385 nam "Xu Dang Trong"

385 nam "X? Dàng Trong"

Cristophoro Borri, nhà truy?n giáo ngu?i Ý dã d?n ? x? Dàng Trong, mà ch? y?u 
là Qu?ng Nam - Bình D?nh trong vòng 20 nam. Nam 1621 ông dã vi?t m?t b?n báo
cáo du?i d?ng m?t bút ký, v? noi ? c?a mình g?i v? La Mã. Ông không ch? d? c?p 
d?n m?t vùng d?t giàu ti?m nang mà còn gi?i thi?u v? con ngu?i, nh?ng món
an, ngh? tr?ng lúa, vi?c d?y h?c, phong t?c t?p quán.

D?c bi?t, t? h?i dó C.Borri dã dánh giá r?t cao l?i th? sông ngòi, c?a bi?n c?a 
H?i An và m?t ph?n Dà N?ng v?i nh?ng chính sách thoáng m? v? ngo?i thuong
c?a Chúa Nguy?n. Ông cung hi?u bi?t nhi?u và r?t có thi?n c?m v?i con ngu?i c?a 
mi?n d?t này. Nam nay, dúng 375 nam ngày cu?n sách ra d?i l?n d?u tiên
t?i Ý (1631) và 385 nam ngày Borri b?t d?u b?n th?o trên, chúng tôi dã d?c l?i 
nh?ng di?u ông vi?t.

C.Borri cung du?c xem nhu m?t trong nh?ng ngu?i d?u tiên phiên âm ti?ng Vi?t 
theo m?u t? La tinh d? s? d?ng vào vi?c truy?n  giáo.

- H?i c?ng và kinh t? th? tru?ng:

Du?i cái nhìn c?a Borri, kinh t? th? tru?ng r?ng m?, da phuong du?c ghi nh?n là 
nét ch? y?u trong ho?t d?ng thuong m?i c?a Dàng Trong. Ông vi?t: "Ngu?i
dân x? này. d? dàng cho ngu?i ngo?i qu?c vào h?i c?ng c?a h? và h? thích thú 
th?y ngu?i ta d?n buôn bán trong lãnh th? c?a h?. Không nh?ng t? nh?ng nu?c
và t?nh lân c?n mà t? nh?ng x? r?t xa. H? không c?n nh?ng mánh l?i gì l?n, 
nhung ngu?i ngo?i qu?c d? quy?n ru b?i d?t dai phì nhiêu và thèm mu?n nh?ng
c?a c?i tràn d?y trong x? h?. Không nh?ng ngu?i x? Dàng Ngoài, x? Campuchia, 
Phúc Ki?n và m?y x? lân c?n d?n buôn bán, m?i ngày ngu?i ta còn th?y các thuong
gia d?n t? nh?ng mi?n d?t xa xôi nhu Trung Qu?c, Ma Cao, Nh?t B?n, Manila và 
Malacca. T?t c? d?u dem b?c d?n x?  Dàng Trong d? dem hàng hóa c?a x? này
v?. Th?c ra không ph?i là mua hàng hóa mà là trao d?i v?i cùng m?t th? b?c k? 
nhu hàng hóa, lúc cao lúc h? tùy theo có nhi?u hay ít b?c, nhi?u hay ít to
l?a và nh?ng m?t hàng khác.". Borri cung có nh?n xét, du?i tác d?ng c?a vi?c 
mua bán ph?n th?nh mà m?i phiên ch? kéo dài d?n 4 tháng ? H?i An, ngu?i dân
cung có khuynh hu?ng ch?y theo "hàng ngo?i" và dôi khi tiêu ti?n x? láng, thi?u 
ti?t ki?m!

"Còn v? h?i c?ng thì th?t l? lùng" - Borri  nh?n xét. Ông mô t? r?ng ch? trong 
vòng m?t tram d?m dã có hon 60 c?ng thu?n ti?n cho vi?c b?c d? hàng hóa và
giao luu v?i n?i d?a. "H?i c?ng d?p nh?t noi mà t?t c? nh?ng ngu?i ngo?i qu?c 
d?u t?i và cung là noi t? ch?c các h?i ch? danh ti?ng, chính là h?i c?ng
thu?c Qu?ng Nam. Ngu?i ta c?p c?ng b?ng  hai c?a, m?t là Touron( Dà N?ng) và 
m?t g?i là Pulluciambello (Cù Lao Chàm). Hai c?a này cách nhau ch?ng 3 d?n
4 d?m di sâu  vào d?t li?n ch?ng 7-8 d?m nhu 2 con sông tách r?i nhau r?i g?p 
nhau và d? vào con sông l?n d? dón tàu bè lui t?i.". Vi?c mô t? này cho th?y
h?i dó, tàu bè vào H?i An t? hai c?a Dà N?ng và c?a D?i và nh?n hàng t? các d?a 
phuong giàu có nông lâm th? s?n, to l?a. d?c sông Thu B?n, Tru?ng Giang,
Vinh Di?n ch? t?i theo t?ng phiên ch?.

Nhung d? có du?c m?t ho?t d?ng thuong m?i hi?u qu? d?n n?i "Chúa thu du?c l?i 
nhu?n l?n trong vi?c buôn bán này b?ng thu? hàng hóa và thu? h?i kh?u và c?
nu?c d?u ki?m du?c r?t nhi?u m?i l?i không th? t? h?t" nhu nh?n xét c?a Borri, 
là có nguyên c? t? m?t chính sách.

