn y?u khi?n chúng ta m?t m?i. C?nh dó, b? t?c [hay không sáng tác gì 
n?a] còn do s? t? th?a mãn quá s?m. Th?a mãn d? dãi v?i thành tích d?t du?c: 
vào H?i Nhà van Vi?t Nam, do?t m?t, hai gi?i thu?ng bé con nào dó. D? r?i, ngh?!

Nhóm b? t?c này thu?ng s? d?ng th? nhà van d? tìm gh? quan van: phó ch? t?ch 
hay ?y viên thu?ng tr?c H?i Van h?c-ngh? thu?t c?a t?nh, thành ph?, câu l?c b? 
tho,. ho?c t?ng biên t?p t?p chí van ngh? d?a phuong. Cung có ngu?i nhanh tay 
tranh th? c?ng uy tín van chuong vào ngành ngh? không liên quan gì d?n van 
chuong: giám d?c Công ty trách nhi?m h?u h?n kiêm nhà tho thì ch?c ch?n oách 
hon m?t giám d?c thu?n túy. Còn l?i, d?i da s? lao vào các ngh? liên quan v?i 
ch? nghia, bám vào ch? nghia: phóng viên báo, dài, biên t?p viên nhà xu?t b?n, 
ho?c tr? thành . nhà phê bình!

Không v?n d? gì c?! Xã h?i luôn c?n chuyên viên nhu th?. M?t ngu?i biên t?p 
xu?t thân sáng tác có kh? nang hi?u tác ph?m c?a d?ng nghi?p hon, h? tr? nhau 
d? dàng hon. Mi?n ta d?ng kêu: tôi b? t?c.

2. Có th? b? t?c do tác d?ng t? bên ngoài: xã h?i hay van chuong. Lo?i này 
thu?ng x?y d?n v?i các nhà tho tr?. D?a con tinh th?n m? m?t chào d?i có v?n d? 
(?), b? du lu?n ch?p cho cái mu ph?n d?ng, d?i tr?y, khiêu dâm hay lai cang gì 
gì khác. Hãi s?, ngu?i tu?i tr? ch?y thoát thân sang lãnh v?c khác l?p danh. 
Cung có tác gi?, b?i chua du?c trang b? vu khí tinh th?n thích dáng, vài sáng 
tác d?u d?i du?c khen ng?i hay b? chê bai quá dáng, dã m?t phuong hu?ng. R?i, 
không m?t l?n ngó th?y rõ l?i di n?a!

Hai nguyên do b? t?c trên thu?ng du?c d?ng hóa v?i kh?ng ho?ng sáng t?o.

Trong khí quy?n và s? ti?p nh?n van chuong Vi?t Nam hôm nay, các sáng tác th? 
nghi?m không có d?t d?ng (báo gi?y); n?u du?c b?n lên báo di?n t?, chúng cung 
b? công chúng [van h?c hay ngoài van h?c] nhìn b?ng con m?t dè b?u, ái ng?i. T? 
dó t?o s? chán n?n, m?t chán n?n mang tính dây chuy?n. Ngu?i tr? ho?c th?a hi?p 
ho?c t?m rút lui giai do?n, tin r?ng tuong lai không xa, s? làm cu?c qu?t kh?i 
tr? l?i. Kéo dài quá, h? t?t!

"Tham v?ng và m?t ít may m?n là nh?ng cái nhà van c?n có d? kh?i d?u. Quá nhi?u 
tham v?ng và quá ít may m?n - ho?c hoàn toàn không may m?n - có th? gi?t ch?t 
nhà van", Raymond Carver nói th?.

C?nh dó, m?t tr? l?c khác ngu?i vi?t tr? thu?ng v?p ph?i là s? m?t hút m?c 
tiêu. M?t l?a! T? l?a lí tu?ng xã h?i lây lan sang l?a sáng t?o ngh? thu?t. 
Mu?n vi?t t?i, nhung không bi?t dâu mà l?n, b?i non kém tu tu?ng hay m?ng y?u 
tri th?c xã h?i. Mu?n d?t l?i ng?n l?a, nhung không bi?t nó s? cháy t? dâu, vào 
dâu. Tu?i tr? b?t l?c nhìn ngày tháng trôi xuôi, nu?t ngh?n sau m?i thành t?u 
c?a d?ng nghi?p cùng th?i hay k? d?n sau.

Th? nhìn sang W.Whitman: tu tu?ng dân ch? và t? do làm th? píttông d?y thi ca 
ông d?n t?i. Là du?ng ch?t vô t?n nuôi s?ng tho ông.

3. Van hóa van chuong [Vi?t Nam] cung dã góp công s?c không nh? vào b? t?c 
chung c?a d?i da s? k? sáng t?o. Trong kì D?i h?i Nh?ng ngu?i vi?t van tr? nam 
2000, h?u h?t các nhà van nhà tho khi du?c h?i v? ngh? vi?t d?u d?ng lo?t quan 
ni?m [ho?c không quan ni?m gì c?] van chuong là trò choi. Nh?t là nhà tho.

Th? d?c chân dung nhà tho du?c Tr?n Ng?c Tu?n phác h?a:

? quán 81

Có gã t? thâm son cùng c?c
T?t u?ng vài li r?i vùng di.

Có gã xa quê bu?n nhu dá
M?t bàn . m?t gh? . m?t tha huong

Có gã th?t tình ng?i nói m?
U o . ú ? . lú h?n tho

Có gã lên gân xung hùng bá
Chua ra quân x?p b? cu?n c?.(1)

Bu?n thay cho thân ph?n bèo b?t c?a nhà tho. Và thuong thay! Vì dó chính là 
chân dung r?t th?t c?a tôi c?a em c?a anh, ? hôm nay, du?c v? lên b?i ngu?i anh 
em chúng ta - không nuong tay, không son bóng. M?t chân dung r?t ngu?i. Chân 
dung "nhìn g?n", nhu Nietzsche nói. Dau, nhung c?n thi?t. 

Không còn chút bóng dáng trích tiên v?i nh?ng phái sinh c?a nó nhu ? th?i c? 
di?n n?a. Không "b?u ru?u túi tho ng?t ngu?ng" Nguy?n Công Tr? nói chi ngang 
tàng "d?i tr?i d?p d?t" Cao Bá Quát. V? ao thu vui thú di?n viên gi? chút thanh 
tao sót l?i nhu m?t Nguy?n Khuy?n cung m?t n?t. Không c?m xúc "ru v?i gió" hay 
c?m giác xa l? "lu chúng ta l?c loài dam b?y d?a" c?a th?i Tho M?i, thi si hôm 
nay cung b? quên luôn cái tôi ý th?c c?ng d?ng "là m?t ngu?i là m?t dám dông" 
(Tô Thùy Yên);.ho?c cái tôi hy sinh cá th? d? làm dinh vít v?n hành trong gu?ng 
máy hi?n th?c xã h?i ch? nghia khi riêng tây ta th?y mình x?u h?. Chúng ta khôn 
ngoan v?i láu l?nh hon, nh?ch nhác và t?i nghi?p hon, b? r?c d?n vô phuong c?u 
ch?a hon.

Nên, không ph?i không lý do khi m?t nhà van t? nh?n r?t khó khan trong vi?c 
ti?p c?n tho duong d?i(2), r?t kém trong th?m d?nh tho(3), trong V? hoa th?y 
tiên(4) v?a qua, dã hình dung "nhà tho t?c là nh?ng ngu?i ch? d?a vào 'c?m 
h?ng' d? tùy ti?n vi?t ra nh?ng l?i l? du duong phù phi?m vô nghia", và "d?ng 
nghia v?i s? ch?p cheng, hâm h?p, quá khích, v? v?n, th?m chí còn luu manh n?a"?

Nh?n d?nh nhi?u nh?m l?n, nhung không ph?i không có cái kh? th?. B?i chính nhà 
tho chúng ta dã góp ph?n làm d?m n?i chân dung mình, g?n nhu th?, hôm nay! 
Trong tho và nh?t là, trong d?i.

Chân dung du?c nhi?u th? h? nhà tho di tru?c t? h?a, tr?c ti?p hay gián ti?p 
qua các sáng tác c?a mình, trong các th?i do?n và môi tru?ng khác, d? hôm nay 
du?c/b? nhà tho làm nhòe di các du?ng nét thánh thi?n, tô d?m hon gam màu tr?n 
t?c, tr?n t?c theo chi?u hu?ng tiêu c?c, méo mó. B?c chân dung hình thành t? 
n?n van hóa van chuong v?i quan ni?m v? van chuong và thái d? c?a nhà van d?i 
v?i ngh? van. T? Nguy?n B?nh Khiêm: "Van chuong ngh? cu xác nhu v?", qua Nguy?n 
Du: "Mua vui cung du?c m?t vài tr?ng canh", cho d?n t?n Xuân Di?u: "Tôi là con 
chim d?n t? núi l?/Ng?a c? hát choi.". Vi?t là ngh? tay trái, m?t trò choi, 
h?ng thì làm, làm choi, không ph?i vi?c d? m? hôi sôi nu?c m?t. Th?nh tho?ng 
chúng ta cung có quy?t li?t d?y, nhung thu?ng là quy?t li?t v? nh?ng chuy?n r?t 
ngoài l?!

Nhu v?y, mà dòi không b? t?c!

B? t?c, nhung chúng ta không bao gi? có ý d?nh ngh? làm tho. Lâu lâu, d?p T?t 
hay k? ni?m, sinh nh?t gì/ai dó ch?ng h?n, tho c? ra d?u d?n. Th?m chí, có c? 
t?p tho in d?p. D? thân/kính t?ng. Và d? làm gì n?a, có ma m?i bi?t du?c.

4. Th? van chuong-trò choi ?y chính là con d? c?a n?n van h?c b? Nguy?n Hung 
Qu?c g?i dích danh là van h?c nghi?p du, không hon. Trong lúc, tinh th?n chuyên 
nghi?p khác h?n tinh th?n nghi?p du ? ch? nó "d? cao y?u t? ki thu?t" thay vì 
tùy thu?c vào c?m h?ng, "g?n li?n v?i tinh th?n nghiên c?u" thay vì tin c?y vào 
kinh nghi?m, "luôn luôn có tính t? giác cao (.) trong khi dó, buông th? theo 
thói quen, tinh th?n nghi?p du l?i d?y tính ch?t t? phát" và nh?t là, tinh th?n 
chuyên nghi?p d?y tính ch?t c?nh tranh ch? không làm qua loa d?i khái r?t trung 
bình(5).

M?t h?c sinh qua c?p ph? thông d? dàng nêu ch?c tên tu?i nhà 
tho-thi-ph?m-d?u-tay hay nhà tho-m?t-bài ra d?i r?i . chìm ngh?m trong dòng van 
h?c ?y, th?i gian qua. Lâu l?m ta m?i có du?c m?t Ch? Lan Viên t?o du?c ba d?nh 
cao cho riêng mình.

Nghi?p du - ta chua bao gi? suy tu qui mô v? ngh? thu?t, suy tu có tính n?n 
t?ng và r?t ráo: Vi?t là gì? T?i sao vi?t? Nhà van là ai?,. Các trào luu van 
h?c ngh? thu?t n?y n? và phát tri?n sôi d?ng ngoài kia c? là không là gì c?, 
v?i ta. Chuong trình van chuong các Tru?ng D?i h?c khoa h?c xã h?i và nhân van 
[có th? k? luôn Tru?ng vi?t van Nguy?n Du n?a] không thèm bi?t d?n s? có m?t 
c?a chúng trên th? gi?i n?a là!

Không du?c trang b? tri th?c m?i t?i noi t?i ch?n nên, k? sáng tác thu?ng an 
x?i, d? dãi ch?p nh?n vài món v?a h?c lóm du?c. Ch? nghia Siêu th?c, Tu?ng 
trung, . chua bao gi? du?c nhà tho Vi?t nào d?y t?i cùng. M?i dây thôi, tang 
ch?ng s? s? tru?c m?t: Tân hình th?c (New-Formanism) v?a du?c nhà tho Kh? Iêm 
chào hàng và xi?n duong trên T?p chí Tho t?n M?(6), ngay t?c thì hon ch?c ngu?i 
làm tho trong nu?c (trong dó có k? vi?t bài này) ch?p l?y, an tuoi nu?t s?ng. 
Các sáng tác tân hình th?c ra d?i ? ?t. ? ?t d? chua tròn hai nam, ng?m! Ch?ng 
l?y m?t ai d?c n?a trang di?u van dua tang.

5. Dó là n?n van h?c trong dó, nhi?u thành viên mang m?c c?m d? ?ng v?i cái m?i 
(bi?u hi?n rõ nh?t ? bài vi?t c?a Tr?nh Thanh Son: Tho tr?.m?t ng?)(7), bên 
c?nh thi?u h?ng thú v?i cái m?i. Do dó, "nhi?u di?u l? ra ph?i gây thành s? 
ki?n l?n, dã không thành n?i m?t s? ki?n nh? và ngu?c l?i". Các tác ph?m Lý 
lu?n và thi pháp ti?u thuy?t, D? không c?a l?i vi?t,. r?i S? b?t t?, Tên c?a 
hoa h?ng,(8). là "nh?ng v? n? van chuong, báo hi?u nh?ng rung chuy?n ngh? thu?t 
? cõi ngoài", th? nhung khi du?c d?ch ra ti?ng Vi?t chúng "cung ch? du?c d?c 
m?t cách h?ng h?"!(9). C? ngu?i vi?t l?n ngu?i thu?ng th?c xem cái m?i, l? kia 
là c?a thiên h? ch? không c?a mình nên, dù bi?t chúng có hay d?y nhung không 
c?n thi?t ph?i tìm hi?u, ph?i th?o lu?n hay rút t?a cái tinh túy d? ?ng d?ng. 
N?u có, chúng ta làm qua loa, r?t qua loa. Chua bao gi? có tính tri?t d? trong 
truy tìm, phiêu luu khai phá cái m?i trong sáng tác ngh? thu?t. Dó là tâm lí 
khó thay d?i, ? ngu?i vi?t hôm nay, L?i Nguyên Ân k?t lu?n.

Theo tôi, c? ? ngu?i d?c n?a!

Không làm du?c cái m?i nên, chúng ta c? n?p cu mà làm. Tho d?ng ph?c tràn ng?p 
các m?t báo, t?p chí: d? lo?i báo, t?p chí, tràn qua thi t?p và tuy?n t?p, th?m 
chí "tinh tuy?n". Kh?ng ho?ng th?a [c? gi? l?n th?t] dã du?c báo d?ng t? hon 
th?p k? qua, nhung ta c? n?p nào n? n?y. V?n ?o tu?ng mình dang sáng t?o ghê 
l?m.

Dó là m?t d?ng b? t?c không t? bi?t.

6. Bi?n thái cu?i cùng c?a van hóa van chuong này là ý hu?ng sáng tác dua van 
chuong ra ch?ch kh?i chân tr?i van chuong: van di t?i d?o ch?ng h?n hay, s? 
d?ng tho ca ph?c d?ch cho m?t lí tu?ng, m?c dích nào dó, dôi khi quá u th?c 
d?ng.

Có ngu?i h?i t?i sao làm tho? Brodski: làm tho vì yêu ti?ng Nga.
Ông không làm tho d? nói lên "cái chí" c?a mình, d? c?i t?o xã h?i, d? d?y d?i, 
th?m chí làm tho d? n?i ti?ng. Mà là vì yêu ngôn ng?! Tình nguy?n làm "phuong 
ti?n t?n t?i c?a ngôn ng?" (language's means for existence)(10). Xua nay, chúng 
ta t?ng ban cho tho hàng d?ng tính, d?t lên vai nó bao nhiêu ch?c nang n?ng n?, 
ngo?i tr? ch?c nang co b?n nh?t c?a nó: làm tho vì tho, vì yêu th? ngôn ng? 
chuyên ch? tho, thì chúng ta quên.

Nên, khi m?c dích xã h?i d?t, tho t?t n?ng.

T? H?u là tru?ng h?p r?t d?c thù: ngay t? kh?i nghi?p, ông s? d?ng tho ca ph?c 
v? lí tu?ng tranh d?u d?ng th?i t?o d?ng nên thi pháp cách m?ng và, dã di d?n 
cùng thi pháp ?y. Dó là cái l?n c?a ông. René Char ngu?c l?i, cung cùng lí 
tu?ng d?u tranh cho d?c l?p dân t?c nhung s? nghi?p tho ca ông ít dính líu d?n 
công cu?c ?y. Cái du?c dáng k? nh?t c?a c? hai: không bao gi? b? t?c!

T?t c? sáu lo?i b? t?c trên d?u có th? qui vào b? t?c nghi?p du, nghi?p du nên 
- r?t gi?! V?y, dâu là b? t?c th?t, b? t?c l?n - b? t?c nhu là b? t?c, b? t?c 
mang tính thi pháp?

B.

Trong sáng t?o ngh? thu?t, d?t du?c s? phát tri?n tinh th?n tu?n t? nhi ti?n, 
ngày càng sâu r?ng, cao l?n nhu Rembrandt, Van Gogh, Beethoven hay Dostoievski 
là di?u c?c hi?m. ? Vi?t Nam, m?t Ch? Lan Viên hay Tô Thùy Yên là hi?n tu?ng 
l?. Còn thì: phong d? khá ph?p phù. L?n nhu Solokhov, sau Sông Dông êm d?m, 
không còn gì dáng d?c n?a. Hay L.Tolstoi, Hemingway,. tác ph?m hay nh?t ch? 
du?c vi?t vào kho?ng gi?a c?a tu?i sáng tác ch? không ph?i sau cùng.

Th? nhung, cái khác bi?t l?n nh?t gi?a b? t?c th?t và gi? là tinh th?n, thái d? 
c?a chúng: chuyên nghi?p hay nghi?p du.

1. Các là chuyên nghi?p không ph?i không b? t?c, b? t?c d?n kh?ng ho?ng n?a là 
khác.

Tru?c h?t, b? t?c bu?i d?u ch? là b? t?c mang tính t?m th?i. Có th? g?i dó là 
cu?c d? d?m tìm du?ng d?y khó nh?c. Và khi nhà van tìm ra gi?ng c?a mình, ngu?n 
sáng t?o tuôn tràn ào ?t nhu thác nu?c không gì c?n l?i du?c. H.Miller, 
H.Balzac là di?n hình. Ngu?i tru?c mò m?m hoài h?y trong bóng t?i, ba muoi nam 
dánh v?t v?i ch? nghia, trong khi k? sau, sau vài tác ph?m th?t b?i, dã b? van 
chuong lao vào thuong tru?ng mãi hai ch?c nam m?i c?m bút tr? l?i. C? hai tái 
xu?t hi?n trên van dàn lúc tu?i dã d?ng bóng m?t tr?i. Bút l?c và s? nghi?p van 
chuong c?a h? thì mi?n bàn.

Th? b? t?c này không có gì dáng nói, có chang là: có nhà tho Vi?t Nam nào dã 
dám hành x? nhu th? v?i van chuong?

2. B? t?c t?m th?i có d?ng bi?n thái khác. Nguyên nhân ch? y?u là các nhà van 
du?i s?c tru?c thay d?i c?a xã h?i hay ngh?n m?ch ? th? lo?i dang theo du?i 
ho?c không theo k?p phát tri?n c?a thi pháp m?i, không th?a mãn v?i trào luu 
van ngh? th?i d?i và c?a chính mình. Th? L?, Luu Tr?ng Lu, A.Tolstoi, . có th? 
li?t vào nhóm tru?c. Còn P.Valéry thu?c nhóm sau. T?m phân chia v?y.

D?ng d?u b? t?c lo?i này, nhà van xu hu?ng chuy?n th? lo?i: t? tho chuy?n sang 
vi?t k?ch (Th? L?), hay ti?u thuy?t (A.Tolstoi). P.Valéry d?t áo v?i van ngh? 
d? di làm khoa h?c, hon hai muoi nam sau tr? l?i v?i nàng tho và dã d? d?u ?n 
d?m trong thi ca hi?n d?i Pháp.

Xuân Di?u ch?n gi?i pháp khác: v?a nghiên c?u-phê bình mà v?n làm tho d?u d?n, 
nhung cái du?c c?a ông giai do?n này là phê bình ch? không ph?i sáng tác. G?ng 
gu?ng kéo dài tu?i th? sáng tác c?a d?i da s? nhà tho giai do?n h?u-b? t?c - c? 
làm t?i ho?c c?u c?u d?n ch?t kích thích nhu ma túy, ru?u hay dàn bà,. làm dòn 
b?y thúc d?y sáng t?o, không nói lên du?c gì ngoài g?ng gu?ng che gi?u m?c c?m 
b?t l?c hay ?o tu?ng tai h?i.

Thuong thay cho k? l? yêu mê tho ca!

3. Có lo?i b? t?c xu?t phát t? bi?n d?ng l?n và d?t ng?t trong tâm lí, tu tu?ng 
c?a tâm h?n bi?t t? tr?ng tru?c ngh? thu?t. Khi kinh hoàng khám phá r?ng nhân 
lo?i dang trang trí cu?c s?ng b?ng th? "tri th?c không minh tri?t, ti?n nghi 
không an ninh, lòng tin tu?ng không d?c tin" (H.Miller), A.Rimbaud quy?t d?p d? 
t?t c? d?ng lúc mang tham v?ng sáng t?o th? "ngôn ng? tr?c ti?p t? tâm h?n d?n 
th?ng tâm h?n" (Cette langue sera de l'âme pour l'âme)(11) trong tác ph?m "m?i 
r?" c?a mình: Une Saison en Enfer. Th?t b?i! Chàng ch?m d?t luôn hai nam s? 
nghi?p thi ca ng?n ng?n nhung d?y oanh li?t. B? l?i th? gi?i van minh sau lung, 
thiên tài n?i lo?n này lang b?t t?n các x? Châu Phi h?o lánh d? buôn l?u ngà 
voi, súng ?ng,. Rimbaud là tru?ng h?p k? sáng t?o tuy?t v?ng tru?c s? b?t l?c 
c?a ngôn ng?.

Dây là b? t?c mang tính b?n th?. M?t th? b? t?c ít nhà tho "th?t b?i" nào v?i 
t?i!

D?i m?t v?i b? t?c này, k? sáng t?o suy s?p tinh th?n nghiêm tr?ng. Không có gì 
ng?c nhiên khi không ít nhà tho phuong Tây ? th? k? XX dã ph?i tìm t?i cái ch?t.

Th? b? t?c này cung tìm du?c b?n d?ng hành: Xua, c?m nh?n cái b?p bênh c?a ph?n 
ngu?i tru?c mông mênh vu tr?, ngh? si u?c v?ng xây d?ng lâu dài ngh? thu?t mong 
tìm s? b?t t?. Nay, ni?m tin mong manh ?y cung dã m?t: tác ph?m ngh? thu?t 
không b?t t?. Tadeusz Rozéwics: "Không th? hi?u du?c t?i sao tho du?c phép t?n 
t?i khi con ngu?i t?o tác nó dã ch?t. Tho s?ng sót bu?i t?n th?, làm nhu không 
h? có chuy?n gì m?i x?y ra trên trái d?t này ngày hôm qua. Tôi kinh t?m s? phi 
lí ?y"(12).

4. Truy?n th?ng t? h?y c?a sáng tác hi?n d?i (luôn ? th? tìm tòi, th? nghi?m và 
th? nghi?m n?a) cung dóng góp dáng k? ph?n mình vào b? t?c c?a nhà chuyên 
nghi?p. Nhà tho s? l?p l?i ngu?i khác hay c?a chính mình, s? tác ph?m sau không 
hay hon cái tru?c dó, mu?n thay d?i phong cách tác ph?m nhung chua tìm ra hu?ng 
di: b? t?c. Khác v?i s? ch?n l?a c?a m?t Lê D?t, D?ng Dình Hung hay A.Breton,.. 
mi?t mài ch? trì phong cách dã ch?n; ? dây chúng ta hi?u t?i sao Pablo Picasso 
luôn [h?c h?i khám phá và] thay d?i phong cách. D?ng "cao và sâu" hon: 
R.M.Rilke d?t thi ca d?i m?t v?i s? b? t?c mênh mông v? cu?c s?ng và siêu hình.

Nam 1912, Rilke roi vào m?t n?i b? t?c dài d?c và nghiêm tr?ng. Xong hai b?n 
s?u ca d?u c?a t?p S?u ca ? lâu dài Duino, Rilke nhu th? cóng tay. Rilke lang 
thang và lang thang: t? châu Phi d?n Tây Ban Nha sang Pháp, Ý, D?c, Th?y Si; 
s?c kh?e tr?i s?t th?t thu?ng, d?i s?ng vô d?nh, tâm th?n b?t an; Rilke nh?p 
ngu r?i du?c gi?i ngu; d?c Holderlin, say mê P.Vélery và d?ch Cimetière marin 
ra ti?ng D?c. Trong th?i gian ?y, Rilke không sáng tác du?c cái gì c?. T?t c? 
ngu?n sáng t?o d?u khô c?n! Mãi nam 1921 Rilke m?i d?nh c? t?i lâu dài Muzot ? 
Th?y Si. D? vào nam 1922, S?u ca ? lâu dài Duino và Do?n ca g?i Orphée m?i du?c 
hoàn thành.

Nghia là b? t?c kéo dài d?n 10 nam!

M?t b? t?c dung mãnh dáng ngu?ng v?ng!

C. Nhu v?y, dâu là gi?i pháp cho các b? t?c?

Câu h?i du?c nêu nhu th? m?t trò dùa! Nhu th? th?y lang mu?n b?c th? thu?c 
xuyên tâm liên ch?a can b?nh không th? tr?. Ch?a tr? can b?nh b? t?c sáng t?o 
là di?u b?t kh?. M?i nhà van [con b?nh] d?u t? bi?t dâu là nguyên do t?o b? t?c 
c?a riêng mình, d? có th? tìm cách vu?t b?!

Nhung d?u sao di n?a, vài "kinh nghi?m" mang tính cá th? cung có th? giúp soi 
sáng khía c?nh c?a v?n d?. B?i, nhìn cách chuyên nghi?p hon, dù kinh nghi?m và 
trí thông minh ch?ng on ích gì c? trong t?o nên tho hay, ít ra nó giúp ta tránh 
du?c làm ra lo?i tho mòn sáo, t?i.

- A.Camus khuyên r?ng, ngay t? kh?i d?u, nhà van d?ng tung h?t [chu?ng] nh?ng 
gì chúng ta dang có, nghia là h?c bi?t ch?a l?i cho các tác ph?m sau dó.

- D? d?m b?o s? liên t?c, Tr?nh Công Son nói d?n chuy?n "g?i d?u" cho v? sau: 
khi m?t nh?c ph?m chào d?i, anh luôn có b?n nháp s?n sàng cho t?p ca khúc k? 
ti?p.

- Cung có ngu?i ch? truong c? di t?i cùng, khai thác t?i cùng v?n cu; n?p nang 
lu?ng m?i d? sau dó làm ra cái m?i khác.

- Không v?i vã xu?t hi?n, vài k? sáng tác ch?n cách th? này.

- Gi? ng?n l?a dam mê sáng t?o, khao khát [h?c t?p d?] d?i m?i, lùng s?c vào 
nh?ng vùng t?i nh?t c?a kh? th? chua du?c khai phá noi tâm h?n ta. Khai thông 
m?ch ng?m m?i, bi?t dâu t? noi ch?n tu?ng nhu không có gì ?y s? tuôn trào dòng 
thác sáng t?o d?i dào hon, kh?e kho?n hon.

- Nhi?u tác gia, Simenon ch?ng h?n, mu?n không b? m?t h?ng, dã ph?i nh?t mình 
mà vi?t liên t?c trong kho?ng th?i gian t?i thi?u cho d?n lúc hoàn thành m?t 
tác ph?m. Quá trình d?c l?i, ông ch? làm m?i nhi?m v? là c?t, g?t.

- Soljenitsine dã k? d?n thu?c lòng tru?c khi vi?t ti?u thuy?t d?u tay c?a mình 
ra gi?y.

- Nguyên t?c ba trang m?t ngày c?a B.Shaw cung là m?t cách.

- Ho?c, khi b? t?c, c? b? di dâu dó hay làm vi?c gì dó m?t th?i gian ng?n/dài, 
tùy (nhu Balzac, Rilke), nhung c?n gi? trong tâm h?n ng?n l?a sáng t?o âm ? 
cháy. Khác di: b?o t?n s? dam mê thu?ng tr?c. Ch? v?y thôi chúng ta m?i hi v?ng 
tr? l?i mà không t?t!

- Cu?i cùng, hãy có thái d? chuyên nghi?p, làm vi?c m?t cách chuyên nghi?p. Nói 
nhu Tropole: Hãy vi?t nhu k? lao d?ng chân tay. Hay H.Miller: Khi chúng ta 
không th? sáng t?o, chúng ta v?n có th? làm vi?c.

*

Truy?n th?ng ?n D? dòi h?i thi si tôi luy?n ngh? thu?t tho d?t t?i m?t c?p d? 
r?t cao. Nhà tho là hi?n thân c?a tiên tri th?u th?, k? thông tu?. Mu?n thành 
nhà tho, ngu?i làm tho ph?i tr?i qua 6 b?c tôi luy?n: 

- Svabhava: c?m tính thu?c b?n nang.

- Carana: c?m tính hu?ng thu?ng.

- Abhyasa: s? tinh luy?n v? s? d?ng ngh? thu?t ngôn t?.

- Yoga: tham thi?n nh?p d?nh d? d?t d?n hòa h?p v?i Thu?ng d?.

- Adrsta: s? k? th?a tài nang t? ti?n ki?p.

- Visitopahita: ân s?ng d?c bi?t du?c làm ch? tài nang c?a ngu?i thông tu? và 
tiên tri phi thu?ng. Do dó, nhà tho ?n D? ngày xua b?/t? bu?c tuân th? k? lu?t 
r?t kh?c khe v? gi? gi?c sinh ho?t cung nhu các l? lu?t d?i x? v?i cu?c s?ng, 
ch? nghia(13).

Xua, nhà tho là danh nghia dáng tr?ng bao nhiêu thì nay, b? coi là nh?ch nhác 
b?y nhiêu! Nó g?n li?n v?i s? th? n?i tình c?m và dòi h?i thân xác thay vì ch? 
ng? giác quan và b?n nang. Thi si hôm nay thu?ng b? thành ki?n là bi?ng d?c 
sách hon nhà van, ít trui luy?n trí tu?, quen dùng các t? làm s?n (tho second 
hand) thay vì n? l?c sáng t?o ngôn t? m?i, phó m?c cho nh?ng v?n v?t c?a "tr?n 
gian" thay vì tìm hu?ng thu?ng cõi siêu vi?t,.

*

Phân bi?t s? l?n/bé, cao/th?p c?a nhà tho là ? cái t?m. T?m vóc d?t n?n t?ng 
trên m?t s? y?u t? nh?t d?nh.

- Dung lu?ng tác ph?m: không th? có nhà van vi d?i ch? v?i m?t d?u sách. Có, 
nhung r?t ít. W.Whitman ch?ng h?n. Nhung ông này d?n c? d?i cho Leaves of 
Grass, m?i sáng tác m?i ch? là m?i thêm vào, ch? không ý d?nh làm tang thêm d?u 
sách.

- Kh? nang sáng t?o ngôn ng? dân t?c: dù mu?n hay không, tác ph?m van h?c nhu 
m?t b?c tranh xã h?i c?a th?i d?i. Ông/bà ph?i thi?t l?p ngôn ng? m?i d? dáp 
?ng nhu c?u ph?n ánh hoàn c?nh khách quan và bi?u hi?n tâm tình con ngu?i th?i 
d?i. Ngôn ng? là tài s?n chung c?a c?ng d?ng, nhà tho d?t d?u ?n c?a mình vào 
dó. Ariya Glong Anak ch?a lu?ng l?n v?n t? tru?c dó chua h? có trong van b?n c? 
Cham. Thi?u kh? nang sáng t?o ngôn ng? riêng ông, ông chua th?c s? l?n.

- V? thi pháp, ông có kh? nang m? hu?ng di m?i, m?t trào luu m?i ­- trào luu 
?nh hu?ng r?ng l?n d?n k? sáng tác cùng th? h?, và nh?t là các th? h? ti?p sau.

- Tu tu?ng: m?t nhà van không có tu tu?ng m?i, riêng (? dây là tu tu?ng th? 
hi?n  b?ng phuong ti?n ngh? thu?t) thì chua th? g?i là l?n. ?nh hu?ng c?a nó 
không ch? trong ph?m vi van h?c-ngh? thu?t mà còn tác d?ng lên các linh v?c 
khác, c? chính tr?-xã h?i n?a. Chúng ta hãy nghi d?n Dostoievski hay Goethe 
cu?i th? k? XIX.

- Và cu?i cùng, trong th?i d?i toàn c?u hóa, thông tin liên m?ng dã bi?n th? 
gi?i thành làng-toàn c?u, thì m?t nhà van ph?i có ph?n góp vào phát tri?n n?n 
van h?c chung. Khía c?nh này, tác gi? c?a ngôn ng? "nhu?c ti?u" luôn ? th? lép. 
Sáng tác b?ng ti?ng Anh thì thu?n l?i trong truy?n bá hon ti?ng Vi?t r?i. Bên 
c?nh, y?u t? kinh t?-chính tr? c?a d?t nu?c noi nhà van s?ng cung dóng vai trò 
không nh? trong khuy?ch truong tác ph?m. C? so thân ph?n nhà tho Nh?t v?i nhà 
tho Tây T?ng, cung d? th?y. Dó là chua nói nhà tho dân t?c thi?u s?! Ngay b?n 
thân ngu?i vi?t bài này, dù h?c/vi?t ti?ng Vi?t và Cham song hành, v?n luôn 
th?y khó nh?c trong chuy?n d?ch tho mình t? ngôn ng? này sang ngôn ng? kia, và 
ngu?c l?i.

Là nhà tho thì ph?i ch?p nh?n d?nh m?nh ?y: canh gi? ngôn ng? dân t?c.

Yêu m?nh d? gi?i m?nh!

D. K?t lu?n

Nhung th? nào di n?a cung ph?i h?c bi?t khiêm t?n và kiên nh?n.

Nhu Rilke:

"Hãy ch? d?i m?t cách khiêm t?n và kiên nh?n, ch? d?i gi? phút khai sinh ánh 
sáng r?c ng?i m?i l?. ? dây, th?i gian không th? làm tiêu chu?n do lu?ng. M?t 
nam có k? gì: mu?i nam không là gì c?, khi mình là ngh? si thì có nghia là 
không tính toán, không k? s?, khi mình là ngh? si thì có nghia là n?y n? nhu 
m?t cây lá không h? b?c thúc nh?a cây, d?ng v?ng l?i m?t cách tín thành trong 
t?t c? nh?ng ng?n gió l?n c?a mùa xuân, không h? s? hãi nao núng r?ng mùa h? 
không tr? l?i n?a. Mùa h? nh?t d?nh s? d?n. Nhung mùa h? ch? d?n cho nh?ng k? 
bi?t ch? d?i, ch? d?i m?t cách tr?m l?ng và c?i m? nhu là mình dã có c? vinh 
c?u tru?c m?t mình." (14)

Dó là tâm th? chung c?a m?t k? sáng t?o th?i hi?n d?i - dã qua g?n su?t th? k?.

S? ch? d?i, mùa h?, vinh c?u,.

Có cái gì dó quá nghiêm trang, quá long tr?ng trong gi?ng di?u c?a Rilke. Quá 
ngh? si n?a! M?t d?c tin. Tin vào vinh c?u c?a ngh? thu?t, vào s? ch? d?i kiên 
nh?n. Trong khi thi si hôm nay dã dánh m?t s? kiên nh?n. Tr?ng tay ni?m tin. 
Ni?m tin, n?u có, nhà tho h?u hi?n d?i ch? tin vào cái dang x?y ra. Cái dang 
x?y ra chính là mùa h?, là vinh c?u,... H? bày cu?c choi trong dó, và choi 
chính cu?c choi dó.

C? tôi n?a. Tôi bi?t r?ng mình r?t nghiêm túc trong nghiên c?u van chuong Cham, 
kiên nh?n trình bày n?n van chuong dang nguy co th?t tán này cho th? gi?i bên 
ngoài bi?t; r?t nghiêm trang canh gi? ngôn ng? dân t?c dang ngu?ng lai t?p b?ng 
sáng tác tho ca, nhung tôi cung bi?t r?ng cái nghiêm túc, nghiêm trang v?i n?i 
kiên nh?n kia v?n là trò choi. Khi nh?n th?c sâu th?m nhu th?, chúng ta nh?p 
cu?c vào trò choi. Không tính toán. Ngôn ng? mang ch? n?n van chuong ngàn nam 
kia, nhúm t?p tho m?ng tang cùng dam ba công trình nghiên c?u dày c?p này, ngày 
nào dó r?i cung tiêu vong. Không v?n d? gì c?! Không vì th? mà ta chán n?n b? 
cu?c hay bày trò b? t?c. Mà ví có b? t?c chang n?a, thi si hôm nay s? tìm cách 
choi v?i/qua/cùng chính cái b? t?c dó. Vui v?!

Chú thích

(1) Tr?n Ng?c Tu?n, Chân chim hóa th?ch, Nxb Van hóa thông tin, H., 1998, 
tr.56. 
(2) "N?m nghiêng, tho c?a Phan Huy?n Thu là m?t t?p tho không ph?i d? d?c. Ít 
nh?t cung là v?i tôi, m?t ngu?i vi?t van xuôi", Nguy?n Huy Thi?p, Xin d?ng làm 
ch? c?a tôi dau.
(3) Nguy?n Huy Thi?p, Gi?i thi?u D?ng D?c B?n, báo Ti?n Phong.
(4) Nguy?n Huy Thi?p, Trò chuy?n v?i hoa th?y tiên và nh?ng nh?m l?n c?a nhà 
van, báo Ngày Nay, s? 06.2004.
(5) Nguy?n Hung Qu?c, Van h?c Vi?t Nam, t? di?m nhìn h(?u h)i?n d?i, Van ngh?, 
Hoa Kì, 2000, tr.335-6.
(6) Kh? Iêm, T?p chí Tho, Hoa kì, b?t d?u t? s? Mùa Xuân nam 2000, d?u in các 
bài nghiên c?u-lí lu?n và sáng tác Tân hình th?c.
(7) Tr?nh Thanh Son: Tho tr?.m?t ng?, Van ngh? tr?, s? 51, 21.12.2003: "Tho tr? 
có m?t d?c trung d?c bi?t là nó thoát kh?i gi?ng di?u và thi pháp truy?n th?ng 
d? t?o l?p m?t guong m?t riêng, không gi?ng ai, na ná nhu m?t d?a con lai, mà 
m?, ch? m? thôi, là ngu?i Vi?t. Ban d?u d?c h? ta th?y ng?c nhiên b?i th?y h? 
nói ti?ng Vi?t không sõi, phuong pháp tu tu?ng c?a h? cung không gi?ng v?i 
phuong pháp tu tu?ng c?a ngu?i Vi?t truy?n th?ng. H? nói th? ti?ng Vi?t khác, 
l? ho?c, dôi khi ngu?i Vi?t không sao gi?i mã du?c."
(8) Lý lu?n và thi pháp ti?u thuy?t, (Bakhtin), Tru?ng vi?t van Nguy?n Du xu?t 
b?n, 1992), D? không c?a l?i vi?t (Roland Barthes, Nxb. H?i Nhà van, 1997), S? 
b?t t? (Milan Kundera, Van h?c nu?c ngoài, s? 01, tháng 01.1996), Tên c?a hoa 
h?ng (Umberto Eco, Nxb Tr?, Tp.HCM, 1989)
(9) L?i Nguyên Ân, báo Th? thao-van hóa, s? 02, 05.01.1999.
(10) nobelprize.org/literature/ laureates/1987/brodsky-lecture
(11) poetes.com/rimbaud, 13.01.2006.
(12) T?p chí Tho, Hoa Kì, s? 19, mùa xuân 2000.
(13) Xem thêm: Nguy?n Hung Qu?c, Sdd, 2000.

(14) Ph?m Công Thi?n, Rilke, Ph?m Hoàng xu?t b?n, Sài Gòn, 1969, tr.26.

Other related posts:

  • » [SMCC] Be tac trong sang tao - Nguyen Hong Van