- M?t chính sách thuong m?i t? do

Theo C.Borri: "Chúa Dàng Trong không dóng c?a v?i b?t c? m?t qu?c gia nào. 
Ngu?i d? cho t? do và m? c?a cho t?t c? ngu?i ngo?i qu?c, ngu?i Hà Lan cung t?i
nhu nh?ng ngu?i khác cùng v?i tàu ch? r?t nhi?u hàng hóa c?a h?.". Tác gi? cho 
r?ng, sau khi Chúa Nguy?n d? cho ngu?i Nh?t và ngu?i Hoa ch?n các d?a di?m
thu?n l?i d? buôn bán và xây d?ng nên các khu ph? ? Faifo, k? ti?p còn có ngu?i 
Hà Lan và Macao. Và m?c dù trong c?nh tranh trên thuong tru?ng, có lúc
ngu?i B? t? ra ganh t? v?i ngu?i Hà Lan dã tìm các th? do?n tác d?ng d?n Chúa 
Nguy?n d? ngan c?n ngu?i Hà Lan, nhung v?n không có m?y thành công. Vì "Phuong
châm c?a ngu?i Dàng Trong là không bao gi? t? ra s? m?t nu?c nào trên th? gi?i. 
Th?t là hoàn toàn trái ngu?c v?i nu?c láng gi?ng Trung Hoa, h? dã dóng
c?a không cho ngu?i ngo?i qu?c vào và d?n buôn bán.". Chính vì c?m nh?n du?c 
m?t chính sách thoáng m? dó, Borri dã vu?t qua ch?c ph?n c?a m?t nhà truy?n
giáo và dã d? ngh? Chính ph? nu?c mình nên "s?m xây c?t ? dó m?t thành ph? t?t 
d?p d? làm noi an toàn và cu trú." và c? b?o v? hàng h?i cho tàu bè qua
l?i. B?i tru?c dó, theo Borri, Chúa Nguy?n dã r?t d?c bi?t uu ái ngu?i B? d?n 
buôn bán và dã m?y l?n c?p d?t t?i b?n d?a di?m noi phì nhiêu và phong phú
nh?t ? h?i c?ng Touron (Dà N?ng) d? h? xây c?t thành ph? nhu ngu?i Nh?t và Hoa 
dã làm ? H?i An tru?c dó.

Không ch? v?i nhà c?m quy?n và chính sách c?a h? trong ngo?i thuong, Borri cung 
d?c bi?t có c?m tình v?i ngu?i Dàng Trong. "Dó là m?t lãnh th? có dân cu
d? giao du, có tình và r?t m?c qu?ng d?i. Ngu?i ta có th? ti?p xúc v?i h? và 
s?ng an toàn không nh?ng vì giá tr? và d?c can tru?ng l?n lao c?a ngu?i Dàng
Trong du?c các nu?c lân c?n công nh?n. mà còn vì chính thiên nhiên nhu dã b?o 
v? h?, bao b?c h?. Ngu?i b?n x? thông minh dinh ng?, h? d? dàng và s?n sàng
dón ti?p h?t các ngu?i ngo?i qu?c d?n x? h? và r?t d? dàng d? cho m?i ngu?i 
s?ng theo lu?t l? c?a mình".

"Ngu?i Dàng Trong có d?n chùa, h? cúng t? và ru?c ki?u. H? tin có hình ph?t d?i 
d?i cho k? d? và h?nh phúc tru?ng c?u cho ngu?i lành". Borri k?t lu?n b?n
tu?ng trình.

Nhà van Son Nam, nhân d?c toàn van c?a tu?ng trình này cho r?ng dây là m?t  tu 
li?u tham kh?o r?t t?t. D?c d? th?y r?ng th? gi?i  này t? th? k? 17 dã có
nhi?u nu?c, nhi?u cách s?ng khác ta. Vua chúa nhà Nguy?n dã ph?i ti?p c?n v?i 
phuong Tây nhung dã ph?n x? quá ch?m, quá th? d?ng, quá b?o th?, kém t? tin;
d?ng loã là m?t s? hu nho cao ng?o. làm cho n?n kinh t? th? tru?ng m?i n?y n? 
dã l?i tàn. Cung nhu Son Nam, nhà van-nhà Qu?ng Nam h?c Nguy?n Van Xuân dã
cho r?ng ngay trong th? k? 17, H?i An dã là. m?t khu kinh t? m?, m?t c?ng bi?n 
t? do! Và qua nh?ng chi ti?t thú v? t? tu?ng trình c?a C.Borri v? m?t x?
Dàng Trong, m?t H?i An sinh d?ng càng làm cho chúng ta t? hào và ti?c nu?i hon.

Truong Di?n Th?ng

Nguyen Khanh Quoc
Home: 
543 / 21 Cach Mang Thang Tam Street, district 10 Ho Chi Minh City.
Tel: 
84-8-8625-846
Mobile: 
84-907-999-012
e-mail:
 khanhquoc78@xxxxxxxxx
Skype name: 
nguyenkhanhquoc
Yahoo ID: 
khanhquoc78

Other related posts: